Azərbaycan legionu

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Azərbaycan legionu
Aserbaidschanische Legion
Flagazernazi.JPG
Azərbaycan legionunun işarəsi
Mövcud olduğu illər 1942-1945
Ölkə Faşist Almaniyası
Tabeçilik Vermaxt
Sayı 70000
Ləqəbi Bozqurd, aypara, səkkiz güşəli ulduz
Şüarı Biz yalnız azadlıq üçün vuruşuruq və heç bir qüvvə bizi saxlaya bilməz.
Rəngləri Mavi, qırmızı və yaşıl
Müharibələr İkinci dünya müharibəsi
Komandirləri
Məşhur komandirləri Əbdürrəhman bəy Fətəlibəyli

Azərbaycan legionu — müstəqil Azərbaycan dövləti yaranması uğrunda Almaniya tərəfdə döyüşən azərbaycanlılardan ibarət ordu. Müharibə illərində siyasi mühacirlər Azərbaycan Milli Komitəsini yaratdılar, komitə almanlar Qafqazı ələ keçirdikdən sonra ölkəyə rəhbərlik edəcəkdi. 1941-ci ildə Qafqaz Müsəlman legionu yaradılıb, 1942-ci ildə adı dəyişdirilərək Azərbaycan (Azerbajdzansche) legionu qoyulub. [1]

Qafqaz cəbhəsində 4,500 azərbaycanlı əsgərdən ibarət 5 batalyon döyüşüb, onlar özlərini ən yaxşı tərəfdən göstəriblər. Məsələn, 804-cü "Aslan" batalyonu bütün xarici hissələrlə müqayisədə daha çox sayda əsgərinin müxtəlif döyüş "xidmətlərinə" görə təltif edilməsi ilə fərqlənirdi. Həmçinin, "Berqman", "Donmek" batalyonları da fərqləniblər.

1943-cü ilin yayında 162-ci türk piyada diviziyası yaradıldı. 1944-cü ildə Azərbaycan legionu Azərbaycan milli-azadlıq ordusunun birləşmiş qərargahına çevrildi.

Azərbaycan legionu 4 polkdan, 30 yaxin batalyondan və digər dəstələrdən ibarət idi. Ümumilikdə almanların tərəfində 70 min Azərbaycan əsgəri və zabiti döyüşüb.[2]

Azərbaycan legionunun yaranma tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Qüds müftisi Məhəmməd Əmin Əl-Hüseyni azərbaycanlı legionerlərlə görüş zamanı

­Alman tədqiqatçısı Muh­­len ya­zır­­dı: Türk-­ta­tarlardan mil­­li le­gion­­lar ya­rat­maqda iki türk ge­ne­ra­lı­­nın xü­s­u­si ro­lu ol­muş­du və 1941-­ci ilin okt­yab­rın­­da bu pla­nın müs­­bət hə­y­a­ta ke­ci­­ril­­mə­­sin­­də cəhd­­lər gös­­tər­­miş­­di­­lər. Hə­­min ge­ne­ral­lar­dan bi­­ri ta­nın­­mış hərbçi Nuru Paşa, di­­gə­­ri isə ge­ne­ral Ərkilət idi. Hə­­lə 1941-­ci ilin sent­yab­rın­­da Ber­li­­nə gə­­lən Nu­ru Pa­şa Al­ma­ni­y­a Xa­ri­­ci İş­­lər Na­zir­­li­­yi ilə əla­­qə­­lər qu­rub Veyts­ze­ker və Ber­man­la gö­­rüş­­lər ke­çir­­mişdir.

1941-­ci ilin pa­yı­­zın­­da Hit­­ler­lə Tür­­ki­­yə or­du­su Baş Qə­r­ar­ga­hı­­nın ge­ne­ra­lı Ər­­ki­­lə­­t arasında danışıq oldu. Şər­­qi Prus­si­y­a iqa­­mət­­ga­hın­­da gö­­rü­­şən ge­ne­ra­lın tək­­li­­fi Hit­­le­ri ma­raq­lan­dır­­mış­­dı. Tür­­ki­­yə­­ni öz tə­­rə­­fi­­nə çək­­mə­­yə ça­lı­ş­an Hit­­ler 1941-­ci ilin no­yab­rın­­da Tür­­küs­­tan le­gio­­nu­nun ya­ra­dıl­­ma­sı­n­a ra­zı­­lıq ver­di. Al­man or­du­su­nun ta­ma­mi­­lə məx­­fi olan 1941-­ci il 3 de­kabr ta­rix­­li əm­­ri ilə mü­­səl­­man-­Qaf­qaz, gür­­cü və er­mə­­ni le­gion­­la­rı for­ma­laş­dı­­rıl­­ma­ğa baş­la­dı. Son­ra­dan mü­­səl­­man-­Qaf­qaz le­gio­­nu şi­m­a­li-­qaf­qaz­lı və azər­­bay­can­lı ol­maqla iki ye­rə ay­rıl­­dı. 1942-­ci ilin or­ta­la­rın­­da on­la­ra da­ha iki­­si əla­­və edil­­di: Krım tatarlarıVolqaboyu tatarları.[3]

­­İlk vaxtlar mühacirlərdən ibarət Azərbaycan legionuna sonradan azər­­bay­can­lı əsir­­lər də daxil olmağa başladılar. Əsir azərbaycanlılar di­­gər xalq­lar­dan olan­lar­la bir­­gə al­man ober-­ley­te­nant Ba­ron fon Qou­be­nin baş­cı­­lı­­ğı al­tın­­da Za­po­roj­ye ya­xın­­lı­­ğın­­da­kı 444 say­lı təh­­lu­­kə­­siz­­lik di­­vi­­zi­y­a­sın­­da bir­­ləş­­di­­ril­­di. Son­ra on­lar­dan al­man za­bit­­lə­­ri­­nin rəh­­bər­­li­­yi al­tın­­da Tur­­kus­­tan ta­bu­ru ya­ra­dıl­­dı və bu son­ra­dan 444 say­lı turk ta­bu­ru adı­­nı al­dı.[4]

­La­kin mu­h­a­cir­­lə­­rin Al­ma­ni­y­a hö­k­u­mə­­ti təm­­sil­­ci­­lə­­ri ilə da­nı­­şıq­­la­rı hec də uğur­lu get­mir­­di. Xu­s­u­sən, Şi­m­a­li Qaf­qa­z xalqları, gürcülərazərbaycanlılar öz öl­­kə­­lə­­ri­­nin mus­­tə­­qil­­li­­yi­­ni irə­­li sür­­dü­­yün­­dən al­man­lar tə­­rə­­fin­­dən qə­b­ul edil­­mir­­dilər. Be­lə ol­duq­da, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və Şi­m­a­li Qaf­qaz­lı Səid Şamil Al­ma­ni­y­a­dan çı­­xıb get­mək məc­­bu­riy­­yə­­tin­­də qaldı. La­kin fon Men­de cə­­tin­­lik­­lə də ol­sa, M. Ə. Rə­s­ul­za­də­­ni mu­­vəq­­qə­­ti ola­raq sax­la­ya bil­­­­di. Hə­­min dovr­­də Al­ma­ni­y­a­da M. Ə. Rə­s­ul­za­də­­nin baş­cı­­lı­­ğı ilə Mil­­li Azər­­bay­can Ko­mi­­tə­­si də ya­ra­dıl­­dı.

Azərbaycan legionu və Mə­­həm­­məd Əmin Rə­s­ul­za­də[redaktə | əsas redaktə]

SS-Vaffen qrup Türküstan bölüyünün döyüşcüsü Rüstəm Əliyev (1943)

M.Ə. Rə­s­ul­za­də bu mü­n­a­si­­bət­­lə ya­zır­­dı: "1943-­cu il­­dir. Ikin­­ci Ca­han hər­­bi əs­­na­sın­­da Al­man Xa­ri­­ciy­­yə Na­zir­­li­­yin­­dən fon Şu­len­bur­qin (son­ra­dan Hit­­le­rə ya­pı­l­an sui-­qəsd işi ilə il­­gi­­li ola­raq edam edi­­lən) də­­və­­ti uzə­­ri­­nə Ber­lin­­də idim. Mil­­li Azər­­bay­can Ko­mi­­tə­­si tə­­şək­­kul et­miş­­di; bu ko­mi­­tə Mil­­li Azər­­bay­can da­va­sı­­nın əsa­s­la­rı­­nı al­man mə­q­am­la­rı­n­a qə­b­ul et­dir­­mək uz­­rə fəa­­liy­­yə­­tə kec­miş­­di". M. Ə. Rə­s­ul­za­də­­nin baş­cı­­lıq et­di­­yi Mil­­li Azər­­bay­can Ko­mi­­tə­­si bu proq­ram­la mubarizə apa­rır­­dı: "A­zər­­bay­ca­nın mil­­li haq­la­rı­­nı qo­ru­maq, və­­tə­­nin xi­l­a­sı və is­­tiq­­la­lı ucun mucahidə et­mək, qaf­qa­si­y­a­lı mil­­lət­­lə­­rin dost­luq­la­rı və si­y­a­sət­­cə bir yer­də ya­şa­ma­la­rı ucun ca­lış­­maq və Al­ma­ni­y­a ilə sı­­xı su­rət­­də iş­­bir­­li­­yi tə­­min et­mək".

Azər­­bay­can le­gio­­ner­lə­­ri­­nə baş­çı­­lıq edən­­lər­­dən ma­yor Əb­­dür­­rəh­­man bəy Fə­­tə­­li­­bəy­­li M. Ə. Rə­s­ul­za­də­­yə aşa­ğı­d­a­kı məz­­mun­da bir mək­­tub gon­­dər­­miş­­di: "Mər­­hə­b­a, çox möh­­tə­­rəm Mə­­həm­­məd Əmin! Əziz yur­du­muz Azər­­bay­ca­nın yo­rul­maz hür­­riy­­yət mü­c­a­hi­­di olan Si­­zi cəb­­hə­­də­­ki bü­­tün əs­­gər­­lə­­ri­­miz adın­­dan salam­la­yı­r­am. Qə­z­e­ti­­miz­­də "Mil­­li Azər­­bay­can Ko­mi­­tə­­si"nin təş­­kil olun­du­ğu­nu oxu­dum, bu mə­­ni çox se­vin­­di­­rir. Biz, cəb­­hə­­də­­ki əs­­gər­­lər şüb­­hə et­mi­­rik ki, Mil­­li Ko­mi­­tə­­mi­­zin üzv­­lə­­ri ara­sın­­da ha­mı­­mız­­ca se­vi­­lən, le­gio­­nu­mu­zun qu­ru­cu­su Ba­ba­yev Bey­dul­lah da ola­caq­dır. Biz irə­­li­­də də mil­­lə­­ti­­mi­­zin hür­­riy­­yət və bö­­yük Al­ma­ni­y­a uğ­run­da fə­d­a­ka­ra­nə bir tərz­­də dö­­yü­­şə­­cə­­yiz. Cəb­­hə­­də­­ki bü­­tün əs­­gər­­lər­­dən Si­­zə sa­lam. Si­­zə xoş səh­­hət­­lər di­­lə­­rəm. Si­­zin Ə. Dü­­dən­­gins­­ki Fə­­tə­­li­­bəy­­li".

1942-­ci ilin okt­yab­rın 7-­də M. Ə. Rə­s­ul­za­də ilə apa­rı­l­an da­nı­­şıq­­lar fay­da ver­mə­­di­­yin­­dən (cun­­ki o, Azər­­bay­ca­nın mus­­tə­­qil­­li­­yi fik­­ri­­ni onə cə­­kir­­di) o, Ru­mı­­ni­y­a­ya, Bu­xa­res­tə get­miş­­di. Al­man­lar onun get­mə­­si­­nə təəs­­süf­­lən­­miş, qal­ma­sı ucun Drezden mək­­təb­­lə­­ri­­nin bi­­rin­­də müəl­­lim­­lik tək­­lif et­miş­­di­­lər, la­kin o, bu­nun­la da ra­zı­l­aş­ma­mış­­dı. SS Mər­­kə­­zi dai­­rə­­si onu son­ra­dan ye­nə ara­mış və iş­­bir­­li­­yi­­nə ca­lış­­mış­­dı­l­ar. M.Ə. Rə­s­ul­za­də ilə da­nı­­şıq­­la­rın alın­­ma­dı­­ğı­­nı və Mil­­li Azər­­bay­can Ko­mi­­tə­­sin­­də yal­nız Hi­l­al Mün­­şi­­nin təm­­silçi ola­raq Ber­lin­­də qal­dı­­ğı­­nı gör­­dük­­də al­man­lar X. Xas­məm­­mə­d­ov qru­pu ilə dia­­lo­qa baş­la­mış­­dı­l­ar. Bu dia­­loq­da azər­­bay­can­lı "Qaf­qaz" qru­pu­na mən­­sub Fuad Əmir­­can, Ab­bas bəy Ata­ma­lı­­bə­y­ov və Əb­­dür­­rəh­­man bəy Fə­­tə­­li­­bəy­­li ol­muş­du.

Legionun fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

1942-­ci ilin av­qus­tun­da Hit­­ler təş­­kil olu­nan mil­­li le­gion­­lar­la or­du qə­r­ar­ga­hı ara­sın­­da ra­bi­­tə və­­zi­­fə­­si­­ni gö­­rən məh­­dud və muəy­­yən iş­­lər­­lə bağ­lı "Ra­bi­­tə (ir­­ti­b­at) he­yət­­lə­­ri" (Ə­l­a­qə qə­r­ar­gah­la­rı – al­man­ca: "Fer­bin­­dunqş­tab­lar) qu­rul­ma­sı­­nı əmr et­­­di. Azər­­bay­can "Rabitə hеyəti"­­nin ba­şı­n­a da Əbdürrəhman bəy Fətəlibəyli-Düdənginski gə­­ti­­ril­­­­di. Azər­­bay­can le­gio­­ner­lə­­ri­­nə əv­­vəl­­cə qrup ha­lın­­da başçı­­lıq edir­­di­­lər: Ab­bas bəy Ata­ma­lı­­bə­y­ov, Əb­­dür­­rəh­­man bəy Fə­­tə­­li­­bəy­­li-­Dü­­dən­­gins­­ki və Fuad Əmir­­can.

­"İr­­ti­b­at He­yə­­ti" — Fer­bin­­dunqş­ta­bın hər­­bi, mül­­ki və dip­­lo­ma­tik şö­­bə­­lə­­ri fəa­­liy­­yət gös­­tə­­rir­­di. Hər­­bi şö­­bə­­yə Ə. Dü­­dən­­gins­­ki, mül­­ki işə F. Əmir­­can, dip­­lo­ma­tik sa­hə­­yə isə A. Ata­ma­lı­­bə­y­ov rəh­­bər­­lik edir­­di. Azərbay­can­lı­l­ar­dan iba­­rət olan 804-­cü ta­bur al­man­la­rın 49-­cu dağ kor­pu­su­nun 4-­cü dağ atı­­cı di­­vi­­zi­y­a­sı­n­a gon­­də­­ril­­di. Hə­­min di­­vi­­zi­y­a Qaf­qaz­da Suxumi is­­ti­q­a­mə­­tin­­də­­ki yük­­sək dağ ra­yon­la­rın­­da hə­­rə­­kət edir­­di.

NalçikMozdok is­­ti­q­a­mət­­lə­­rin­­də olan döyüş­­lər­­də əsa­­sən 111-­ci Azər­­bay­can ta­bu­ru vu­ru­şur­du. Ge­ne­ral-­ley­te­nant Qray­fen­ber­qin mə­l­u­ma­tın­­da di­­gər ta­bur­lar­la ya­na­şı, azər­­bay­can­lı­l­ar­dan təş­­kil edil­­miş 804-­cü və 805-­ci ta­bur­la­rın da me­şə­­lik ra­yon­lar­da ay­rı­-ay­rı dəs­­tə­­lə­­rə qar­şı uğur­lu dö­­yüş­­lə­­ri qeyd olu­nur­du. Məhz be­lə uğur­lu dö­­yüş­­lər­­dən son­ra ay­rı­-ay­rı ta­bur­la­ra "al­man for­ma­sı da­şı­m­aq şə­­rə­­fi" nail olur­du.

Azər­­bay­can le­gio­­nu­nun əsas ba­za­la­rı PolşaAlmaniya əra­­zi­­lə­­rin­­də yer­lə­­şir­­di. Son­ra­lar isə le­gio­­n Pol­şa­nın Ro­dom mən­­tə­­qə­­sin­­dən Fransanın cə­n­u­bun­da yer­lə­­şən Ro­des şə­­hə­­ri­­nə köçürü­­ldü. 1944-­cu il­­də Azər­­bay­can le­gio­­ner­lə­­rin­­dən Ə.Fə­­tə­­li­­bəy­­linin, İ.İs­­ra­fi­l­o­vun, R.Ba­ba­ye­vin, T.Məm­­məd və Ə.Qa­zı­y­e­vin fəal­­lı­­ğı ilə "İr­­ti­b­at Qə­r­ar­ga­hı"nın (Fer­bin­­dunqş­ta­bın) Pa­ris fi­­lia­­lı ya­ra­dıl­­dı. Pa­ris fi­­lia­­lı­n­a Nu­şi­­bəy Zul­­qə­­də­r­ov, Rza Ta­ğı­y­ev və Əli­­bəy Ha­cıns­­ki da­xil ol­du­lar. 1944-­cu il­­də Pa­ri­­sin al­man­lar­dan azad edil­­mə­­sin­­dən son­ra Pa­ris fi­­lia­­lı da bu­ra­xıl­­dı. Azər­­bay­can le­gio­­nu­nun bir his­­sə­­si məhv edil­­di, bir his­­sə­­si isə in­­gi­­lis­-a­me­ri­k­an qo­şun­la­rı­n­a təs­­lim ol­du.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  1. Память об азербайджанских легионерах (rus dilində)
  2. Azərbaycanda faşizm üzərində Qələbə günü qeyd olunur
  3. "Üçün­­cü Rey­xin xid­­mə­­tin­­də olan xa­ri­­ci im­­kan­lar", ABŞ
  4. AZƏRBAYCANLI "XIVILƏR"-LEGIONERLƏR

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]