Böyük Moğol İmperiyası

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Böyük Moğol imperiyası səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar
Böyük Moğol imperiyası

 

1526 — 1858



 

Flag of the Mughal Empire.svg
Bayraq
Mughal Empire (orthographic projection).svg
Böyük Moğol imperiyasının sərhədləri (1700-cü il)
Paytaxt 1526-1571 Aqra
1571-1585 Fatehpur Sikri
1585-1598 Lahor
1598-1649 Aqra
1649-1857 Dehli
Dil(lər) Türk dili
Din İslam
Pul vahidi Rupi
Sahəsi 1700-cü ildə 3.200.000 km²
Əhalisi 1700-cü ildə 150.000.000 nəfər
İdarəetmə forması Monarxiya
Xan, Şah, Padşah, Sultan

Böyük Moğol İmperiyası (Babur İmperiyası) (yerli adı: گوركانى Gurakani) – 1526-1858-ci illərdə Hindistanda mövcud olmuş türk-islam dövləti. Paytaxtı Aqra şəhəri olmuşdur. Teymurlular sülaləsinin qurduğu dövlət.

Hindistan Türk imperatorluğu quran Babur şah özünün və əsgərlərinin türk olması ilə fəxr edirdi. Hindistanda bir neçə türk dövləti yaşam sürmüşdü. Ancaq Əmir Teymurun nəvələrindən Zahirəddin Mahmud Baburun qurduğu Böyük Moğol İmperiyası bunların ən uzunömürlüsü, ən güclüsü olmuşdur.

İmperiyanın bölünməsi[redaktə]

Övrəngzibdən sonra qabiliyyətsiz şahzadələrin bir-birlərinə qarşı çıxmaları, racələrin üsyanı ölkəni sarsıtdı və geriləmə başladı. Nəhayət, Aləmgirin (Övrəngzib) oğlanlarından I Bahadır şah taxta çıxdı. Ancaq onun hakimiyyəti dövründə Racputlar üsyan etdilər. Şiələr də baş qaldırdılar və böyük qarışıqlıq yaratdılar. Bu qarışıqlıqdan istifadə edən əfqanlılar gecikmədən müstəqilliklərini elan etdilər. 1723-cü ildə "Dehli" və "Heydərabad" şahlıqları olmaqla ölkə iki yerə parçalandı. Bu vəziyyətdən istifadə edən İran (Əvşar) hökmdarı Nadir şah 1739-cu ildə Şimali Hindistanı və Dehlini zəbt etdi. Çox böyük qənimət götürdü. Böyük Moğol İmperiyasının xəzinəsindən o zamanın puluyla 700 milyon rupilik hissəyə sahib oldu. Ancaq Bahadır şahın nəvəsini yerinə qoydu. Hakimiyyət əslində Nadir şahın təyin etdiyi valinin əlindəydi. 1748-ci ildə, bu dəfə Əhməd şah Hindistana girdi. Sind, Pəncab və Kəşmir əyalətlərini hakimiyyəti altına aldı.

İngilislər Hindistana hakim olması[redaktə]

Artıq Baburlu hakimiyyəti xeyli zəifləmiş, sərhədləri daralmışdı. 1760-cı ildə II Aləmgir şah vəziri tərəfindən öldürüldü və yerinə II Şah Aləm keçdi. Bu şah ölkədə get-gedə çoxalan ingilislərlə savaşdı. Amma 1764-cü ildə Bakar savaşında məğlubiyyətə uğradıqdan sonra ingilislər hakimiyyəti ələ aldılar və bundan sonra gələn hökmdarlar ingilis əmmuru olmaqdan başqa bir şeyə yaramadılar.

1766-cı ildə Allahabad müqaviləsiylə ingilis hakimiyyəti möhkəmləndikdən sonra bəzi qiyamlar, üsyanlar oldu. Məsələn, 1857-ci ildə böyük "Sipahi üsyanı" baş verdi. Amma ingilislər bu üsyanı da yatırdıqdan sonra 1858-ci ildə bütün Hindistanı ingilis imperatorluğuna qatdılar. 1877-ci ildə kraliça Viktoriya rəsmən Hindistan imperatriçəsi elan edildi.

Böyük Moğol İmperiyasında elm, mədəniyyət və sənət[redaktə]

Baburlular Hindistanı memarlıq xarüqələriylə zənginləşdirdilər. Öz adıyla tanınan imperatorluğun qurucusu, böyük sərkərdə, dövlət xadimi və təşkilatçısı olan Babur eyni zamanda böyük yazıçı, şair, alim idi. Elm və sənət adamlarını qoruyur, həvəsləndirirdi. "Əgər atan yaxşı qanun qoymuşsa onu mühafizə et, əgər bu qanun yaxşı deyilsə, ehtiyacı ödəməyən vəziyyətdədirsə, yenisini yarat" devizi ilə hərəkət edərək lazımi qanun və təsisatlara həyat verir, bunları inkişaf etdirir, köhnəlmiş, təsiri itmiş olanlarını aradan qaldırırdı.


Babur imperatorluğundan iqtisadiyyat əsasən əkinçiliklə bağlı idi.Səbzəçilik,tütünçülük,tiryək istehsalı yayılmışdı.Ən çox pampıq istehsal olunurduvə toxuculuq inkişaf etmişdi.Yun,pampıq və ipək parçalar,əldə düzəldilən əşyalar avropalılara satılır,xaricdən çox az şey alınırdı.Çünki ölkə o zamankı əhalisinə uyğun iqtisadiyyata sahibdi.Bununla yanaşı,quraqlıq keçən illlərdə böyük qıtlıqlar olurdu.

Babur imperatorluğunda böyük şair,ədib və tarixçilər yetişmişdir.Memarlıq çox yüksək bir səviyyəyə çatmış,Hindistanın hər yerində çox gözəl abidələr ucaldılmışdır. Hindistandakı bu Türk imperatorluğunu idarə edən hökmdarların ən böyük xəta və ya qüsuru dövlətin gələcəyi naminə əhalisi çox olan bu ölkədə Türk əhalisinin sayını artırmamaq olmuşdur. Mövcud Türklər azlıqda qalır,onlar da orduda və dövlət işlərində qulluq edirdilər.Bunun nəticəsində Babur zamanında Türkcə olan danışıq və yazı dili Baburdan sonra yavaş-yavaş aradan çıxmış,onun yerini farsca,daha sonra urduca almışdır.Urduca (Orduca) əksəriyyəti Türklərdən ibarət olan əsgərlərin yerlilərlə anlaşmaq üçün işlətdiyi qarışıq bir dil kimi inkişaf edir.Türkcə,farsca və müxtəlif hindu ləhcələrindən alınan sözlərdən yaranan bu dil bu gün pakistanlıların rəsmi dilidir və Hindistanın böyük bir hissəsində danışılmaqdadır. Hindistanda dini həyat canlıydı.Müsəlmanlıq yerli əhali arasında yayılmışdı.Təkcə Dehlidə mindən çox mədrəsə vardı.Türküstandan gələn təsəvvüf hərəkatı Hindistana da təsir etmiş və burada Çişti,Nəqşibəndi,Qədiri,Sührəverdi,Şəttari təriqətləri yayılmışdı. Ancaq Hindistanda ən qabaqcıl mədəniyyət və sənət qolları memarlıq və ədəbiyyyat olmuşdur.Bütün dünyanın heyran qaldığı Tac Mahal Hindistandakı Türk memarlığının,memarlıqda zövq,incəlik və ustalığın simvolu olmuşdur.Cağatay ədəbiyyatının ən gözəl örnəklərindən biri sayılan əsəri də bu imperatorluğun qurucusu olan Babur şahın özü meydana gətirmişdir.Babur şahın yazdığı Vəkayi (Baburnamə) ilə baş memarı İstanbullu Məhməd Əfəndi olan Tac Mahalı ayrıca nəzərə çatdıracağıq.

Tac Mahal[redaktə]

İstanbuldan gətirilən Türk memarlarının yaratdığı bu əsər dünyanın ən gözəl,ən möhtəşəm türbəsidir

Hindistanda Baburlular dövrünün memarlıq xarüqələri çoxdur və bunlar bü gün bütöv şəkildə durmaqda,seyr edənləri heyran qoymaqdadır.Bu gün Pakistanın ən çox turist cəlb edən yerlərindən biri olan Lahor sarayı,həmin şəhərdə dünyanın ən geniş və yaraşıqlı Padşah məscidi,Aqra,Dehli,Heydərabad və digər şəhərlərdəki saray cə camelərin hər biri ayrılıqda bütöv memarlıq şah əsərləridir. Ancaq yer üzündə heç bir türbə,heç bir memarlıq əsəri Tac Mahal qədər gözəl,möhtəşəm və məşhur deyildir. Cahan şahın arvadı Ərcümənd banu gözəlliyi,zəkası,yaxşı əməlləri ilə bütün imperatorluğun könlünü fəth etmiş,ən çox seçilən sultan idi.Bu sifətlərindən başqa həm də Mümtaz Mahal kimi tanınırdı.Cahan şah ona hələ 16 yaşında ikən aşiq olmuş,evlənmək üçün 5 il gözləmişdi.Cahan şah çox sevdiyi arvadını getdiyi hər yerə aparır,onun fikirlərini,zövqünü əsas götürürdü. Bu həssas,ağıllı və gözəl qadın 1631. ildə 14.cü uşağını doğarkən vəfat etdi.Cahan şah arvadının ölümünə yas saxladığı səkkiz gün ərzində yeməkdən,içməkdən qalmış,evdən eşiyə çıxmamışdı.Doqquzuncu gün mənzilinin qapısını açıb bayıra çıxdığı zaman saçlarının ağappaq olduğu,xeyli qocaldığı göründü.

Həssas,həqiqi aşiq,vəfalı hökmdar ölüncəyə qdərə qəlbində yaşadacağı sevgili arvadı üçün bir türbə tikdirməyi qərara aldı.Bu türbə saf eşqi simvollaşdıracaq şəkildə gözəl,qəlb açan,eyni zamanda möhtəşəm olmalı idi.Bunun üçün dünyanın ən böyük ustalarını tapacaq,xəzinəsini bu əsərə xərcləməyi onların ixtiyarına verəcəkdi.Bu məqsədliBu məqsədlə İstanbuldan memarlar gətirtdi.Gələnlər Memar Sinanın tələbələrindən olan memar Məhməd İsa Əfəndi və onun dəstəsi idi.

Məhməd İsa Əfəndinin aylarca çalışaraq planını cızdığı Tac Mahalın tikintisində son dərəcədə parlaq,ağ mərmər işlədildi.Parlaq,ağ mərmərin incə mavi damarları da vardı.Bu mərmərdən tikilən möhtəşəm qübbənin yerdən yüksəkliyi 82 metrdir.Qübbənin üzərindəki qızıl aypara bu yüksəkliyi daha da artırır.Türbənin ağ mərmərdən dörd minarəsi də var.

Əsərin tikintisinə 1631. ildə başlanılmış və 1652. ildə başa çatdırılmışdır.Mümtaz Mahalın və öldükdən sonra onun yanında dəfn edilən Cahan şahın tabutları üst qatdadır.Qübbənin altında olan bu tabutlarda mərmər oymaçılığının ən gözəl nümunələri görünür.Tabutların olduğu yerdə insan ağzından çıxan hər hər səs möhtəşəm qübbədə yeddi dəfə əks-səda verir. Sənət əsəri kimi ayrıca bir xəzinə olan Tac Mahalın divarları həqiqi xəzinə daş-qaşlarıyla örtülüdür.Yüz minlərcə əqiq,sədəf,firuzə qoyulmuş divarlarında 42 zümrüd,142 yaqut,625 brilyant,50 dənə də çox böyük inci vardır.Türbənin tikintisi üçün 47 milyon qızıl lirə xərclənmişdir və divarlardakı cəvahiratlar buna daxil deyildir.Hətta İstanbuldakı möhtəşəm Süleymaniyyə Camisi üçün 19 milyon qızıl lirə xərcləndiyini söyləsək,Tac Mahal üçün necə böyük bir fədakarlıq göstərildiyi daha yaxşı anlaşılır. Bu abidə Cahan şahın İstanbuldan dəvət etdiyi memarların əsəridir.Planını İstanbullu Məhməd İsa Əfəndi çəkmiş,qübbəni İstanbullu memar İsmayıl Əfəndi tikmiş,divarlardakı şahanə yazıları yenə İstanbullu xəttat Səddar Əfəndi yazmışdır.Bir çox xarici usta,o cümlədən italyan memarları da onların ixtiyarında çalışmışlar.

Böyük Moğollar sülaləsi[redaktə]

Qaleriya[redaktə]

Memarlıq[redaktə]

Miniatürlər[redaktə]

2011-ci ildə Şəki rayonunda tapılmış pullar[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]

http://www.trtazerbaycan.com/trtinternational/az/newsDetail.aspx?HaberKodu=1465dee7-ae3e-4661-b007-2b56cb1a4394

Həmçinin bax[redaktə]