Terek qumuqları

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Terek qumuqları
2010-cu il siyahıyaalınmasına görə qumuqların yaşadıqları ərazilər
2010-cu il siyahıyaalınmasına görə qumuqların yaşadıqları ərazilər
Özünüadlandırma
(qum:qumuqlar, къумукълар)
Ümumi sayı
28 min nəfər
Yaşadığı ərazilər
Rusiya Rusiya 28.300 (2010)
Flag of North Ossetia.svg
Şimali Osetiya
16.092 (2010)
Flag of the Chechen Republic.svg
Çeçenistan
12.221 (2010)
Dili

Qumuq dili

Dini

İslam

Daxildir
Türk xalqları


Terek qumuqlarıÇeçenistan , Şimali Osetiya və Alaniya ərazilərində Terek çayı boyunca yaşayan qumuqların etnik qrupu. 2010-cu ildə keçirilmiş Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına görə sayları təxminən 28 min nəfərdir. İnanc olaraq müsəlman sünnidirlər. İki etnik alt qrupa bölünürlər braqunlar ( Çeçenistanın Qudermes[1]Qroznı[2] rayonlarında yaşayırlar) və mozdoklular (ya da mozdok qumuqları, Şimali Osetiya Alaniya respublikasında Mozdok[3] rayonunda yaşayırlar.)

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Göründüyü qədər terek qumuqları qıpçaqlara qədər Terek çayının bütün sağ sahili boyunca və Sunjey çayı arasında yaşayan tümenlərdən törəyiblər. Bütün bu ərazilər XVI əsrə qədər Tümen xanlığının ərazisinə daxil olub. XVI əsrdən XVII əsrə qədər bu ərazilər Tarku şamxallığından asılı olan və əhalisinin böyük hissəsini qumuqlar təşkil edən Braqun hakimliyinin tərkibində olub. General Yermolovun məktublarında bunlar yazılıb:

" Vəba kabardinlərə qarşı bizim müttəfiqimiz idi. O Kiçik Kabardanın bütün əhalisini məhv edib Böyük Kabardada böyük boşluqlar yaratdı. Onları o dərəcədə zəiflətdi ki onlar artıq əvvəlki kimi böyük güclə toplana bilmirdilər. Ancaq kiçik qruplar şəklində hücumlar edirdilər. Yoxsa böyük ərazi boyunca səpələnmiş hissələrimiz böyük təhlükəsi ilə üzləşə bilərdilər. Çeçenlərdən sonra Terek çayının sağ sahili boyunca andreevski, aksaevski və kostexovski xalqları yaşayırlar. Özlərini qumuq adlandıran onlar əvvəldən bizim təbəəmizdirlər. Hər üç qumuq hakimliyi yaşına görə böyük şahzadə və ya bəy tərəfindən ardıcıllıqla idarə edilirdi. Çox vaxt belə alınırdı ki ən bacarıqlılar idarə edirdilər. Bu bölgələrdə yaşayan əhali əhəmiyyətsizdir xəzinələrində heç bir gəlir yoxdur. "

Məhz vəba vaxtilə XVII – XVIII əsrlərdə qumuqlar tərəfindən sıx məskunlaşmış qumuq düzənliklərinin boşalmasına səbəb oldu.

XVII əsrin sonu XVIII əsrdən etibarən bütün bu ərazilərə çeçenlər köçməyə başlayırlar. Qumuq əhalisinin əksəriyyəti isə bu əraziləri tərk edirlər.

Terek vilayəti bölündükdən sonra terek qumuqları əsasən Dağıstanda yaşayan qumuq etnosundan ayrı düşərək ayrıca etnik qrup kimi formalaşdılar. Onların hazırda yaşadıqları ərazilər sonradan formalaşdırılmış Çeçenistan RespublikasıŞimali Osetiya ərazisində yerləşir.

Terek qumuqlarının yaşadıqları yaşayış məskənləri[redaktə | əsas redaktə]

Braqunlar – Braqun kəndi (qum Borağan), Vinoqradnoe (qum Bammatyurt), Darbanxi (qum İstisuv)

Mozdoklar – Qızılyar (Quçukyurt), Predqornoe (qum Borasuvotar), Malıy Malqobek (Qiççiotar) Kalininskiy

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. "Гудермесский район (2002)" (rus. ). ethno-kavkaz.narod.ru. 26 yanvar 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 oktyabr 2020.
  2. "Грозненский район (2002)" (rus. ). ethno-kavkaz.narod.ru. 26 yanvar 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 oktyabr 2020.
  3. "Моздокский район (2002)" (rus. ). ethno-kavkaz.narod.ru. 1 noyabr 2012 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 oktyabr 2020.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]