Türkiyə mədəniyyəti

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Namık Kemal was a prominent Turkish poet, novelist, playwright and journalist of the late 19th century Ottoman Empire.

Türklərin fiziki xüsusiyyətləri olan çəkik gözlülük, çıxıq almacıq sümüklü, əsmər tipoloji tarix içində dəyişmişdir.Baba adları ümumiyyətlə nəvələrə verilir. Bir çox bölgədə hər adın bir sifəti vardır. Gündəlik həyatda milli təqvim istifadə edilər. Ancaq mədəni həyat Müsəlmanlıq mədəniyyətiylə iç içə olduğundan hicri təqvim adları yaşadılar, Rəcəb, Şaban, Ramazan adları həm ad olaraq qoyulur həm gündəlik dini yaşayışta istifadə edilər.Türklər Avrasiya deyilən coğrafiyaya yayılmışlar və Anadoluya köç etmişlər.Çadır məskunlaşmasında şəhər məskunlaşmasına keçən Türklər, taxta evlərdən apartmanlara və saytlara çevrilən şəhər mədəniyyətinə keçmişlərdir. Ev dekorasiyasında kilimdən xalıya, sidr mebelə, kürsüdən kresloya, taxta pəncərədən pimapen pəncərəyə çevrilən ev mədəniyyəti, geniş ailədən nüvə ailəyə çevrilmişdir. Qərb geyim məşhur olmasına baxmayaraq, köhnə geyim mədəniyyəti davam etməkdədir. Yanvar və manqal nizamından qızdırıcı və təbii qaz nizamına keçən istilik sistemi; eşşək və atdan avtomobilə; sinidən müzakirə; mayelərdən meyvə suyuna; bozadan kolaya; hamamdan saunaya; dərə kənarı yumadan paltaryuyan maşınına; teldolaptan soyuducuya təmizlik və sağlamlıq mədəniyyəti inkişaf etmişdir. Yemək mədəniyyəti et mərkəzli olub, ot, süd, çörək, bal, balıq, yumurta, qatıq əsas qidalardır.

Heyvandarlıq at, eşşək, mal-qara, manda, ayı, dəvə, qoyun, keçi, arı, ördək, toyuq bəslənir. Kənd təsərrüfatı məhsulları arpa, buğda, düyü, pambıq, balqabaq, paxla, noxud, lobya, kök, kələm, soğan, sarımsaq, xiyar, qırmızı turp, bamya, badımcan, pomidor, bibər, alma, tütün, çay, zeytun, ərik, üzüm, kartof, heyva, armud, qovun, qarpız, nar, albalı, vişnə, banan, çiyələk, fıstıq kimi tərəvəz və meyvələrdir. Toxuculuq, ayaqqabıçılıq, dərzilik ən məşhur peşələrdəndir.Ən müasir rabitə sistemləri istifadə, quru, hava, dəniz və dəmiryollarında müasir vasitələrlə səyahət edilir. Şəhər daxili sistemlər və yeraltı qatarı mövcuddur.

Dil[redaktə | əsas redaktə]

Türklər Göktürk, Uyğur, Ərəblər (xalq) Ərəb, Mani, brahmi, Süryani, Grek, İbrani, Kiril, Latın əlifbalarını istifadə etdilər. Türkiyədə 1928-ci ildə bəri Latın əlifbası istifadə edilməkdədir. Türk dili zəngin bir sənət ənənəsinə malikdir, ancaq son əsrdəki mədəniyyət dəyişməsiylə Qərb dillərindən az söz alan bir dil halına gəlmişdir və bir çox xarici mənşəli söz TDK tərəfindən Türkcəyə tərcümə olunur. Məsələn, kampus sözü yerinə yerleşke sözü gətirilmişdir.

Sənət[redaktə | əsas redaktə]

Arxitekturada dini strukturlar monumentaldır. İndiki dövrə qədər əsas üslubu Koca Sinan Da müəyyən etmişdir. Şəkildə və heykəldə din mədəniyyətinin təsiri inkişaf olmamışdır ancaq miniatür və bəzəmə sənətlərində olmuşdur. Türk sənəti çini, xətt, ebru, keramika, tezhip və halıcılıkta inkişaf etmişdir. Musiqi gərək vətəndaş gərək hərbi musiqidə sənət musiqisindən yüngül musiqiyə çevrilir. Dini musiqi Türk musiqisinin əhəmiyyətli elementidir. Xalq musiqisi, klassik və arabesk xüsusiyyətdədir. Türk sənət musiqisi müasir bir səslə, yüngül musiqi klassik və pop musiqi inkişaf etməkdədir.

Türk ədəbiyyatı[redaktə | əsas redaktə]

Shams ud-Din Tabriz 1502-1504 BNF Paris.jpg
Ozan.jpg
Sultanahmet Camii iç görünüşü, İstanbul

Türk ədəbiyyatı, Türk yazını və ya Türk ədəbiyyatı Türk dili ndə yazılmış şifahi və yazılı mətnlərdir. Türklərin İslam iyeti qəbullarında qədər fərqli Türk dil və əlifbaları istifadə edilən zaman, İslamiyyətin təsiriylə FarsƏrəb istifadə edilməyə başlanmış, Osmanlı dövründə Türkcənin Ərəb əlifbası ilə yazıldığı Osmanlıca əsərlər verilmişdir. Xüsusilə saray ətrafında, Fars ədəbiyyatının təsiriylə çıxarılan bir ədəbiyyat anlayışı ağır basmışdır. Onsuz da oxucu-bilənlərin olmadığı ya da olduqca az olduğu xalq arasında, sarayın Divan ədəbiyyatı təsirli ola bilməmiş, Anadolu da şifahi ənənə uzun bir müddət davam etmişdir. Türkçə, Ural-Altay dil ailəsi Altay qoluna daxil bir dil dir.

Türklərin tarixinə paralel olaraq Türkcənin yayıldığı coğrafi sahədə çox genişdir. Bugünkü Monqolustan dan Şərqi Avropa ya qədər danışılan Türkçə çox ləhcə və şiveye ayrılmaqdadır. Tarixi inkişafı içində Türkçə, VIII-XIII Əsrlər arasında Köhnə Türkçə, XIII-XX. Əsrlər arasında Orta Türkçə, XX əsrdə yeni Türk Yazı Dilləri ana başlıqları altında üç qrupda araşdırılmaqdadır. Türkiyə Türkcəsi, Orta Türkçənin, Qərb Türkcəsi qolunun indiki vaxtda istifadə hissəsidir.

Bu gün Azərbaycan, təxminən 250 milyon insan tərəfindən; Türkiyə Türkcəsi dünyada 80 milyon insan tərəfindən danışılır.

Qərb Türkcəsinin ikinci dövrü olan Osmanlıca (Osmanlı Yazı Dili) İstanbul un fəthindən Osmanlı İmperatorluğu nun sonuna qədər XV-XX əsrlər arasında davam edən yazı dilidir. İngiltərə, Fransa, İspaniya kimi məmləkətlər getdikləri yerlərə dillərini də götürdükləri halda Türklər bu dil istismarından uzaq durmuştur.Əgər Osmanlı Dövlətinin getdiyi hər yerə Türkcəni də götürsəydi bu gün Türkce dünyada ən çox danışılan dillərdən biri olacaqdı.

2006 Nobel Ədəbiyyat Mükafatı sahibi Türk yazar Orhan Pamuk

Respublika dan sonra 1928-ci ildə edilən Hərf İnqilabı ilə Ərəb hərfləri tərk edilib Latin hərfləri nin qəbulu Türkcənin xarici ünsürlərdən arındırılmıştır. Türk dili ni araşdırmaq və təbii məcrasında inkişafına kömək göstərilməsi üzrə 1932-ci ildə Türk Dil Kurumu qurulmuşdur.

Türk ədəbiyyatı, Türklərin daxil olduqları üç mədəniyyət və mədəniyyət dairəsinə paralel olaraq üç mərhələdə araşdırılmaqdadır:

  • İslamiyyət əvvəli Türk ədəbiyyatı
  • İslami dövr Türk ədəbiyyatı
  • Qərb təsirindəki Türk ədəbiyyatı

Türk dilinin və ədəbiyyatının müəyyən edilə bilən ən köhnə yazılı mətnləri VII. Əsrin sonlarına və VIII Əsrin ilk yarısına aid olan obelisklər. Bunlar arasında yer alan 732-ci ildə Kültigin, 735-ci ildə Bilge Kağan, 720-ci ildə Tonyukuk adına tikilən Orhun Yazıtları gərək muhtevaları, istərsə də mükəmməl dil və üslublarıyla Türk dili və ədəbiyyatının və tarixinin şahaser arasında iştirak etməkdədir. Bu dövrdən günümüzə çatan Türk dastanları arasında Yaradılış, Saka, Oğuz Kağan, Göktürk, Uyğur, Manas dastanları sayıla bilər. XIV-ci əsrdə yazıya keçirilən "Dədə Qorqud Kitabı" dastan dövrünün xatirələrini saxlayan, gərək məzmun, istərsə də dil və üslub Excellence baxımından əhəmiyyət kəsb edir.

Türk ədəbiyyatının bir yazarı olan Orhan Pamuk, 2006-ci ildə Nobel Ədəbiyyat Mükafatı nə layiq görülmüşdür.

Türk ədəbiyyatı şeir, hekayə, sınaq, yumor, tənqid budaqlarında köhnə və yeni formatlarda dünya dillərinə tərcümə edilən əsərlər istehsal edir. Şifahi ədəbiyyat ənənəsi, dini ədəbiyyat formasında məşhurdur və ən məşhuru şamlarda oxunan mevlüddür. Xalq ədəbiyyatında dünya mədəniyyətinə Nasreddin Hoca tanıdılmış, xalq rəqsləriylə və seyirlik sənətlərlə tarixi mədəniyyət strukturları yaşadılmışdır.

İdman[redaktə | əsas redaktə]

Türk idman tarixi Yaşar Şərq, Tanju Çolak, Cemal Kamacı kimi milli şəxsiyyətlərlə ifadə edilməsinə baxmayaraq cəmiyyətdə idmanla məşğul olmaq məşhurluğu və idmana ayrılan büdcə çox aşağı səviyyədədir. Ən çox maraq göstərilən idman sahəsi futboldur. Ənənəvi yağlı güləş əsas idmanı olaraq sürərkən ovçuluq, atçılıq, qılınc, okçuluk, cirit, atletizm, halter də Dünya və Olimpiya idman növləri üzrə beynəlxalq müvəffəqiyyət göstərilməkdədir.

Türk mətbəxi[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Türk mətbəxi

Türk mətbəxi, Osmanlının mətbəxini miras etməkdədir. Osmanlı mətbəxi da Türk, Yunan, Balkan və Yaxın Şərq mətbəxi birləşməsi və saflaşdırılması olaraq təyin oluna bilər. Türk mətbəxi ayrıca Qərbi Avropa mətbəxindən olduğu qədər bu mətbəxlərdə və digər qonşu mətbəxlərdə təsirləndi. Osmanlılar, Orta Asiyadan Qatıq kimi ənənəvi Türk ünsürləri, öz ölkələrindəki müxtəlif yemək bişirmə ənənələrini ilə təsirləndikləri Orta Şərq mətbəxi birləşdirdilər. Osmanlı İmperiyası, həqiqətən böyük bir texniki xüsusiyyət dizisi yaratdı. Bu vəziyyət Osmanlı İmperiyasının Osmanlı yeməklərindən kiçik parçalar və nümunələr ehtiva etdiyi müxtəlif bölgələrində müşahidə edilə bilər. Hamısı alaraq, Türk mətbəxi homogen deyil. Bir tərəfdən ortaq Türk yeməkləri ölkənin boydan boya ucunda əldə oluna bilən halda, həmçinin, bölgəyə xas yeməklər də vardır. Qara dəniz bölgəsinin mətbəxi (Türkiyənin şimalı) misir və hamsi balığına dayanır. Cənub-Şərqi-Urfa, Qaziantəp və Adana kabablar, məzələri və xəmir işinə əsaslanan şirinləri; paxlava, kadayıf və künefe ilə. Xüsusilə Türkiyənin qərb hissəsində zeytun ağacı bol bol yetişdirilir. Zeytun yağı, yağlar içində bişirmə işlərində ən çox işlədilməsinə. Ege Bölgəsi, Marmara Bölgəsi və Aralıq dənizi Bölgəsi tərəvəzlər, otlar və balıq zənginliyi baxımından bölgənin təməl xüsusiyyətlərini göstərir. Orta Anadolu, özünə xas keşkek, mantı (xüsusilə Kayseri) və gözləmə kimi xəmirli yeməkləri məşhurdur.

Musiqi[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Türk musiqisi

Ənənəvi Türk musiqisinin kökləri iki ana qol olaraq; Səlcuqlu dövrünə qədər uzanır. Bunlar; xalq ətrafında inkişaf edən xalq musiqisi və aristokratiya ətrafında inkişaf edən klassik türk musiqisi dir. Çünki; Osmanlı dövründə; şəhərlərdə, saray ətrafında və konaklarda "mənfəət, bəstə, səma, mahnı" adı verilən Ezgi rastlanırken; xalq arasında və kəndlərdə "türkü, bozlak, uzun hava, Zeybek, oyun havası" adı verilən Ezgi rast gəlinməkdədir. Buna görə, şəhər və saray ətrafında inkişaf edən musiqi bugünkü Türk Sanat Müziği nin təməlini; xalq arasında inkişaf edən musiqi isə Türk Xalq Musiqisi nin dayağını təşkil etmişdir. Respublika dövründə kənd türküleri üzərinə edilən araşdırmalar sıxlaşmış və bir çoxu yığılaraq qorunmağa çalışılmışdır.

Klassik Qərb Musiqisi ​​isə, respublika dövrü inqilablar sonrası Türkiyədə inkişaf etmiş və Klassik Qərb musiqisinə olduqca əhəmiyyət verilmişdir. 1924-cü ildə də Ankarada Musiqi Müəllim Məktəbi qurulmuş və qabiliyyətli gənclərin Avropa ölkələrinə göndərilib yetişdirilməsi hərəkəti başlamışdır. İstanbulda işlərini davam etdirən Darrültalimi Musiqi adlı məktəb yeni bir idarəçiliklə Konservatoriya halına gətirilmişdir. Çox səsli sənət musiqisində səsini Qərbdə ilk eşitdirən Türk sənətçi Cemal Reşit Rey olmuşdur.

  1970-ci illərdən sonra məşhur mədəniyyətlə birlikdə inkişafa başlayan məşhur musiqi isə, fərqli kesimlerce fərqli formalarda edilmişdir. Əvvəl Türk pop musiqisi ​​və Anadolu rok doğulmuşdur. 1980 gettolarda Türkiyəyə xas arabesk musiqi törəmişdir; protest və orijinal musiqi növləri ortaya çıxmışdır. 90-cı illərin sonlarında alternativ rok, karadeniz rock, Türkçe rap, Türkçe jazz kimi növlər doğulmuşdur. Türk İncəsənət Musiqisinin klassik qəliblərindən olduqca uzaklaşılmasıyla fantaziya musiqi ortaya çıxmışdır. Daha sonraları pop musiqi sırasıyla arabesk və fantaziya ilə qarışmış; Türkiyəyə xas arabesk-pop və fantaziya-pop növləri məşhur musiqinin böyük qisimini kaplamıştır.2003-ci ildə Eurovision Yarışmasında Sertab Erener, Everyway That I Can adlı mahnıyla birinci olmuşdur. Həmçinin, Tarkan, Sezen Aksu kimi, beynəlxalq sahədə də qəbul görmüş Türk sənətçilər da vardır.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]


Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]