Yeni Kaledoniya

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Yeni Kaledoniya

Nouvelle-Calédonie
Yeni Kaledoniya
Yeni Kaledoniya gerbi
Gerbi
Himni: "Marselyeza"
Yeni Kaledoniya xəritədə yeri
Paytaxtı
və ən böyük şəhəri
Numea - 144 min nəfər (2009-cu il)
Rəsmi dilləriFransız dili
Etnik qrupları
kanaklar -44%, avropalılar -34%, polineziyalılar -12%, indoneziyalılar -2,5%, vyetnamlılar -1,4%, ni-vanuatu -1,1%
İdarəetmə formasıFransanın xüsusi inzibati-ərazili quruluşu
• Prezident
Fransua Olland
müstəqilliyi yoxdur (Fransa ərazisi)
Tarixi 
• Yaranması
1853
Ərazisi
• Ümumi
18575 (156-cı yer)
• Su (%)
2
Əhalisi
• 2015 təxmini
265 min (185-ci yer)
• 2009 siyahıya alma
245 580
• Sıxlıq
14/km2 (36.3/kv. mil)
ÜDM (AQP)2008 təxmini
• Ümumi
9 280 million (154)
• Adam başına
37 700 (33)
ValyutasıSakit okeanlı fransız frankı (XPF)
Saat qurşağıUTC +11
Yolun hərəkət istiqamətisağ
Telefon kodu687
ISO 3166 koduNC
İnternet domeni.nc
Yeni Kaledoniya

Yeni KaledoniyaSakit okeanın cənub-qərb hissəsində adalar qrupu. Melaneziyada Fransanın mülkü, dənizaşırı ərazisi, Sakit okeanda yerləşən Yeni Kaledoniya adası, Luayote və Çesterfild adaları, Pen adası və s. kiçik adalardan ibarətdir. Sahəsi 19 min kvadrat kilometrdir. Cənub-qərbdə Avstraliya iqtisadi zonası, şimalda Vanuatu, cənub-şərqdə Fici ilə həmsərhəddir. Əhalisi 245 580 nəfərdir (2009), Paytaxtı Numea şəhəridir. (98 min nəfərdir). Pul vahidi fransız Sakit okean frankıdır.

Melaneziyalıların məskunlaşdığı adanı 1774-cü ildə ingilis dəniz səyyahı Ceyms Kuk kəşf etmiş və oranı Şotlandiyanın qədim adı olan Kaledoniya adlandırmışdır. 1853-cü ildə o, rəsmən Fransanın ərazisi elan olunur, 1860-cı ildə isə ayrıca müstəmləkəyə çevrildi.

Təbiət[redaktə | əsas redaktə]

Yeni Kaledoniyada Tısbağalar körfəzi

Adaların sahilləri kəskin parçalanmış və mərcan rifləri ilə əhatələnmişdir. Şimal hissəsi vulkanik süxurlardan, təpəli düzənlikdən ibarət, qərb hissəsi çökmə süxurlardan təşkil olunmuşdur. İqlimi tropikdir. Yayda tropik qasırğalar olur. Ərazisinin 10%-i meşəlikdir. Çoxlu quş var (61 növ, o cümlədən endemik kaqu). Ölkənin təsərrüfatının əsasını nikel filizinin hasilatı təşkil edir. Bu sahə ixrac gəlirlərinin 85%-ni verir.

Demoqrafiya[redaktə | əsas redaktə]

Əhalinin sayı - 245 580 min nəfər (2009)

Əhalinin illik artımı - 1,1%

Orta ömür müddəti -75 il (72 il - kişilər, 78 il - qadınlar)

Uşaq ölümü - hər min nəfərə - 6,9

Əhalinin etnik tərkibi - melaneziyalılar (kanaklar) -40,3 % (99 078 nəfər), ağlar (əsasən fransızlar) - 29,2 % (71 721 nəfər). uvenslar və futunanslar -8,7 (21 262 nəfər), polineziyalılar - 2,0 % (4985 nəfər), indoneziyalılar - 1,6 % (3985 nəfər), vyetnamlılar - 1,0 % (2357 nəfər), ni-vanutu - 0,9 % (2327 nəfər), digərləri - 16,2 % (39 865 nəfər) (2009-cu ilin siyahıya alınmasına əsasən)

Dilləri: rəsmi - fransız dili, həmçinin 33 melaneziya və polineziya dialekti.

Din: Əhalinin əksəriyyəti xristiandır (katoliklər - 60 %, protestantlar - 30 %), həmçinin müsəlman sünnilər (4 %). Melaneziyalılar xristianlıqla yanaşı, ənənəvi yerli ayinlərə də sitayiş edirlər.

Əhalinin savadlılığı - 96 %,

Şəhər əhalisi - 65 %

Yeni Kaledoniya, qədim Gondwana super qitəsinin bir parçası olan Zelandiyanın bir hissəsidir. Yeni Kaledoniyanın təxminən 66 milyon il əvvəl Avstraliyadan ayrıldığı, sonradan təxminən 50 milyon il əvvəl hazırkı mövqeyinə çatan şimal-şərq istiqamətinə doğru getdiyi güman edilir. [45]

Materik, ən yüksək zirvələri şimalda Mont Panié (1,629 m və ya 5.444 fut) və cənub-şərqdə Mont Humboldt (1.618 m və ya 5.308 fut) olan mərkəzi dağ silsiləsi ilə uzunluğa bölünür. [46] Şərq sahili sulu bir bitki örtüldü. [46] Böyük savannahları və əkinçilik üçün yararlı düzənlikləri olan qərb sahili quru ərazidir. Bu sahil boyunca bir çox filizlə zəngin massivlərə rast gəlinir. [46]

Diahot çayı, təqribən 100 kilometr (62 mil) axan Yeni Kaledoniyanın ən uzun çayıdır. [47] 620 km² (240 kv mi) bir tutma sahəsinə sahibdir və şimal-qərbdən Baie d'Harcourt'a açılan Panié dağının qərb eskarpenti boyunca adanın şimal nöqtəsinə doğru axır. [47] [48] Adanın çox hissəsi nəm həmişəyaşıl meşələrlə örtülmüşdür, savannalar isə aşağı yüksəkliklərdə üstünlük təşkil edir. [49] Ümumi sahəsi 24,000 kvadrat kilometr (9,300 kv m) olan Yeni Kaledoniya lagoonu dünyanın ən böyük laqonlarından biridir. Yeni Kaledoniya Bariyer rifi ilə əhatə olunmuşdur. [46]

İqlim Düzəliş

İqlim tropikdir, Noyabr-Mart aylarında isti və rütubətli bir mövsümdür, 27 °C ilə 30 °C arasındakı temperatur, [46], daha soyuq, quru mövsüm 20 °C ilə 23 °C arasındadır. [46] iki qısa interstisiyalarla əlaqələndirilmişdir. [10] Tropik iqlim okean təsiri və rütubəti yüksəldən ticarət küləkləri ilə 80% yaxınlaşa bilər. [46] Orta illik temperatur 23 °C, tarixi həddindən artıq 2.3 °C və 39.1 °C'dir. [10]

Yağışların qeydləri göstərir ki, ada daxilində yağıntılar çox dəyişir. Galarinoda qeydə alınan 3000 millimetr (120 in) yağış qərb sahillərinin orta səviyyəsindən üç dəfə çoxdur. El Ninonun təsiri üzündən quru dövrlər də var. [10] Dekabr və Aprel ayları arasında tropik çökəkliklər və siklonlar küləklərin saatda 100 kilometr sürətini (62 mil) keçməsinə səbəb ola bilər, saatda 250 kilometr (160 mph) və çox yağış yağır. [10] Yeni Kaledoniyaya təsir edən son siklon, 2017-ci ilin yanvar ayında Cyclone Cook olmuşdur.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]