Bəsrə

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Şəhər
Bəsrə
ərəb البصرة‎‎
Basra-Shatt-Al-Arab.jpg
Ölkə İraq
Koordinatlar 30°29′20″N 47°48′36″E / 30.48889°N 47.81000°E / 30.48889; 47.81000Koordinatlar: 30°29′20″N 47°48′36″E / 30.48889°N 47.81000°E / 30.48889; 47.81000
Yaradılıb 636/7
Sahəsi 181 km²
Mərkəzin hündürlüyü 5 m
Əhalisi 2 750 000[1] nəfər (2012)
Saat qurşağı UTC+03:00
Telefon kodu (964) 40
Rəsmi sayt http://www.basragov.net/ (ərəb.)
Xəritəni aç/bağla
Bəsrə is located in İraq
Bəsrə

Bəsrə (Ərəb dili:البصرة ) — Cənubi İraqda şəhər. Bəsrə mühafazasının inzibati mərkəzi. Əhalisi 2,02 mln. nəfər (2005). İran körfəzinin 55 km-liyində, Şətt-ül-ərəb çayında port (1980-ci illərədək qabarma zamanı okean gəmiləri daxil ola bilirdi; sonralar çay yatağını lil basdığından yalnız kiçik tonnajlı gəmilər daxil olur). Nəqliyyat qovşağı. Beynəlxalq hava limanı var.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Bəsrədə neft terminalı

Bəsrənin əsasını 637/638 ildə xəlifə Ömər ibn əl-Xəttab qoymuşdur. Bəsərə VIII– IX əsrlərdə ərəb-müsəlman mədəniyyətinin formalaşmasının (Bəsrə əhalisi mürəkkəb etnik-irqi müxtəlifliyi ilə seçilirdi; burada ərəblər, farslar, Hindistan və Afrika xalqları yaşayırdı), İraqın siyasi və iqtisadi həyatının, həmçinin tunc, saxsı və şüşə məmulatı istehsalının mühüm mərkəzlərindən idi. 762-ci ildə Abbasilər paytaxtı Bağdada köçürdükdən sonra Bəsrə iqtisadi mövqeyini tədricən itirməyə başladı. 923-cü ildə qərmətilərin hücumuna məruz qaldı, 947-ci ildə Büveyhilər tərəfindən zəbt olundu. XI əsrin ortalarından Səlcuqi dövlətinin tərkibində idi. 1258-ci ildə monqollar şəhəri işğal edib viran etdilər. XIV–XVI əsrlərdə monqol və türk canişinləri tərəfindən idarə olunurdu. 1538-ci ildə Osmanlı imperiyasının Bağdad paşalığına daxil edildi; 1884-cü ildən eyniadlı vilayətin əsas şəhəri oldu.

1914-cü ilin noyabrında Bəsrə ingilis qoşunları tərəfindən işğal edildi. Birinci dünya müharibəsindən sonra ingilis mandatı altında olan İraqın tərkibinə qatıldı. Bəsrə İran-İraq müharibəsi (1980–88), Küveyt böhranı (1990–91), müxalif qruplaşmalar ilə hökumət qoşunları arasındakı döyüşlər, ABŞ və müttəfiq qoşunların İraqa müdaxiləsi (2003) zamanı böyük dağıntılara məruz qalmışdır.[2][3].

Memarlıq[redaktə | əsas redaktə]

Əli məscidi, Təlxə, əz-Zübəyr, ibn Sirin və əl-Həsən məqbərələri tarixi memarlıq abidələrindəndir. XVIII–XIX əsrlərdən Bəsrənin müasir hissəsində fəal tikinti işlərinə başlanmış (o cümlədən Aşar rayonu, XIX əsrin əvvəlləri), şəhər çoxsaylı kanallarla bölünmüşdür (buna görə Bəsərə “Şərqin Venesiyası” adlanır).[4] XX əsrin əvvəllərində Bəsərədə M. Lok, L. Cons və başqa memarların planı əsasında abadlıq işləri aparılmışdır (müasir Margil portu). Universitett (1964 ildən), mərkəzi kitabxana (2004-ci ilin aprelində yanmışdır), Təbiyyat tarixi muzeyi (1971) var.

Təsərrüfatı[redaktə | əsas redaktə]

Bəsrə ABŞ və onun müttəfiqlərinin qoşunları daxil olanadək ölkənin iri ticarət və iqtisadi, neft hasilatı və emalı (Bəsrənin yaxınlığında 1000-dən çox neft quyusu var), kənd təsərrüfatı regionu (yun, dənli bitkilər, xurma) mərkəzi olmuşdur. Neft emalı zavodu, kimya müəssisələri (azot gübrələri istehsalı zavodu, polietilen, polivinilxlorid və səmt qazlarından alınan digər məhsullar, neft emalı istehsalı üzrə kompleks), toxuculuq (yun məmulatlar, kəndir, kanat istehsalı), yeyinti (xurma emalı və s.), ayaqqabı sənayesi, kağız kombinatı, tərsanə fəaliyyət göstərir. Sənətkarlıq inkişaf etmişdir.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

Bəsrə // Azərbaycan Milli Ensiklopediyası  : [25 cilddə] / baş red. M. K. Kərimov. — Bakı: “Azərbaycan Milli Ensiklopediyası” Elmi Mərkəzi, 2011. — III  cild. — Səhifələrin sayı:  604. — Səh.: 585-586. — 25 000 nüsx. — ISBN 978-9952-441-07-9.

Qardaş şəhərlər[redaktə | əsas redaktə]