San-Remo konfransı (1920)

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Konfrans nümayəndələri
Fələstindəki İngilis mandatı ərazisi. San-Remo konfransında (1920-ci il).

San-Remo konfransı — Antanta qüvvələri və ona qoşulan dövlətlərin Birinci Dünya Müharibəsindən sonra 1920-ci il 19-20 apreltarixlərində İtaliyanın San-Remo şəhərində çağırdıqları Ali Məclisin yığıncağı

Konfransda Böyük Britaniyanın Baş naziri Devid Lloyd Corc və A. Balfurun[1] yerini tutan xarici işlər naziri Lord Corc Kerzon,Fransanın Baş naziri Aleksandr Milyeran, İtaliyanın Baş naziri F. Nitti iştirak etdilər. Yaponiyanı səfir K. Matsui təmsil etmişdi. Amerika nümayəndəsi, Romadakı səfiri Conson konfransa müşahidəçi olaraq gəldi. Bu ölkələrin nümayəndələri YunanıstanBelçikanın maraqlarına təsir edən məsələlərin müzakirəsində iştirak etdilər.

Konfrans keçmiş Osmanlı İmperatorluğunun Yaxın Şərqdəki ərazilərinin İdarəsini Millətlər Cəmiyyətinin "A" sinif mandatları arasında bölüşdürülməsini müəyyənləşdirdi. Bütün ərazilərin dəqiq sərhədləri qeyri-müəyyən olaraq qaldı. Hesab edilirdi ki, onlar "əsas müttəfiq güclər tərəfindən təyin ediləcək və təsdiqlənmək üçün Millətlər Cəmiyyətinə təqdim ediləcəklər",[2]lakin sonrakı 4 il ərzində bu baş tutmadı. Konfransın qərarları 1920-ci ildə reallaşdırılmamış Sevr sülh müqaviləsinə daxil edildi (VII hissə, 94-97)[3],lakin Türkiyə bunu rədd etdiyi üçün, nəhayət Millətlər Cəmiyyəti Şurası tərəfindən 1923-cü il Lozanna müqaviləsi qəbul edilənə qədər yalnız 24 iyul 1922-ci ildə təsdiq edildi[4][5][6].

Bundan əlavə, konfransda Almaniyanın 1919-cu il Versal Sülh Müqaviləsinin hərbi maddələrinin yerinə yetirilməsi və Sovet Rusiyasına münasibətdə müttəfiqlərin mövqeyi ilə bağlı məsələlər müzakirə edildi.

Tarixi fon[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: I Dünya müharibəsi

2 Noyabr 1917-ci ildə İngiltərənin Xarici İşlər Naziri Artur Balfur, İngilis Sionistlərinin lideri Lord Valter Rotşildə, sonradan Balfur Bəyannaməsi adlanan rəsmi bir məktub göndərdi.

  • "Əlahəzrət Höküməti, Fələstində Yəhudi xalqı üçün milli bir mərkəzin qurulmasını nəzərdən keçirir və bu məqsədə çatmaq üçün hər cür səy göstərəcəkdir ..."

"Böyük Dördlüyün" 1919-cu ildəki iclası zamanı, İngiltərənin Baş Naziri Loyd Corc bildirir ki, qərarlarında İngiltərənin Misirdəki Ali Komissarlığı Artur MakMaqon və Hicazın I Kralı Şerif Məkkə Hüseyin bin Əli arasındakı yazışmaların nəticələri də yer almalıdır. Ayrıca, Hüseyni ilə razılaşmanın 1916-cı ildə Says-Piko Sazişinə çatması üçün əsas olduğunu izah etdi və Fransa Xarici İşlər Nazirinə, təklif olunan Millətlər Cəmiyyəti mandat sisteminin Hüseyni ilə saziş şərtlərinin pozulması üçün bir bəhanə olaraq istifadə edilməməsi lazım olduğunu söylədi.Says-Piko Sazişində İngiltərəFransa müstəqil bir ərəb dövləti və ya dövlətlər birliyi qurmaq və Məkkə şərifi ilə məsləhətləşməyə razılıq verdilər. Fransa da ordusunun Dəməşq, Homs, Hələb və Həmanı işğal etməyəcəyinə razılıq verdi[7].

30 sentyabr 1918-ci ildə Dəməşqdəki ərəb qiyamının liderləri 1916-cı ilin oktyabrında Məkkədə dini liderlər və məşhur insanlar tərəfindən "ərəblərin kralı" elan edilmiş Şerif Məkkə Hüseyinə sadiq bir hökumətin qurulduğunu elan etdilər (baxmayaraq ki, İngiltərə onu yalnız Kral Hicaz olaraq tanıyırdı.) Hüseynin oğlu Şahzadə Faisal və T. Lawrence, onun müşaviri olaraq 1919-cu ildə Paris Sülh konfransında iştirak etdilər. 1919-cu il iyulun əvvəlində Böyük Suriya Parlamenti Fransanın Suriya ərazisinin hər hansı bir hissəsinə tanımaqdan imtina etdi[8]. 1919-cu il iyulun əvvəlində Böyük Suriya Parlamenti Fransanın Suriya ərazisinin hər hansı bir hissəsinə tanımaqdan imtina etdi[9].

6 yanvar 1920-ci ildə Şahzadə Feysəl ibn Hüseyn əl-Haşimi, Suriyalıların birləşmək və müstəqil dövlət yaratmaq hüquqlarını tanıyan Fransanın Baş naziri Jorj Klemanso ilə razılaşma başlatdı[10], ancaq 8 Mart 1920-ci ildə Şamdakı Suriya Milli Konqresi bu razılaşmanı rədd etdi[9]Suriyanı müstəqil bir dövlət elan etdi[11]. Yeni dövlət yalnız Suriya, Fələstin, Livan deyil, eyni zamanda, Says-Piko sazişinə görə, yeni yaradılan müstəqil ərəb dövlətinin və ya dövlətlər konfederasiyasının bir hissəsi olaraq qəbul edilməyən şimali Mesopotamiyanın hissələrini əhatə etdi. Şahzadə Feysəl dövlət başçısı elan edildi və qardaşı Şahzadə Zeyd isə Mesopotamiya regenti elan edildi.

Konfrans və Millətlər Cəmiyyətinin sonrakı qərarları[redaktə | əsas redaktə]

Bu hadisələr San-Remoda təcili bir konfransın çağırılmasına səbəb oldu. Böyük BritaniyaFransa prinsipcə SuriyaMesopotamiyanın "şərti müstəqilliyini" tanımaq üçün razılığa gəldilər ki, müstəqillikləri "idarəetmə səlahiyyətləri daxilində" elan olunduqdan sonra müstəqil dövlətlər ola biləcəklər"[2].

Fələstin Osmanlı İmperatorluğunun bir hissəsi olan Suriyanın cənubundakı inzibati bölgələri özünə daxil etdi. Eyni zamanda, qətnamədə onun "şərti müstəqilliyi" qeyd edilməmişdir, baxmayaraq ki, "inkişaf səviyyəsi mandat sahibinə inzibati yardım göstərməklə müstəqil dövlət olmağa imkan verən ərazilərin" Mandat sistemi siyahısında göstərilmişdir. Fransa, mandatının Millətlər Liqası Şurası tərəfindən təsdiqlənməsini gözləmədən Suriyaya nəzarəti ələ keçirməyə qərar verdi. Feysala ultimatum irəli sürdü və 1920-ci ilin iyun ayında Maysalun(en.) döyüşündən sonra onu Suriyanı tərk etməyə məcbur etdi.

Birləşmiş Krallıq, Millətlər Liqası Şurası tərəfindən mandat təsdiqlənməzdən əvvəl Fələstinə Ali Komissar və İdarə təyin etdi.

San Remo konfransının mandatlarla əlaqəli qərarlar, o cümlədən Balfur Bəyannaməsi, Versal sülh müqaviləsinin (1919) 22-ci maddəsinə əlavə edilmiş qalan yerinə yetirilməmiş Sevr Sülh Müqaviləsinin[3] 94-97-ci maddələrinə (VII hissə) daxil edilmişdir. 22-ci maddə ilə müəyyən edilmiş ərazilərə, sülh müqaviləsinin I hissəsində qeyd olunan Osmanlı İmperiyasının üç keçmiş hissəsi və Almaniyadakı yeddi keçmiş xarici əmlak daxil idi. Türkiyə 1920-ci il Sevr sülh müqaviləsini rədd etdiyi üçün bu qərarlar nəhayət Millətlər Cəmiyyəti Şurası tərəfindən yalnız 24 iyul 1922-ci ildə təsdiq edildi[4][5].

Beləliklə, Böyük Britaniya Fələstinİraq üçün, Fransa isə müasir Livan da daxil olmaqla Suriya üçün mandat hüquqqu aldı.

Almaniyaya gəlincə, konfrans ondan Versal sülh müqaviləsinin hərbi və bərpa şərtlərini yerinə yetirməsini tələb etdi.

Konfrans Sovet Rusiyası ilə ticarət əlaqələrini bərpa etmək barədə də qərar verdi. Üstəlik, bu haqda Sovet mənbələrinə görə, konfransda razılığa gəlindi[12].

AlmaniyaRusiya ilə əlaqəli mövzularda 1920-ci ilin iyulunda Spada (1920) beynəlxalq konfrans keçirildi.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. "SAN REMO CONFERENCE". 2013-02-01 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-04-24. (#parameter_ignored_suggest)
  2. 1 2 "San Remo Resolution, Published April 25, 1920". 2010-10-31 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2010-04-24. (#parameter_ignored_suggest)
  3. 1 2 The Treaty of Sèvres, 1920. Section I, Articles 1 — 260
  4. 1 2 FRUS, The Paris Peace Conference, 1919, Volume XII Treaty Of Versailles, Annotations Of the Text; см.также с. 93,95-104
  5. 1 2 The San Remo Conference, 1922, Extract: «Mandate (for Palestine) under the League of Nations to Britain», 24.07.1922 San Remo Convention. Extract: «Mandate (for Palestine) under the League of Nations to Britain», 24.07.1922
  6. "The British Mandate For Palestine San Remo Conference, April 24, 1920" (ingilis). mtholyoke.edu. 2019-10-29 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-29. (#invisible_char)
  7. "United States Department of State / Papers relating to the foreign relations of the United States, The Paris Peace Conference, 1919 (1919)" (ingilis). 2019-10-29 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-29. (#invisible_char)
  8. "M1 Jordan: Living in the Crossfire, Alan George, Zed Books" (ingilis). 2005. 2019-10-29 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-29.
  9. 1 2 "King Husain and the Kingdom of Hejaz, by Randall Baker, Oleander Press" (ingilis). 1979. 2019-10-29 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-29.
  10. Britain, the Hashemites and Arab Rule, 1920—1925, by Timothy J. Paris, Routledge, 2003, ISBN 0714654515, Page 69
  11. "King's Complete History of the World War" (ingilis). 1922. 2019-10-29 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-10-29.
  12. САН-РЕМО КОНФЕРЕНЦИЯ 1920, «Дипломатический словарь» ОГИЗ, 1948, [1]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]