İsmət İnönü

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Mustafa İsmət İnönü
Mustafa İsmet İnönü
Inonu Ismet.jpg
bayraqTürkiyə Respublikasının 2-ci prezidenti
11 noyabr 1938 — 22 may 1950
Baş nazir Cəlal Bayar (1938-39)
Rəfiq Saydam (1939-42)
Şükrü Saracoğlu (1942-46)
Rəcəb Pekər (1946-47)
Həsən Saka (1947-49)
Şəmsəddin Günaltay (1949-50)
Sələfi Mustafa Kamal Atatürk
Xələfi Cəlal Bayar
bayraqTürkiyə Respublikasının 1-ci baş naziri
30 oktyabr 1923 — 22 noyabr 1924
Prezident Mustafa Kamal Atatürk
Sələfi vəzifə təsis edilib
Xələfi Əli Fəthi Okyar
4 mart 1925 — 25 oktyabr 1937
Prezident Mustafa Kamal Atatürk
Sələfi Əli Fəthi Okyar
Xələfi Cəlal Bayar
20 noyabr 1961 — 20 fevral 1965
Prezident Camal Gürsəl
Sələfi Camal Gürsəl
Xələfi Suat Hayri Ürgüplü
Türkiyə Respublikasının Cümhuriyyət Xalq Partiyasının 2-ci sədri
20 noyabr 1938 — 8 may 1972
Sələfi Mustafa Kamal Atatürk
Xələfi Bülənt Əcəvit
Türkiyə Respublikasının Təhsil nazirinin müavini
1 yanvar 1929 — 27 fevral 1929
Baş nazir özü
Prezident Mustafa Kamal Atatürk
Sələfi Mustafa Nəcati
Xələfi Hüseyn Vasif Çinar
Türkiyə Respublikasının Xarici İşlər naziri
30 oktyabr 1923 — 21 noyabr 1924
Baş nazir özü
Prezident Mustafa Kamal Atatürk
Xələfi Şükrü Kaya
Yunan-Türk Müharibəsi (1919–1922), Qərb cəbhəsi komandiri
4 may 1920 — 3 oktyabr 1922
Sələfi Əli Fuad Paşa
Xələfi Mustafa Fevzi Çaxmaq
1-ci Türkiyə Respublikası Silahlı Qüvvələri Baş Qərargahı rəisi
3 may 1920 — 10 oktyabr 1921
Xələfi Mustafa Fevzi Çaxmaq
Şəxsi məlumatlar
Partiya Cümhuriyyət Xalq Partiyası
Doğum tarixi
Doğum yeri Osmanlı bayrağı İzmir, Osmanlı İmperiyası
Vəfat tarixi (89 yaşında)
Vəfat yeri Türkiyə bayrağı Ankara, Türkiyə
Vəfat səbəbi ürək tutması
Dəfn yeri Anıtqəbir mavzoleyi, Ankara, Türkiyə
Atası Hacı Rəşid bəy
Anası Cevriyə xanım
Həyat yoldaşı Mevhibe İnönü
Uşağı Ömər İnönü
Ərdal İnönü
Özden Toker
Hərbi xidmət
Xidmət illəri 1908-1926
Mənsubiyyəti Osmanlı İmperiyası
Türkiyə Respublikası
Qoşun növü Osmanlı ordusu
Rütbəsi Mirliva
Briqada generalı
Döyüşlər Birinci dünya müharibəsi
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

İsmet İnönü Signature.svg
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Mustafa İsmət İnönü (türk. Mustafa İsmet İnönü; d. 24 sentyabr 1884, İzmir, Osmanlı İmperiyası – ö. 25 dekabr 1973, Ankara, Türkiyə) — Türkiyə Respublikasının 2-ci prezidenti və 1-ci, 3-cü və 13-cü baş naziri. Etnik kökən olaraq kürd[1] olan İsmət İnönü Bitlisli Kürümoğulları nəslindən olmuşdur.[2] "Kürümoğlu" mənşə etibarilə türk-oğuz boyu olan "Göklən"lərdən törəmişdir.[2]

Prezident vəzifəsini Mustafa Kamal Atatürkün ölümündən bir gün sonra, 11 noyabr 1938 - 22 may 1950-ci illər arasında icra etmişdir. Cümhuriyyət Xalq Partiyası konqresi tərəfindən ona "Milli şef" ünvanı verilmişdir. İnönü İstiqlaliyyət müharibəsində iştirak etmiş, Lozanna müqaviləsini imzalamış və dəfələrlə baş nazir vəzifəsini icra etmişdir. 1925-1937 illəri arasında 12 il fasiləsiz baş nazir olmasına baxmayaraq, Türkiyə Cümhuriyyəti tarixinin ən uzun müddətdə: cəmi 17 il 11 aylıq bir müddətdə baş naziri olmuş şəxsdir.

Türkiyə Qurtuluş Savaşı dövründəki 1-ci və 2-ci İnönü döyüşlərində göstərdiyi xidmətlərə görə 1934-cü ildə Türkiyədə "Soyadı qanunu" qəbul edildikdən sonra Mustafa Kamal Atatürk tərəfindən Mustafa İsmət Paşaya İnönü soyadı verilmişdir.

Erkən həyat və Osmanlı dövrü[redaktə | əsas redaktə]

İsmət İnönü, 24 sentyabr 1884-cü ildə İzmirdə Rəşid Əfəndi və Cevriyə Təməlli xanımın ikinci oğlu olaraq dünyaya gəlir. Rəşid Əfəndi əslən Bitlisin tanınmış kürd ailələrindən[3][4][5][6] biri olan Kürümoğulları nəslindəndir. Rəşidin atası Əbdülfəttah Əfəndi Malatyaya köçür. Anası Cevriyə (1867-1959) əslən Razqraddan (Bolqarıstan) idi və atası Razqrad ülaməsindən Müdərris Həsən Əfəndi 1870-ci illərdə İstanbula köçür. Cevriyə və Rəşid 1880-ci ildə İstanbulda evlənirlər. İlk övladları Əhməd Mithat (1882-1960) və ikinci İsmətdən başqa iki oğulları: Həsən Rıza (d. 1972) və Hayri Təməlli və Səniha Okatan (q. 1969) adlı bir qızları olur.[7]

Təhsili[redaktə | əsas redaktə]

İbtidai və orta təhsilini Sivasda tamamladı. 1895-ci ildə Sivas Mülkiyə məktəbinə yazıldı və 1896-cı ildə məzun oldu. Sonra 1897-ci ildə İstanbulda Mühəndislik Xidməti liseyinə getdi. 14 fevral 1901-ci ildə Mühendishanəyi Berr-i Hümayuna (top məktəbi) daxil oldu və 1 sentyabr 1903-cü ildə topçu leytenant olaraq məzun oldu. 26 sentyabr 1906-cı ildə Hərbi Akademiyanı birincilikə bitirərək heyət kapitanı rütbəsi ilə Ədirnədəki 2-ci Ordunun 8-ci Topçu alayında 3-cü Batareya diviziyasının komandiri kimi heyət stajını tamamladı.[8]

Hərbi xidməti[redaktə | əsas redaktə]

Orduda ilk illəri[redaktə | əsas redaktə]

1908-ci ildə 2-ci Süvari partiyasının qurucusu oldu və 31 mart üsyanında Hərəkat ordusunun Baş Qərargahında xidmət etdi. 1910-cu ildə 4-cü Korpus Heyətinə təyin edildi və 1911-ci ildə Yəmən Qüvvələri Heyət komandirliyinin qurucusu oldu. 26 aprel 1912-ci ildə mayor rütbəsinə yüksəldi və Yəmən Baş Komandanlığının Baş qərargah rəisi təyin edildi.

1912-1913-cü illər arasında Hərbi Nazirliyinin 1-ci Baş Komandanlığı qərargahında olmuş və İkinci Balkan müharibəsi dövründə Çatalca Ordusu Sağ cinah komandiri vəzifəsinə təyin olunmuşdur. Müharibədən sonra İstanbul müqaviləsinin bağlanması üçün bolqarlarla danışıqlar aparan heyətə hərbi məsləhətçi kimi qatıldı.

1914-cü ildə Hərbi Nazir və Baş Qərargah Döyüş Başçısı vəzifəsinə təyin olunan Ənvər Paşanın başladdığı ordu islahatında fəal rol oynadı.

Birinci Dünya müharibəsi[redaktə | əsas redaktə]

29 N\noyabr 1914-cü ildə vilayət qubernatoru (podpolkovnik) rütbəsinə yüksəldildi və 2 dekabr 1914-cü ildə Baş Qərargahın 1-ci Şöbə müdiri təyin edildi. 9 oktyabr 1915-ci ildə 2-ci Ordu Baş qərargah rəisi təyin edildi və 14 dekabr 1915-ci ildə polkovnik rütbəsinə yüksəldi.[9]

Birinci Dünya müharibəsi dövründə Mustafa Kamal Paşa ilə Qafqaz Cəbhəsində Korpus komandiri olaraq çalışmışdı. Bu vaxt Mustafa Kamal Paşa bu ordunun 16-cı Korpusunun komandiri təyin edilmişdi. 1916-cı ilin yayında bir müddət qarşıdurmaları idarə etdi. 12 yanvar 1917-ci ildə, 2-ci Ordu Komandir köməkçisi Mustafa Kamal Paşanın tövsiyəsi ilə 4-cü Korpus komandirliyinə təyin edildi.

Bir müddət sonra İstanbula çağrıldı və Hələbdəki 7-ci Ordunun qurulmasında iştirak etdi. 1 may 1917-ci ildə Fələstin Cəbhəsinin 20-ci Korpus komandanlığına və 20 iyunda 3-cü Korpus komandirliyinə təyin edildi. Bu vaxt 7-ci Ordunun komandanlığını boyun almış Mustafa Kamal Paşa ilə bir daha yaxın təmasda oldu. Ancaq Meqiddo döyüşü zamanı yaralandığı üçün İstanbula göndərildi.

Qurtuluş savaşı[redaktə | əsas redaktə]

Mudros müqaviləsini imzalamadan bir müddət əvvəl Sinay və Fələstin Cəbhəsindəki İldırım Ordular qrupunun generalı Edmund Allenbiyə qarşı Nablus məğlubiyyəti əsnasında yaralandı və İstanbula döndü. 24 oktyabr 1918-ci ildə Hərbi Nazirliyinin Müsteşarlığına təyin edildi. 29 dekabr 1919-cu ildə Paris Sülh Konfransına hazırlaşmaq üçün yaradılan komissiyada hərbi məsləhətçi oldu. 1919-cu il avqustun 4-də yalnızca səkkiz gün üçün Hərbi Şura Ümumi müdirliyinə, müəyyən müddətə də jandarma və polis təşkilatını inkişaf etdirmək üçün qurulan komissiyanın üzvü təyin edildi. Bütün bunlar ümumiyyətlə bir neçə günlük missiyalar idi.

İlk dəfə 8 yanvar 1920-ci ildə Ankaraya getdi və Mustafa Kamal Paşa ilə qısa müddətliyinə çalışdı. Fevral ayının sonunda yeni qurulan Əli Rza Paşa hökumətinin hərbi naziri olan Fevzi Çaxmağın çağırışı ilə İstanbula getdi. 9 aprel 1920-ci ildə Mustafa Kamal Paşanın çağırışı ilə yenidən Ankaraya döndü və İstanbulla bütün rəsmi əlaqələri qopardı.

23 Aprel 1920-ci ildə açılan Türkiyə Böyük Millət Məclisinə Ədirnədən millət vəkili olaraq qatıldı. 6 iyun 1920-ci il tarixində İstanbuldakı Divan-i Hərb tərəfindən yoxluğunda edam cəzasına məhkum edildi.

3 may 1920-ci ildə Türk Silahlı Qüvvələri Baş Qərargah rəisi təyin edildi.[10] 10 noyabr 1920-ci ildə millət vəkili və müavin vəzifəsinə xələl gətirmədən Qərb Cəbhəsinin (Yunan-Türk Müharibəsi (1919–1922)) Şimali Bölmə komandanlığına təyin edildi. Çərkəz Ethəm üsyanının və daxili qiyamların yatırılmasında fəal rol oynadı. Qərb Cəbhəsi Şimal Bölmə komandiri olaraq 1921-ci ilin yanvarında yunanların irəliləməsini dayandırdıqda, 5 illik miralay rütbəsindən mirliva rütbəsinə yüksəldi və Paşa oldu. 4 may 1921-ci ildə Qərb Cəbhəsi komandiri təyin edildi. Lakin 17 iyul 1921-ci ildə Kütahya-Əskişehir döyüşlərində məğlub olduğu üçün Baş qərargah rəisi vəzifəsindən azad edildi. Onun yerinə 3 avqust 1921-ci ildə eyni zamanda Milli Müdafiə və Müdafiə vəkili olan Fevzi Çaxmaq Paşa gəldi.

Daha sonra Sakarya döyüşü zamanı TBMM sədri Mustafa Kamal Paşanın Türkiyə Böyük Millət Məclisi tərəfindən Ali Baş Komandan təyin edilməsindən sonra Mirliva rütbəsi ilə Qərb Cəbhəsi komandiri vəzifəsini icra etdi. Böyük hücumdan sonra qazandığı uğurlara görə Feriki əvvəl rütbəsinə yüksəldi. İzmir geri alındıqdan sonra Mustafa Kamal Paşa tərəfindən atəşkəs haqqında danışıqlar aparılması üçün ona vəzifə verildi və Mudanyaya göndərildi.

Siyasi həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Cumhuriyyət öncəsi[redaktə | əsas redaktə]

1922-ci il 3 oktyabr - 11 oktyabr arasında Milli Mübarizənin sona çatdığı Mudanya barışığı danışıqlarında Türk tərəfini təmsil etdi. 26 oktyabr 1922-ci ildə Türkiyə Böyük Millət Məclisi tərəfindən Xarici İşlər naziri seçildi. Lozanna danışıqlarında heyətə rəhbərlik etdi; yeni dövlətin müstəqilliyini və suverenliyini təsdiqləyən Lozanna müqaviləsi imzalandıqdan sonra SevrMudros müqavilələri qüvvədən salındı.

Əli Fəthi Okyarın təsis etdiyi 5-ci Deputat İcra heyətində Xarici İşlər üzrə vəkil vəzifəsində çalışıb. 23 avqust 1923-cü ildə Türkiyə Böyük Millət Məclisi tərəfindən Lozanna müqaviləsinin qəbul edilməsi, siyasi-diplomatik uğurlarının ən əhəmiyyətlisi idi.

Cümhuriyyət və baş nazirlik illəri[redaktə | əsas redaktə]

29 oktyabr 1923-cü ildə Türkiyənin respublika elan edilməsi ilə nəticələnən müddətdə Mustafa Kamal ilə sıx siyasi iş birliyində idi. 30 oktyabr 1923-cü ildə Türkiyə Cümhuriyyətinin ilk hökumətini qurdu və eyni zamanda Xalq Partiyası (daha sonra Cümhuriyyət Xalq Partiyası və ya CHP) sədr müavinliyini üstləndi.

İlk baş nazirlik dövründə Cümhuriyyətin ilk islahatlarına başlandı. Təhsilin birləşdirilməsi, xəlifəliyin ləğvi və Dəyanət İşləri Müdirliyinin yaradılması (3 mart 1924) bu dövrdə baş verdi. İki dövr baş nazir olduqdan sonra müxalifət partiyası olaraq qurulan Tərəqqi Cümhuriyyət Partiyası Çankayaya qarşı olan müxalif mövqeyini hökumət üzərindən həyata keçirtməsi, 8 noyabr 1924-cü ildə prezident Mustafa Kamalın istəyi üzərinə baş nazirlikdən istefa verdi. Fəthi bəy 21 noyabr 1924-cü ildə yeni hökuməti qurdu. Fəthi bəyin şərqdəki Şeyx Səid üsyanına gec müdaxilə etməsi və istefası səbəbiylə prezident Mustafa Kamal tərəfindən 3 mart 1925-ci ildə ona, hökuməti yenidən qurmaq tapşırıldı. Üsyanın yatırılmasında baş nazir olaraq əhəmiyyətli rol oynadı. 6 Mart 1925-ci ildə Təkrir-i Sükun qanunu qüvvəyə mindi və İstiqlal məhkəmələrini yenidən qurdu. Bu qanuna əsasən bütün müxalifət partiyaları və müxalifət qəzetləri bağlandı. 1926-cı ildə ordu generalı rütbəsinə yüksəldi. 1927-ci ildə öz istəyi ilə hərbi xidmətdən təqaüdə çıxdı. Bu tarixdən sonra Mustafa Kamalla birlikdə yeni dövlətin qurulmasında ən mühüm siyasi fiqur oldu.

1932-ci ildə Sovet İttifaqı ilə diplomatik yaxınlaşma məqsədilə Moskvaya getdi. 1932-ci il 25 aprel - 10 may tarixləri arasında bəzi görüşlər keçirildi. İnönü Moskvaya getmək məqsədini belə izah edir;[11]

" Mən Rusiyadan kommunist deyil, daha şüurlu insan olaraq gəlirəm. Türkiyə iqtisadiyyatı və inşa planlarını qurmaq, yeni inqilabi partiyanı, kommunist və faşist, yəni köhnə nizamdan yeni nizama keçən ölkələrin partiya sistemlərinə əsasən qurmaq, bürokratiya yerinə inqilabi metodları tətbiq etməkdir məqsədimiz.
(İsmət İnönü, 1932)
"

1934-cü ildə Soyad qanunu qüvvəyə mindikdən sonra İnönü soyadı ona, Mustafa Kamal Atatürk tərəfindən verildi.[12] 1924-cü ildən 1937-ci ilə qədər davamlı olaraq baş nazir vəzifəsində çalışıb. Bu dövrdə ölkədəki bütün mühüm siyasi proseslərdə; islahatların elan edilməsində və həyata keçirilməsində, iqtisadi siyasətdə etatizm prinsipinin qəbul edilməsində və həyata keçirilməsində və yeni dövlətin qurulmasında çox mühüm rol oynadı.

1936-cı ildə faşizmi araşdırmaq üçün İtaliyaya göndərilən CHP Baş katibi Rəcəb Pekərin geri döndükdən sonra Türkiyə Böyük Millət Məclisi üzərində "Faşist Şurası" qurulmasına dair hesabatı təsdiqləyib,[13]imzalamasından sonra prezident Mustafa Kamal Atatürk; "Baş nazir həzrətləri yorğunluq səbəbi ilə,önünə gələn bütün hesabatları oxumadan imzalayır!" dedi və qərarı ləğv etdi.[14] Dersim üsyanının yatırılması zamanı yaranan fikir ayrılıqları səbəbi ilə, 1937-ci ilin sentyabrında prezident Mustafa Kamal Atatürk tərəfindən baş nazirlikdən və CHP sədr müavinliyi vəzifəsindən istefaya göndərildi , yerinə Cəlal Bayar təyin edildi. Bu dövrdə yalnız Türkiyə Böyük Millət Məclisində Malatya millət vəkili vəzifəsini icra etdi.

Prezidentliyi (1938-1950)[redaktə | əsas redaktə]

Ana müxalifət partiyası rəhbərliyi (1950-1960)[redaktə | əsas redaktə]

1957-ci il seçimləri[redaktə | əsas redaktə]

27 may hərbi müdaxiləsi[redaktə | əsas redaktə]

Üçüncü Baş nazirliyi və siyasətdəki son illəri (1961-1972)[redaktə | əsas redaktə]

CHP-dən ayrılması və Respublika Senatı[redaktə | əsas redaktə]

Ölümü və dəfn mərasimi[redaktə | əsas redaktə]

Anıtqəbir İsmət İnönü Sərgi salonu və məzarı[redaktə | əsas redaktə]

İsmət İnönü ev muzeyi[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. "Turkey Unveiled: A History of Modern Turkey" N. Pope, H. Pope. — 1998.; isbn 1-58567-096-0 ;— sayfa 254; alıntı:... president of republic, including Ismet Inönü and Turqut Özal, had Kurdish blood. Several cabinet miisters in 1980s and 1990s had been Kurdish...
  2. 1 2 aksav.com — Ahlat Gazetesi, Ahlat Kültür Sanat ve Çevre Vakfı'nın yayın organı: Kürüm’lerin soy ağacı Arxivləşdirilib 2014-07-29 at the Wayback Machine
  3. . ISBN 1-58567-096-0 http://books.google.com/books?id=QpNHV4jfIDAC&dq=isbn:1585670960&hl=&cd=1&source=gbs_api (#bare_url_missing_title). (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored)
  4. http://web.archive.org/web/20080112074140/http://www.let.leidenuniv.nl/tcimo/tulp/Research/ejz16.htm (#bare_url_missing_title). (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored)
  5. "Arxivlənmiş surət". 2014-07-29 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-06-29. (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored)
  6. . ISBN 975-7812-70-6. (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored)
  7. . ISBN 9789752200364. (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored)
  8. (#empty_citation)
  9. "Arxivlənmiş surət". 2016-11-08 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-04-18. (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored)
  10. https://www.tsk.tr/Sayfalar?viewName=GenelkurmayBaskanlari (#bare_url_missing_title). (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored)
  11. İsmet İnönü Moskova'ya niçin ısrarla davet edilmişti?, 20 Şubat 2013, Erişim tarihi: 23 Ekim 2016.
  12. (#empty_citation)
  13. http://www.taraf.com.tr/ayse-hur/makale-kemalizm-in-dogum-hikayesi.htm (#bare_url_missing_title). (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored)
  14. http://www.sabah.com.tr/Yazarlar/ardic/2010/11/14/theaterfuhrer (#bare_url_missing_title). (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored); (#parameter_ignored)