Osmanlı-İran müharibəsi (1743-1746)

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Picto infobox conflict.png
Osmanlı-İran müharibəsi (1743-1746)
Əsas münaqişə: Nadir şah Əfşarın müharibələri
City Gate , Tabriz by Eugène Flandin.jpg
Təbriz şəhərinin qala qapıları
Tarix17431746
YeriŞərqi Anadolu, İraq, Gürcüstan Ermənistan İran
Səbəbiİmperiya torpaqlarının daha da genişləndirmə istəyi
NəticəsiKürdan sülh müqaviləsi[1][2][3]
Ərazi dəyişikliyiStatus quo ante bellum
Münaqişə tərəfləri

Afsharid Imperial Standard (3 Stripes).svg Əfşar İmperiyası

Fictitious Ottoman flag 2.svg Osmanlı İmperiyası

Komandan(lar)

Afsharid Imperial Standard (3 Stripes).svg Nadir şah Əfşar
Afsharid Imperial Standard (3 Stripes).svg Nəsrullah Mirzə

Fictitious Ottoman flag 2.svg I Mahmud
Səhra komandanları:

  • Mehmed Yegen paşa Mehmet Yegen Pasha (döyüş zamanı öldürülüb)
  • Abdullah Paşa Cəbəçi
Tərəflərin qüvvəsi

375,000[4]

Bilinmir

Osmanl-İran müharibəsi -1743-1746-cı illərdə Osmanlı-Əfşar dövlətləri arasında baş verən müharibə.[5]

Arxa plan[redaktə | əsas redaktə]

Nadir şah Əfşar İstanbul sülhünün (1736) ratifikasiya edilməsi üçün Osmanlı dövlətindən Cəfəriliyi İslamın V məzhəbi kimi qəbul etməyi istədi. Osmanlı dövləti isə bunu rədd etdi. Bundan sonra 1743-cü ildə Nadir şah Osmanlı dövlətinə müharibə elan etdi.

Səfəvilər 1623-cü ildə Bağdadı və 1624-cü ildə Mosulu Osmanlılardan almışdılar. Lakin Osmanlılar 1625-ci ildə Mosulu1638-ci ildə Bağdadı Səfəvilərdən ala bildilər. 1639-cu ildə imzalanan Qəsri-Şirin sülh müqaviləsi nəticəsində Osmanlılarla Səfəvilər arasında 85 illik sülh oldu.

Səfəvi sülaləsinin süqut etməsi zamanı yaranan hakimiyyət boşluğundan istifadə edən RusiyaOsmanlı dövləti Səfəvi dövlətinin şimal-qərb və Xəzər sahili vilayətlərini öz aralarında böldülər. Lakin əfqanların ölkədən qovulmasından sonra II TəhmasibNadir şah Osmanlılara qarşı hərbi əməliyyatlara başladılar. Rusiyanın döyüşsüz geri çəkilməsindən sonra Osmanlı imperiyası da məğlub edilərək Səfəvi torpaqlarından qovuldu. Bundan sonra özünü Şah elan edən Nadir şah Hindistana yürüş etdi və Böyük Moğol İmperiyasıı özündən asılı vəziyyətə gətirdi. Və Osmanlılarla yeni müharibəyə başlamaq üçün Hindistandan geri döndü.

Müharibə[redaktə | əsas redaktə]

Nadir şahın məqsədi Hind çayından Bosfora qədər uzanan imperiya qurmaq idi. Bu məqsədlə o, Mərkəzi Asiyada olan tayfalardan da əsgər yığmaqla 200 minlik ordu topladı. Nadir şahın planı İstanbula hücum etmək idi, lakin yolda o, Osmanlı din adamlarının ona qarşı cihad elan edəcəklərini öyrəndi və şərq tərəfə yönəldi. 1743-cü ildə Kərkükü, Ərbili tutdu və Mosulu mühasirəyə aldı. Mühasirə 40 gün davam etdi. Mosulun hakimi Hacı Hüseyn əl-Cəlili şəhəri uğurla müdafiə etdi. Nadir mühasirəni 40 gündən artıq davam etdirə bilmədi və yüksək vergilərə görə qalxan üsyanları yatırmaq üçün geri dönməyə məcbur oldu.[6]

Həmçinin, bu dövrdə Gürcüstanda da Nadir şaha qarşı müqavimət güclənirdi. Beləki, gürcü şahzadəsi Givi Amilaxvari Gürcüstanda Nadir şahın təsirini azaltmaq üçün Osmanlı köməyinə arxalanaraq Nadir şahın müttəfiqləri olan II TeymurazaII İrakliyə qarşı mübarizəyə başladı. Lakin sonda uğursuzluqla üzləşdi.

1744-cü ilin əvvəllərində Nadir şah yenidən hücuma keçdi və Qarsı mühasirəyə aldı. Lakin Dağıstanda yenidəm üsyan başlamasına görə mühasirəni yarımcıq saxlayın Dağıstana yola düşdü. Üsyan yatırıldıqdan sonra geri dönən Nadir şah Qars döyüşündə Osmanlı ordusunu darmadağın etdi. Lakin hərbi əməliyyatların yorucu olması və cəbhənin arxasında durmadan yeni üsynaların başlanması Nadir şahı sülh bağlamağa vadar etdi.

Nəticə[redaktə | əsas redaktə]

İmzalanan Kürdan müqaviləsinə görə sərhədlər dəyişilməz qalırdı. Qəsri-Şirin sülhünün müəyyən etdiyi sərhədlər yenidən bərpa edildi. Buna görə də bu müqaviləyə bəzən II Qəsri-Şirin sülhü də deyirlər.

Bu müqavilə Tehranla Qəzvin arasındakı Kürdan ( Soucbulaq bölgəsində) adlananyerdə imzalanmışdır. Müqaviləni Əfşarlar tərəfindən Həsənəli Hacı xan, Osmanlı tərəfindən isə Mustafa Nazif Əfəndi imzalamışdır.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. (2011) Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia, Volume 1. ABC-CLIO, 169. ISBN 978-1598843361. “The Iranian victory [at Baghavard], which cost Nadir up to 8,000 men, compelled the sultan to accept the peace treaty that was signed in September 1746 in Kordan, northwest of Tehran.”
  2. Ghafouri, Ali(2008). History of Iran's wars: from the Medes to now,p. 402-403. Etela'at Publishing
  3. Moghtader, Gholam-Hussein(2008). The Great Batlles of Nader Shah,p. 128. Donyaye Ketab
  4. Moghtader, Gholam-Hussein(2008). The Great Batlles of Nader Shah. Donyaye Ketab
  5. Süleyman, Əliyarlı (1996). Azərbaycan tarixi. Bakı: Azərbaycan nəşriyyatı.
  6. (1996) Azərbaycan tarixi 7 cilddə, III cild. Bakı: Azərbaycan nəşriyyatı.