Səfəvi-Rusiya müharibəsi (1651-1653)

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Səfəvi - Rusiya müharibələri (1651-1653)
Rus - İran müharibələri
Tarix 1651-1653 müharibəsi, Sunja döyüşü (1653)
Yeri Sunja çayı mənsəbi
Səbəbi Rusiyanın Şimali Qafqazda möhkəmlənmə istəkləri, qəsd və hərb üsulu ilə strateji məntəqəyə yiyələnmək arzusu.
Nəticəsi Tam Səfəvi qələbəsi, "İsfahan" sülhü.
Ərazi
dəyişikliyi
Səfəvi sərhədlərinin Şimali Qafqaz diyarına qədər uzanması.
Münaqişə tərəfləri
Romanov Flag.svg Çar Rusiyası
Romanov Flag.svg Kabardinlər
Romanov Flag.svg Terek qumuqları
Safavid Flag.svg Səfəvi imperiyası
Safavid Flag.svg Tərki şamxallığı
Safavid Flag.svg Endirey
Safavid Flag.svg Qaytaq usmiliyi
Safavid Flag.svg Miçkizən və Şibutən cəmiyətləri
Safavid Flag.svg Noqay ulusları
Komandanları
Romanov Flag.svg Mutsal Çərkəz
Romanov Flag.svg İvan Yatsın
Romanov Flag.svg İldar Murza
Safavid Flag.svg Xosrov xan
Safavid Flag.svg Tərki şamxalı Surxay xan
Safavid Flag.svg Endirey məliki Qazan Alp
Safavid Flag.svg Qaytaq usmisi Əmirxan ağa
Tərəflərin qüvvəsi
10 000 12 000

Səfəvi-Rusiya müharibəsi - Rusiyanın məntəqədə öz mövqeyini möhkəmləndirmək və Səfəviləri sıxışdırmaq məqsədi ilə bağlı Şimali Qafqazda silahlı qarşıdurma. Səfəvi qoşunları və onların müttəfiqləri Rusiyanın ələ keçirməyə planlaşdırdığı ərazilərə bir neçə yürüş təşkil etdilər. Yenicə Səfəvilərin qələbəsi ilə Səfəvi-Moğol müharibəsi (1638-1653) bitmişdi. Rusiya isə əksinə yenicə Polşa ilə Ukrayna uğrunda rəqabətə girmişdi. 1653-cü ildə Rusiya Ukrayna uğrunda Polşa ilə artan rəqabət şəraitində, qüvvələrini yayındırmamaq məqsədi ilə mübahisəni yoluna qoymaq üçün Səfəvilərin yanına səfirlik göndərir. II Abbas Rusiya ilə razılaşır.

Səfəvilərin Şimali Qafqaz iddiaları. Tərki şamxalı Surxay[redaktə | əsas redaktə]

Dağıstanın qumuq feodalları Səfəvilərin hakimiyəti altındaydı. Ən iri mülklər, hakimləri Buynak məlikləri titulu, eyni zamanda Dağıstan valisi vəzifəsi daşıyan və bir müddət Dərbənd xanı olan Tərki şamxallarına aid idi. Qumuqların başqa vacib mülkü Əndərəy şamxallığı idi. 17-ci əsrin əvvəlində o Tərki şamxallığından ayrıldı. 1650-ci illərdə orada "Əndərəyli məlik" murza Kazan-Alp hakim idi. Dərbəndin şimal-şərqində Qaytaq usmiliyi vardı. 1645-ci ildə II Abbas oradan Rusiyaya loyal Rüstəm xanı qovur və Əmirxan Sultanı Qaytaq hakimi təyin edir.

Moskva Rusiyasından asılı ərazilər[redaktə | əsas redaktə]

17-ci əsrdə Rusiyanın Şimali Qafqazda əsas dayağı Terki qalası idi. Burada çar sərdarları və qoşunları yerləşirdi. 17-ci əsrin ortasında rus hökuməti Terki şəhərciyinin ətrafında yetmiş kabardin özdən ailəsi, xeyli rus və erməni köçürmüşdü. Qarnizon 2000 nəfərdən ibarət idi. Terekin sağ sahilində Sunja çayının qovuşduğu yerdə, indiki Qroznının şimal-şərqində, 1635-ci ildə rus hökuməti Sunja istehkamını möhkəmləndirdi. 1645-ci ildən sonra rusların burada əsas dayağı kabardin knyazı Mutsal Terki şəhərciyindən Sunjaya köçür. Sunja istehkamının 2 verstliyində rus təbəsi İldar murzanın başçılığıaltında braqunlular məskunlaşdı. Sunja çayından qərbə hələ İvan Qroznı dövründən Rusiya ilə sıx əlaqələri olan kabardinlər yaşayırdı. Kabardanın cənubunda Dəryal keçidinə nəzarət edən osetinlər yaşayırdı.

Ziddiyətlərin səbəbləri[redaktə | əsas redaktə]

1639-ci ildə Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1623-1639) qurtardı. Bu iki dövlətin Qafqazda təsir dairələrini müəyyən edən Qəsri-Şirin sülh müqaviləsi bağlandı. Yeni şəraitdə Səfəvilər Dərbənddən Sunjaya qədər, Osmanlılar və Krım xanları isə Qara dənizdən Kabardaya qədər öz hakimiyətlərini yaymaq istəyirdilər. Şimali Qafqazda Səfəvilərin maraqları qaçılmaz olaraq Rusiya ilə toqquşurdu. Şah II Abbas hakimiyətinin əvvəlində Rusiya ilə dinc münasibətlər saxlayırdı, lakin rusların Şimali Qafqazda işğalçı planları onun Rusiyaya qarşı münasibətini dəyişdi. Mübahisənin başlamasına 1650-ci ildə kazak quldurlarının Kabardaya gedən şirvanlı və dağıstanlı tacirlərin karvanına basqını oldu. Şirvan bəylərbəyi şamaxılı Xosrov xan çox narazı qalmışdı, çünki Xosrov xanın mülkiyəti də yağmalanmışdı. Ruslar bəhanə etdilər ki karvanın keçməsi üçün Terek(voyevoda) sərdarlarından icazə alınmamışdı, buna görə kazaklar ona hucum etmişdi. Şamaxı bəylərbəyi Həştərxan sərdarını kazakları dəstəkləməkdə suçladı və ondan təzminat tələb etdi. Xan məktubunda yazdı ki, əgər ruslar özləri qurldurlarla bacarmırlarsa, onda o bir ayın içində onların kökünü kəsməyə hazırdır və lazım gəlsə Terek şəhərciyiniHəştərxanı yerlə bir edər.

" Şirvan Bəylərbəyi Xosrov xan'ın Kazak quldurları ilə bağlı ruslara cavab məktubu. 1650 - ci ilin sonları

...Kazaklar dəfələrlə həm mənim şəxsi mülklərimə, həm də dövlət mülklərinə ziyan vurublar. Və siz həmişə olduğu kimi yenə bir bəhanə ilə cavab göndərirsiniz. Onlara bu cəsarəti Həştərxandan alırlar. Əgər siz öz quldurlarınıza sahib çıxa bilmirsinizsə, mən onlara sahib çıxıb köklərini birdəfəlik kəsərəm. Həştərxan sərdarına deyin, ədavəti varsa, meydanə gəlsin. Lazım gəlsə, mən həm Tərkini həm də, Həştərxanı yerlə bir edərəm. Şahımız bütün bunlardan xəbərdardır və bir daha bu təkrarlansa, biz lazimi tədbirlər görüb"dostluq pərdəsi"ni üzümüzdən atacağıq.

  • 1651-1653 Səfəvi-Rus müharibələri
"

Hərbi əməliyatların birbaşa səbəbi Sunja istehkamının tikilməsi oldu. Rusların qala tikintisi Səfəvilərin Dağıstanda öz hakimiyətini bərpa etməyə əngəl olurdu. Sunja istehkamında məskunlaşan braqunlular rusların himayəsi altında Səfəvilərin karvanlarına hucum edirdilər və hər imkanda onları narahat edib məntəqədən sıxışdırmaq məqsədi güdürdülər.

Sunja istehkamına birinci yürüş[redaktə | əsas redaktə]

1651-ci ildə Şamaxılı Xosrov xan şahdan Sunja və Terek üzərinə yürüş etmək əmri alır. Xosrov xan Sunja istehkamını dağıtmalı və "yubanmadan" Həştərxan üzərinə yeriməliydi. Sunja istehkamını almaq vəzifəsini Xosrov xan Tərki şamxalının üzərinə qoyur. Qoşun Tərki şamxalı Surxay xan, Endirey məliki Kazan Alp və Qaytaq usmisi Əmirxan Sultanın qüvvələrindən ibarət idi. Şamxalın qoşunlarını gücləndirmək üçün, Xosrov xan ona nizami qızılbaş qoşunu göndərir. Cəmi 800 əskər: 500 nəfər silahlı Şamaxıdan, 300 nəfər Dərbənddən və iki top. Qızlbaş qoşununa həmçin Çoban mirzə və Şatemir mirzənin noqay ulusları qoşuldu. Ümumi sayı 12 min nəfərə çatan qızılbaş qoşununda Miçkizən və Şibutən çeçen cəmiyətlərindən ibarət dağlıların yığma qoşunu da vardı. 12 oktyabr 1651-ci ildə birləşmiş qoşun Sunja çayına çatdı. Surxaya qarşı müdafiyəyə, kabardinlilərə, braqunlulara və Terek kazaklarına kabardin knyazı Mutsal Çərkəz başçılıq edirdi. Birinci hucumu uğursuz olan şamxal Surxay Tereki kazak şəhərciyi Çeplanovu keçərək Sunjanın mənsəbinə çıxmaq cəhdi etdi. Lakin bu həmlə də dəf edildi. Ruslara burada bəzi tatar yurtları da dəstək oldu. 2 noyabrda şamxal qalaya hucuma cəhd etdi, lakin bu dəfə də uğursuz oldu. Bundan sonra qızılbaş qoşunu geri çəkilməli oldu. Onlar Mutsalın mülklərini yağmaladı və xeyli mal qara qənimət götürdü. Yürüş uğursuz oldu. Surxay uğursuzluğun səbəbini onu Kabardaya buraxmayan braqunluların müqaviməti ilə izah etməyə çalışdı.

Sunja istehkamına ikinci yürüş[redaktə | əsas redaktə]

Sunjaya yürüşdə xüsusi ilə Tərki şamxalı Surxayı qeyd etmək lazımdı. Surxay Səfəvilərin vasitəsiylə Terekdə olan rus istehkamlarını ləğv etmək və Şimali qafqazda qumuqların, noqayların, Krım tatarlarının və kabardinlilərin daxil olduğu dövlət qurmaq fikrindəydi. O istər Osmanlı istər Səfəvi vasitəsiylə Qara dənizə, Azova və Həştərxana çıxmağı düşünürdü. Surxay xan Şirvan bəylərbəyi Xosrov xana arxalanaraq, Endirey məliyi Qazan Aplı öz tərəfinə çəkə bildi.[1]

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]