İspan qripi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Kanadanın Alberta əyalətində yerləşdirilmiş poster. Posterdə İspan qripi haqqında məlumatlar verilir və əhaliyə qoruyucu maskalardan istifadə edilməsi tövsiyyə olunurdu.

İspan qripi (isp. gripe española) - 1918-1920-ci illər aralığında H1N1-in alt qrupu olan virusun səbəb olduğu qrip epidemiyası.[1] Virus dünya üzrə 500 milyondan çox insana təsir göstərmişdir. Pasifik adalarından Arktika bölgəsinə qədər virusun genişlənməsi onun coğrafiyasından xəbər verir. İspan qripi nəticəsində 50-100 milyon aralığında insanın vəfat etdiyi təxmin edilir. Bu göstərici 1918-ci il üçün dünya əhalisinin 5 % bərabərdir və bu günə qədər bəşər tarixi üçün ən genişmiqyaslı fəlakət hesab olunur.[2]

İspan qripinin əsas xüsusiyyətlərindən biri də zəif, körpə və yaşlı insanlara təsir etməsindən daha çox sağlam və gənc insanları hədəf alması olmuşdur. Birinci Dünya Müharibəsinin sonlarına yaxın xəstəlik demək olar ki, bütün dünyanı öz təsiri altına almış və bəzi tarixçilərə görə 4 il davam edən müharibənin yekunlaşmasının əsas səbəblərindən biri olmuşdur. Uzun illər sonra açılan toplu məzarlıqlardan götürülümş nümunələr əsasında virusun insanlar arasında donuz qripi olaraq tanınan H1N1 ilə bənzərlik təşkil etdiyi müəyyənləşmişdir.

Xəstəliyin ispan qripi olaraq adlandırılmasının əsas səbəbi virusun yayılmağa başlamasının ardından ilk reaksiyanın İspaniyadan gəlməsi idi. Belə ki, bir çox dünya dövlətləri baş verən hadisələrə bir ad verə bilmədikləri halda, İspaniya mətbuatı və cəmiyyəti yeni bir virus dalğasının yayıla biləcəyi məsələlərini müzakirə edirdi. Düşünülənin əksinə virus ilk dəfə İspaniyada yarananmış və ən çox insan itkisi İspaniyada baş verməmişdir.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

İspan qripi ilk dəfə 1918-ci ilin 11 mart tarixində Amerika Birləşmiş Ştatlarının Nyu-Meksiko ştatında aşkarlanmışdır. Virus 1918-ci ilin sentyabr-oktyabr aylarında özünün zirvə nöqtəsinə çataraq bütün dünyanı əhatə etmişdir. Qrip epidemiyası nəticəsində təkcə Hindistanda 17 milyon insan vəfat edib. Bu rəqəm həmin dövrdə ölkə əhalisinin 5% bərabərdir. ABŞ əhalisinin təxminən 28 % virusa yoluxmuş və yoluxanlardan 500-675 min civarında insan vəfat etmişdir.

İspan qripindən Böyük Britaniyada 250 min, Fransada isə 400 min insanın vəfat etdiyi ehtimal olunur. Fici adalarında əhalinin 14% 2 həftə kimi qısa müddət ərzində virusun səbəb olduğu xəstəliklərdən dünyasını dəyişmişdir.

Xəstəliklərdən vəfat edənlər arasında məşhur simalarda var. İspaniya kralı XIII Alonso, alman sosioloqu və tarixçisi Maks Veber ispan qripindən vəfat edib. Türkiyə Qurtuluş Savaşının hərbi və siyasi lideri Mustafa Kamal Atatürk Samsun hərəkatı zamanı virusa yoluxsada, Beşiktaş səmtindəki evində aldığı müalicələr nəticəsində xəstəlikdən xilas olmağı bacarmışdır.

Qalereya[redaktə | əsas redaktə]


Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Vikianbarda İspan qripi ilə əlaqəli mediafayllar var.

  1. "La Grippe Espagnole de 1918" (fr) (Powerpoint). Institut Pasteur. Arxivləşdirilib: [1] saytından 17 November 2015 tarixində. https://web.archive.org/web/20151117020243/http://www.pasteur.fr/infosci/conf/CRC/Grippe_CRC.ppt.
  2. "Historical Estimates of World Population". https://www.census.gov/population/international/data/worldpop/table_history.php. İstifadə tarixi: 29 March 2013.