Fevzi Çaxmaq

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Fevzi Çaxmaq
türk. Mustafa Fevzi Çakmak
Fevzi cakmak.png
Doğum tarixi: 12 yanvar 1876(1876-01-12)
Doğum yeri: Rumeli Kavağı, İstanbul Flag of the Ottoman Empire.svg Osmanlı İmperiyası
Vəfatı: 10 aprel 1950 (74 yaşında)
Vəfat yeri: İstanbul Flag of Turkey.svg Türkiyə
Mükafatları: İstiqlal medalı

Mustafa Fevzi Çaxmaq (türk. Mustafa Fevzi Çakmak) (12 yanvar 1876, İstanbul - 10 aprel 1950, İstanbul) — Osmanlı paşası, Türkiyənin ikinci və son marşalıdır. Türkiyənin Mustafa Kamal Paşadan sonrakı ikinci marşalı, ilk Milli Müdafiə naziri və Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin cümhuriyyət dövründəki ilk Baş qərargah rəisidir.

Həyatı[redaktə]

Marşal Fevzi Çaxmaq 12 yanvar 1876-cı ildə İstanbul Rumeli Kavağında Çaxmaqoğullarından Topçu Alba Əli Sırrı ilə Hesna xanımın oğlu olaraq dünyaya gəldi. İlk və orta təhsilini Qülləli Hərbi Liseyində tamamladıqdan sonra, 29 aprel 1893-ci ildə Hərb Məktəbinə yazılaraq 28 yanvar 1896-cı ildə piyada leytenant rütbəsi ilə məzun oldu. Dərhal sonra "Mekteb-i Erkanı Hərbiyə"yə daxil olaraq 25 dekabr 1898-ci ildə kurmay yüzbaşı (qərargah kapitan) rütbəsi bitirdi.

Bir müddət Erkan-ı Hərbiyə (Baş qərargah) 4=cü Şöbədə vəzifəsini yerinə yetirdikdən sonra 1899-cu ildə 3-cü orduya bağlı Metroviçedəki 18-ci firqənin qərargah heyətində vəzifələndirildi. Balkanlarda serbalban quldur dəstələrinə qarşı verilən mübarizəyə qatıldı. Rütbəsi qısa fasilələrlə artırılaraq, 1907-ci ildə miralaylığa (polkovnik) yüksəldi. 1908-ci ildə İkinci Məşrutiyət elan edildiyində 35-ci firqə komandiri və Daşlıca valisi idi. 1910-cu ildə Albaniyada çıxan qiyamı yatırtmaqla vəzifələndirilən Kosovo ordu korpusu qərargah rəisliyinə təyin edildi. 1911-ci ildə Trablusqərb döyüşü başlayınca Rumelinin müdafiə vəzifəli Qərb ordusunun qərargah rəisi vəzifəsinə gətirildi. Balkan döyüşü (1912-1913) ərəfəsində 21-ci firqə komandir vəkilliyi və Vardar Ordusu 1-ci Şöbə (hərəkat şöbəsi) Müdürlüyü vəzifəsini yerinə yetirdi.

Fevzi Çaxmaq, Balkan döyüşləri başladığı dövrdə 21-ci Yakova Nizamiyə Firqəsi Komandanlığı vəkilliyində, 6 avqust 1912-ci ildə Kosovo Kuvayi Ümumiyə Qərargah rəisliyində, 29 oktyabr 1912-ci ildə də Balkan Hərbi Səfərbərliyinin başlanğıcında Vardar Ordusu K.İ. Şöbə müdürlüyündə vəzifələndirildiyini daha əvvəl ifadə etmişdik. Serb cəbhəsində Vardar Ordusu Hərəkat Şöbə Müdiri olan Fevzi Paşanın uğurlu hərbi fəaliyyətlərinə baxmayaraq, Qərb vilayətlərində 10 may 1913-cü ildən etibarən Türk hakimiyyəti sona çatmışdır.

1913-cü ildə 5-ci ordu korpusu komandirliyinə təyin edildi. 1915-ci ilin martında rütbəsi mirlivalığa (briqadir və general-mayor aralığında rütbə) yüksəldildi.

Fevzi Çaxmaq Birinci Dünya müharibəsində[redaktə]

Birinci Dünya müharibəsində Çanaqqala, Qafqaz və Suriya cəbhələrində döyüşdü. 1918-ci ildə ferik (general mayor və general leytenant aralığında rütbə) rütbəsinə yüksəldi.

Çanaqqala cəbhəsi[redaktə]

Fevzi paşa, 5-ci ordu korpusu komandiri olaraq 6 avqust13 avqust 1915-ci il tarixindəki müharibələrdə iştirak etmişdir. Fevzi paşanın əmrindəki XIII və XIV diviziyalar müharibəyə qatılmamış, lakin 21 iyuldan etibarən cəbhəyə gələrək, I diviziya istisna olmaqla əldən düşmüş və yorulmuş köhnə diviziyanı əvəzləmişdilər. Bundan əlavə 2-ci ordu diviziyaları bölgəyə (Kərəviz Dərə-Zığın Dərə) gəldiyi üçün VI və VII diviziyası Saros dəstəsinə göndərilmişdir.

Düşmən Kirte istiqamətində edəcəyi hücumlar nəticəsində Alçıtəpəni almağı planlaşdırırdı. Lakin Türk müqaviməti qarşısında məqsədinə çata bilməyən düşmən çox irəliləyə bilməmişdir. 6 avqustda düşmənin hücum etdiyi Arıburnu - Conkbayırı bölgəsinə göndərilən VIII və IV diviziya ilə kifayətlənməyən Vehip paşa, 9 avqustda Fevzi Paşanın rəhbərlik etdiyi 5-ci ordu korpusu komandirliyinə tabe olan V və XIV ordu korpuslarının son ehtiyatları olan 41-ci və 28-ci alayları da bu bölgəyə göndərdi. Bölgəyə göndərilən bu iki alay Conkbayırının düşmən əlinə keçməməsinə və albay (polkovnik) Mustafa Kamal bəyin 10 avqust tarixində Conkbayırı hücumuna köməkçi oldu. Mustafa Kamal bəyin xəstələnməsi səbəbi ilə 10 dekabr 1915-ci ildə Fevzi paşa 5-ci ordu korpusu komandirliyi özündə qalmaqla, əlavə vəzifə olaraq Anafartalar qrupu komandir vəkilliyinə vəzifələndirildi (Mustafa Kamal Bəy isə 16 dekabr 1915-ci ildə cəbhədən ayrıldı). Bu müharibələrdə 5-ci ordu korpusu komandiri olaraq vəzifə alan Fevzi bəyin əmrindəki XIII diviziya 21 oktyabr 1915-ci ildə Keşana hərəkət etdi. XIV diviziya isə 12 yanvar 1916-cı ildə bölgədən ayrıldı.

Türkiyə Qurtuluş Savaşı[redaktə]

Mustafa Kamal Atatürk, Fevzi Çaxmaq və onun köməkçisi Salih Bozoxun İzmirə gəlişi. 10 sentyabr 1922

Mudros müqaviləsi imzalandıqda sağlamlığı ilə bağlı problemlərə görə İstanbulda idi. 24 dekabr 1918-ci ildən 14 may 1919-cu ilə qədər Ferik rütbəsi ilə Osmanlı Dövlətinin Erkan-ı Hərbiyə rəisliyi (Baş qərargah rəisi) vəzifəsini yerinə yetirdi. 1-ci Ordu Müfəttişliyi, Hərbi Şura üzvü, Əli Rza paşa və Saleh Hulusi paşa hökumətlərinə Hərbiyə naziriliyini (Milli Müdafiə naziri) (fevral - aprel 1920) yerinə yetirdi. Hərbiyə nazirliyi zamanı Anadoludakı Milli Qurtuluş hərəkatına silah və sursat göndərilməsini asanlaşdıran bir siyasət yürütdü. İstanbulun Antanta tərəfindən rəsmi olaraq işğalından (16 mart 1920) sonra Anadoluya keçməyə qərar verən Fevzi paşa, 27 aprel 1920-ci ildə Ankaraya çatdı. Stansiyada Mustafa Kamal paşa tərəfindən mərasimlə qarşılandı. Birinci dövr Türkiyə Böyük Millət Məclisi Kozan millət vəkili olaraq seçildi. 26 may 1920-ci ildə İstanbul hökuməti tərəfindən milli hərəkatın liderlərindən biri olaraq rütbəsinin alınmasına, nişanlarının geri alınmasına və edamına qərar verildi. 3 may 1920-ci ildə Milli Müdafiə vəkilliyi (Milli Müdafiə Naziri) vəzifəsinə təyin olundu. 24 yanvar 1921-ci ildə Mustafa Kamal paşanın İcra Vəkilləri Heyəti rəisliyindən ayrılmasına görə, Milli Müdafiə vəkilliyi vəzifəsi qalmaq şərti ilə İcra vəkilləri Heyəti rəisliyini də yerinə yetirdi. İkinci İnönü müharibəsinin zəfərlə nəticələnməsindən sonra 3 aprel 1921-ci ildə rütbəsi Türkiyə Böyük Millət Məclisi qərarı ilə birinci ferikliyə (ordu generalı) yüksəldildi. Kütahya-Əskişəhər müharibələrində mirliva İsmət paşanın tabeliyindəki qərb cəbhəsi ordularının məğlub olub yunanların 1921-ci ilin iyulunda Kütahya, Afyonqarahisar və Əskişəhəri ələ keçirmələrindən sonra İsmət paşanın (İnönü) yerinə TBMM tərəfindən Baş qərargah rəisi vəzifəsini də yerinə yetirməyə başladı. 3 avqust 1921-ci ildə Baş vəkillik, Milli Müdafiə vəkilliyi və Erkan-ı Hərbiyə rəisliyi vəzifələrini birlikdə icra etməyə başladı və Sakarya müharibəsi zamanı TBMM rəisi və Baş komandir Mustafa Kamal paşa ilə birlikdə şəxsən cəbhədə hərəkatı idarə etdi.

14 yanvar 1922-ci ildə Milli Müdafiə vəkili, 9 iyul 1922-ci ildə İcra Vəkilləri Heyəti rəisliyi vəzifələrindən ayrıldı və Baş qərargah rəisi olaraq Böyük hücumun hərbi planlarını hazırladı.[1] Zəfərlə nəticələnən Dumlupınar meydan müharibəsindən (30 avqust 1922) sonra 31 avqustda rütbəsi Baş komandir Mustafa Kamal paşanın tövsiyəsi ilə TBMM tərəfindən Müşirliyə (Marşal) yüksəldildi.

Cümhuriyyət dövrü[redaktə]

Mustafa Kamal Atatürk və Fevzi Çaxmaq

Erkanı Hərbiyə-i Ümumiyə Vəkilliyinin ləğv edilməsi ilə 30 oktyabr 1924-cü ilə qədər TBMM İstanbul Millət vəkilliyi vəzifəsinə davam etdi. Mustafa Kamal paşanın hərbçilərin siyasətə qarışmamaları lazım olduğuna dair təlimatından sonra, 31 oktyabr 1924-cü ildə hərbi vəzifəsini siyasətdən üstün bilərək İstanbul Millət vəkilliyindən istefa etdi.

Erkanı-Hərbiyə-i Ümumiyə rəisliyi vəzifəsini 23 il yerinə yetirdikdən sonra 12 yanvar 1944-cü ildə 68 yaşında hərbi və mülki Təqaüd Qanununa görə Tahdit-i Sin, yəni yaş həddinə görə təqaüdə sövq edildi.

1946-cı il seçkilərində Demokratiya Partiyası siyahısından müstəqil namizəd olaraq TBMM VIII Dövr İstanbul Millət vəkili seçildi. 5 avqust 1946-cı ildə millət vəkili seçilərək 22 il sonra yenidən Məclisə qatılan Fevzi paşa, Demokratiya Partiyası rəhbəri Cəlal Bayarın dövrün prezidentinin demokratik seçkilərə icazə verməsi üçün söylədiyi "Dövri-i Sabiq yaratmayacağıq" (yəni iqtidara gəldikdən sonra edilən səhvlərin və sui-istifadələrin hesabını soruşmayacağıq) deməsindən sonra partiyasından istefa edərək, 19 iyul 1948-ci ildə Osman Bölükbaşı ilə birlikdə Millət Partiyasının qurucu üzvləri arasında yer aldı.

Fevzi Çaxmaq 10 aprel 1950-ci ildə vəfat etdi. Cənazəsi 12 aprel 1950-ci ildə Əyyub Sultan məscidində olarkən, cənazə namazında yüz minlərlə vətəndaş iştirak etdi.[2] Cənazəsi İstanbuldakı Əyyub Sultan qəbiristanlığında Kiçik Hüseyn Əfəndi Dərgahı türbəsinə dəfn edildi və ailəsinin istəyi ilə məzarı Ankaradakı Dövlət Qəbiristanlığına köçürülmədi. Marşal Çakmak Fitnat Çakmakla (1892-1969) evli və Nigarla Muazzez adlarında iki qız uşağı atası idi.

Mustafa Kamal Atatürkün xələf namizədi[redaktə]

Mustafa Kamal Atatürkün 1933-cü il Türkiyə Cümhuriyyətinin 10-cü ildönümü ilə bağlı çıxışı. soldan sağa: Fevzi Çaxmaq, Mustafa Kamal Atatürk, Kazım Körpülü, İsmət İnönü
Fevzi Çaxmağın Əyyub Sultan məscidində yerləşən ailə məzarlığı

Mustafa Kamal Atatürkün Xüsusi Qələm Müdiri olan Həsən Rza Soyakın dediyinə görə Atatürk, özünün xələfi olaraq Fevzi Çaxmağı görürdü. "Şübhəsiz ki, danışma və seçmə haqqı Türkiyə Böyük Millət Məclisinə aiddir, ancaq bu mövzudakı düşüncələrimi bildirmək istəyirəm. Ağla ilk olaraq İsmət paşa gəlməkdədir; özü bu ölkəyə böyük xidmətlər etmişdir. Ancaq, bir səbəbdən ötəri ictimaiyyətin etimadını qazana bilməmiş kimi görünür. Marşal Fevzi Çaxmaq da ölkəsinə böyük xidmətlər edib və bununla birlikdə hər kəslə də yaxşı yola gedir. Rəhbərlərinin düşüncələrini hər zaman təqdir etmiş və kimsə ilə döyüş içərisində deyil. Bu səbəblərlə o, dövlət başçısı kimi ən uyğun namizəddir".[3]

Həmçinin bax[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]

İstinadlar[redaktə]

  1. http://www.sabah.com.tr/Yazarlar/ardic/2009/08/27/denize_doktuk_mu_dokmedik_mi
  2. http://webarsiv.hurriyet.com.tr/2001/08/31/22653.asp
  3. Hasan Rıza Soyak, Atatürk'ten Hatıralar, Yapıkredi Yayınları, 2004, ISBN 975-08-0882-7, p. 717