Mustafa Kamal Atatürk

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Mustafa Kamal Atatürk
türk. Mustafa Kemal Atatürk
Ataturk1930s.jpg
bayraqTürkiyə Respublikasının 1-ci prezidentibayraq
29 oktyabr 1923 — 10 noyabr 1938
Sələfi vəzifə təsis edilib
Xələfi İsmət İnönü
Şəxsi məlumatlar
Doğum adı Ali Rıza oğlu Mustafa
Doğum tarixi 1881[1]
Doğum yeri
Vəfat tarixi 10 noyabr 1938(1938-11-10)[2][1][3][…]
Vəfat yeri
Vəfat səbəbi qaraciyər sirrozu
Dəfn yeri
Partiya
Təhsili
Atası Əli Rza Əfəndi
Anası Zibeydə xanım
Həyat yoldaşı
Uşaqları
Hərbi xidmət
Qoşun növü Türkiyə Quru Qoşunları
Döyüşlər

Təltifləri "Fəxri Legion" ordeni kavaleri Military Merit Cross "Müqəddəs Aleksandr" ordeni "Osmaniyə" ordeni "İmtiyaz" medalı (Osmanlı imperiyası) "Ləyaqət" medalı (Osmanlı imperiyası) "Hərb" medalı Order of the Crown 1-ci dərəcəli "Məcidiyyə" ordeni 2-ci dərəcəli "Məcidiyyə" ordeni 5-ci dərəcəli "Məcidiyyə" ordeni Dəmir Xaç
İmzanın şəkli
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Mustafa Kamal Atatürk (digər adı Kamâl Atatürk[7]) (1881[1], Saloniki, Saloniki vilayəti, Osmanlı imperiyası[2][4]10 noyabr 1938[2][1][3][…], Dolmabağça sarayı, Beşiktaş, İstanbul[5]) — Türkiyənin ilk prezidenti, görkəmli dövlət xadimi, marşal, 1919-cu ildə başlayan Türk Qurtuluş Savaşının öndəri. O daha sonra, müasir Türkiyəni formalaşdıran bir sıra islahatlar həyata keçirmişdir. Əvvəlcə Osmanlı, sonra isə Türkiyə ordusunda zabit kimi uzun müddət qulluq etmişdir. 1921-ci ildə Sakarya Meydan Müharibəsindən sonra "Qazi" adını almış və ona ali marşal rütbəsi verilmişdir. Ömrünün sonuna qədər (1938) 4 dəfə Türkiyə prezidenti olmuşdur. Türkiyə tarixində bu vəzifəni ondan daha uzun müddətə daşıyan prezident olmamışdır.

Adı tarixdə 100 ən çox öyrənilmiş şəxsiyyətlər siyahısına daxil edilib.

Həyatı[redaktə | mənbəni redaktə et]

1881-1911[redaktə | mənbəni redaktə et]

Mustafa Kamal Atatürk 1881-ci ildə Osmanlı İmperiyasına məxsus Saloniki şəhərində dünyaya gəlmişdir. 1896-1899-cu illərdə müasir Makedoniya ərazisində yerləşən Manastır Hərbi məktəbini bitirərək İstanbul Hərb Məktəbinə qəbul olunmuşdur. 1902-ci ildə leytenant rütbəsi ilə məzun olmuş, Hərbi Akademiyada təhsilinə davam etdirmişdir. 1905-ci il yanvar ayının 11-də kapitan rütbəsi ilə Akademiyanı bitirmişdir. 1905-1907-ci illər arasında Dəməşqdə 5-ci Orduda xidmət etmiş, 1907-ci ildə adyutant rütbəsi almışdır. Daha sonra Manastıra 3-cü Orduya təyin olunmuşdur. 1909-cu il aprel ayının 19-da İstanbula daxil olan Hərəkat Ordusunda qərargah rəisi olaraq xidmət etmişdir. 1910-cu ildə Fransaya göndərilmiş, Pikardi manevrlərində iştirak etmişdir. 1911-ci ildə İstanbulda Baş Qərargah Mərkəzində xidmətə başlamışdır.

1911-1919[redaktə | mənbəni redaktə et]

Mustafa Kamal Atatürk ordu komandiri olarkən (1918)
Mustafa Kamal Atatürk zabitlərlə birgə

1911-1912-ci illərdə baş vermiş Osmanlı-İtaliya müharibəsi zamanı Tobruk və Dərnə bölgəsində xidmət etmiş, 31 oktyabr 1918-ci ildə İldırım Orduları Qrupuna komandir təyin olunmuş, bu ordunun ləğvindən sonra 13 noyabr 1918-ci ildə İstanbula gələrək Müdafiə Nazirliyində çalışmışdır.

1919-1923[redaktə | mənbəni redaktə et]

Antanta dövlətlərinin Osmanlı ərazilərini işğal etməyə başlamasından sonra 19 may 1919-cu ildə Samsuna getmişdir. 1919-cu il 23 iyul-7 avqust tarixləri arasında Ərzurum, 4-11 sentyabr tarixləri arasında isə Sivas Konqresini çağıraraq ölkənin işğal olunan ərazilərinin geri qaytarılması üçün görülməsi lazım olan işləri müəyyənləşdirmişdir. O, 1919-cu ilin dekabr ayında Ankarada böyük ruh yüksəkliyi ilə qarşılanmış, 1920-ci aprel ayının 23-də Türkiyə Böyük Millət Məclisinin fəaliyyətə başlamasından sonra Türkiyə Respublikasının qurulması yolunda əhəmiyyətli addımlar atmışdır. Məclis və hökumət başqanlığına seçilmiş, Türkiyə Böyük Millət Məclisinin Qurtuluş Savaşının uğurla nəticələnməsi üçün lazımi qanunları qəbul edib onların tətbiqinə başlanmasını təmin etmişdir.

Rəhbərlik etdiyi Türk Qurtuluş Savaşının əsas mərhələləri:

  • Sarıqamış (20 sentyabr 1920), Qars (30 oktyabr 1920) və Gümrünün (7 noyabr 1920) azad edilməsi.
  • Çukurova, Qaziantep, Qəhrəmanmaraş və Şanlıurfanın müdafiəsi (1919-1921).
  • I İnönü zəfəri (6-10 yanvar 1921).
  • II İnönü zəfəri (23 mart-1 aprel 1921).
  • Kütahya-Əskişəhər döyüşləri.
  • Sakarya zəfəri (23 avqust-13 sentyabr 1921)
  • Böyük Hücum, Başkomutanlıq Döyüşü və Böyük Zəfər (26 avqust-9 sentyabr 1922)

Sakarya zəfərindən sonra 19 sentyabr 1921-ci ildə Türkiyə Böyük Millət Məclisi Mustafa Kamala marşal rütbəsi və qazi titulu vermişdir. Qurtuluş Savaşı 24 iyul 1923-cü ildə imzalanan Lozanna müqaviləsi ilə sona çatmışdı. Beləliklə, Sevr müqaviləsi ilə parçalanması nəzərdə tutulan, türk xalqına 5-6 vilayət böyüklüyündə ərazi verilən Türkiyə torpaqları üzərində, milli birliyə əsaslanan yeni türk dövlətinin qurulması üçün heç bir əngəl qalmamışdır.

1 noyabr 1922-ci ildə xilafət və monarxiya bir-birindən ayrılmış, monarxiya ləğv edilmiş, Osmanlı İmperiyasının mövcudluğuna son qoyulmuşdur. 29 oktyabr 1923-cü ildə respublika elan edilmiş, Atatürk yekdilliklə ilk prezident seçilmişdir. 30 oktyabr 1923-cü ildə İsmət İnönü tərəfindən respublikanın ilk hökuməti qurulmuşdur. Türkiyə Respublikası "Hakimiyyət qeyd-şərtsiz millətindir""Yurdda sülh, cahanda sülh" ideologiyası əsasları üzərində qurulmuşdur.

1923-1938[redaktə | mənbəni redaktə et]

Mustafa Kamal Atatürk Əfqanıstan kralı Əmənullah Xan ilə Ankarada (1928)
Mustafa Kamal Atatürk və onun həyat yoldaşı Lətifə Uşşaqi (Adana, (1923))

1927, 1931, 1935-ci illərdə TBMM tərəfindən yenidən prezident seçilmişdir.

15-20 oktyabr 1927-ci ildə Qurtuluş Savaşından və respublika qurulmasından bəhs edən Böyük nitqini, 29 oktyabr 1933-cü ildə 10-cu İl Nitqini söyləmişdir.

29 yanvar 1923-cü ildə Lətifə xanımla evlənmiş, bu evlilik 5 avqust 1925-ci ilədək davam etmişdir. Uşaqları çox sevən Atatürk Afət (İnan), Səbihə Göyçən, Fikriyə, Ülkü, Nəbilə, Ruqiyə, Zəhra adlı qızları və Mustafa adlı çoban oğlanı mənəvi övladlığa götürmüş, Əbdürrəhim və İhsan adlı iki uşağı isə himayəsinə almışdır.

Soyad qanununa uyğun olaraq 24 noyabr 1934-cü ildə TBMM tərəfindən Mustafa Kamala "Atatürk" soyadı verilmişdir.

Fransızalman dillərini bilirdi.

10 noyabr 1938-ci il saat 09:05-də tutulduğu sirroz xəstəliyindən İstanbulda Dolmabaxça sarayında vəfat etmişdir. Cənazəsi 21 noyabr 1938-ci ildə müvəqqəti olaraq Ankara Etnoqrafiya Muzeyində dəfn edilmiş, mavzoleyi tikildikdən sonra 10 noyabr 1953-cü ildə oraya köçürülmüşdür.

İnqilab və islahatlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

Atatürk coğrafiya dərsində (26 noyabr 1930)

Atatürk Türkiyəni "Müasir mədəniyyət səviyyəsinə qaldırmaq" məqsədi ilə bir çox inqilabi dəyişikliklər həyata keçirmişdir. Bunları beş əsas qrupa toplamaq olar:

Siyasi sahədə[redaktə | mənbəni redaktə et]

İctimai sahədə[redaktə | mənbəni redaktə et]

  • Beynəlxalq təqvim sisteminin və ölçü vahidlərinin tətbiqi (1925-1931).

Hüquq sahəsində[redaktə | mənbəni redaktə et]

Təhsil və mədəniyyət sahəsində[redaktə | mənbəni redaktə et]

İqtisadi sahədə[redaktə | mənbəni redaktə et]

  • Kəndlilərdən alınan onda bir vergisinin ləğvi (1925);
  • Fermer fəaliyyətinin təşviqi;
  • Nümunəvi fermer təsərrüfatlarının qurulması;
  • Sənaye Təşviq Qanununun qəbul edilərək sənaye obyektlərinin qurulması;
  • I və II İnkişaf Planlarının (1933-1938) tətbiq edilməsi, ölkədə yeni yolların salınması.

Azərbaycana münasibəti[redaktə | mənbəni redaktə et]

"Azərbaycanın sevinci bizim sevincimiz, kədəri bizim kədərimizdir. Azərbaycan bizim qardaşımızdır. Heç nəyə baxmayaraq ona yardım etmək borcumuzdur" sözlərini Mustafa Kamal Atatürk 1921-ci ildə Azərbaycan SSR-in Türkiyədəki təmsilçisi İbrahim Əbilovun etibarnaməsini qəbul edərkən demişdir.[8] Bu sözlər Atatürkün Azərbaycan haqqında işlətdiyi ən məşhur fikirlərdən biridir.

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

Xarici keçidlər[redaktə | mənbəni redaktə et]

Həmçinin bax[redaktə | mənbəni redaktə et]