Məzmuna keç

Xurma

Vikipediya, azad ensiklopediya
Xurma
Elmi təsnifat
Domen:
Eukariotlar
Klad:
Diaphoretickes
Ranqsız:
Arxeplastidlər
Aləm:
Bitkilər
Klad:
Streptofitlər
Klad:
Ali bitkilər
Klad:
Çoxsporlu bitkilər
Klad:
Borulu bitkilər
Klad:
Toxumlu bitkilər
Klad:
Çiçəkli bitkilər
Klad:
Evdikotlar
Klad:
Bazal evdikotlar
Klad:
Superasteridlər
Klad:
Asteridlər
Dəstə:
Erikaçiçəklilər
Fəsilə:
Ebenakimilər
Cins:
Xurma
Beynəlxalq elmi adı

Xurma (lat. Diospyros) — bitkilər aləminin erikaçiçəklilər dəstəsinin ebenakimilər fəsiləsinə aid bitki cinsi.

Bəzi növləri daha çox qiymətli, qara, ağır taxtasına görə tanınır. Bu ağaclar ebena adlanır. Bəzi növləri isə meyvələrinə görə tanınır və xurma ağacı adlanır.

Xurma birtoxumlu, ətirli və şirin dadlı meyvədir. Yetişəndə qırmızı və ya qonur-qırmızı rəng alır. Lət hissəsi şirin və dadlıdır. Xurma ağacı çox məhsuldar bitkidir, onun müxtəlif növləri vardır. Azərbaycanda becərilən xurma (Şərq xurması - Diospyros kaki), əsasən Lənkəran zonasında (Astara, Lənkəran, Masallı), bundan başqa, Göyçay, Ağdaş, Ağdam, Gəncə,Balakən Zaqatala rayonlarında becərilir. Şərq xurmasından başqa Azərbaycanda iki növ yabanı xurmaya da rast gəlinir. Bunlar da Qafqaz xurması (*Diospyros lotus) və Virgin xurması (Diospyros virginiana) adlanır.

Azərbaycanda becərilən şərq xurmasının tərkibində 13-16% qlükoza və fruktoza şəkəri, 0,8%-ə qədər üzvi turşular, aşı maddələri, karotin, C vitamini və yod birləşmələri olduğuna görə onun mühüm müalicəvi əhəmiyyəti vardır. Şərq xurmasını zəiflik, qanazlığı, vitamin azlığı, xroniki mədə-bağırsaq xəstəlikləri zamanı yedikdə çox faydalıdır. O, həzm prosesinin fəaliyyətini artırır, maddələr mübadiləsini nizama salır, həmçinin triotoksikoz, ürək-damar sistemi xəstəliklərinin müalicəsinə yaxşı təsir göstərir.

Etimologiya

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Xurma fars mənşəli sözdür.[3] Ebena sözü isə Misir dilindən (q.misir hbny) Qədim Yunan dilinə (q.yun. ἔβενος), ordan isə Latın dilinə (lat. ebenus) və sonra Orta İngilis dilinə (ebony) keçmişdi.[4]

Xurma cinsinin latın adı (lat. Diospyros) Qafqaz xurmasının yunan adından gəlir (yun. διόσπυρος). Diós (Διός) - Zevs və pyrós (πῡρός) - buğda, yəni "Zevsin buğdası", "Tanrı yeməyi" və ya "ilahi meyvə".[5][6]

Becərməsi və istehlakı

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Meyvəçilik

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Diospyros kaki meyvəsi
Xurma meyvəsinin istehsalı – 2019
Ölkə İstehsal
(million ton)
Çin ÇXR3,21
Cənubi Koreya Cənubi Koreya0,32
Yaponiya Yaponiya0,21
Azərbaycan Azərbaycan0,17
Braziliya Braziliya0,16
Dünya4,27
Mənbə: BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatı[7]

2019-cu ildə dünyada 4,27 ton xurma meyvəsi yığılıb. Bundan 75%-i Çin Xalq Respublikası istehsal edib. Ticarət məqsədi üçün ən çox istehsal olunan xurma meyvəsi xirnik (lat. Diospyros kaki) növünə aiddir. O, əslən Çindən, şimal-şərqi Hindistandan və Hind-Çindən gəlir.[8][9]

ABŞ vətəndaş müharibəsi zamanı Konfederativ əsgərlər və cənubun sakinləri Virciniya xurması qəhvə əvəzedicisi şəkildə işlənilirdi.[10]

Taxta

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Oyulmuş ebena taxtası qədim Misirin meqbərələrində aşkar olunub.[11] O, dünyanın ən baha taxta növlərindən biridir.[12][13] Afrikada və Asiyada böyüyən xurma cinsinə aid olan bir sıra ağac növü ebonit ağacları kimi sayılır. Bu növlərin bir neçəsi təhlükə altındadır.[14] Məsələn, 1994-cü ildə Beynəlxalq Təbiətin və Təbii Sərvətlərin Mühafizəsi Birliyi Cənubi və Cənub-şərqi Asiyada böyüyən Diospyros ebenum növünü Qırmızı kitaba əlavə etmişdi.[15]

Rezindən hazırlanan ebena taxtasının əvəzedicisi ebonit adlanır.[16]

Yarpaq

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Xirnik növünün yarpaqları çay hazırlamaq üçün istifadə etmək olar.[17] Özəlliklə Koreyada bunun üçün xirnik yarpaları may və ya iyun aylarında yığılır.[18] Yaponiyanın Nara prefekturasına aid olan suşi növü skumbriyadan hazırlanır və xirniyin yarpaqına bükülüb, bir neçə gün ərzində fermentasiya olunur.[19] Cənubi Asiyada Koromandel ebenasının (Diospyros melanoxylon) yarpaqları bidi (və ya biri) siqaretlərini bükmək üçün istifadə olunur.[20]

Sinonimləri

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Heterotipik sinonimləri

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  • Bisaschersonia Kuntze
  • Brachycheila Harv. ex Eckl. & Zeyh.
  • Brayodendron Small
  • Camax Schreb.
  • Cargillia R.Br.
  • Cavanillea Desr.
  • Dactylus Forssk.
  • Danzleria Bertero ex A.DC.
  • Ebenoxylon Spreng.
  • Ebenoxylum Lour.
  • Ebenus Rumph. ex Kuntze
  • Embryopteris Gaertn.
  • Ferreola J.Koenig ex Roxb.
  • Guaiacana Duhamel
  • Gunisanthus A.DC.
  • Holochilus Dalzell
  • Idesia Scop.
  • Leucoxylum Blume
  • Maba J.R.Forst. & G.Forst.
  • Mabola Raf.
  • Macreightia A.DC.
  • Noltia Schumach. & Thonn.
  • Paralea Aubl.
  • Persimon Raf.
  • Rhaphidanthe Hiern ex Gürke
  • Rhipidostigma Hassk.
  • Ropourea Aubl.
  • Rospidios A.DC.
  • Royena L.
  • Tetraclis Hiern
  • Thespesocarpus Pierre

Növləri

[redaktə | vikimətni redaktə et]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑ Linney K. Genera plantarum eorumque characteres naturales, secundum numerum figuram, situm, & proportionem omnium fructificationis partium. 5 Stokholm: 1754. S. 478. doi:10.5962/BHL.TITLE.746
  2. ↑ Linnæi C. Species Plantarum (lat.): Exhibentes plantas rite cognitas ad genera relatas. 1753. C. 2. S. 1057.
  3. ↑ Bəşir Əhmədov. Etimologiya lüğəti
  4. ↑ Beekes, R. S. P.; van Beek, Lucien. Etymological Dictionary of Greek. Leiden: Brill. 2009. 368. ISBN 978-90-04-17418-4.
  5. ↑ Jaeger, Edmund Carroll. A source-book of biological names and terms. Springfield, IL: Thomas. 1959. ISBN 0398061793.
  6. ↑ Tice, John. H. "Essay on the Diospyros virginiana" Annual report / Missouri State Horticultural Society 1864.
  7. ↑ "Persimmon production in 2019; Crops/World regions/Production quantity (from pick lists)". Food and Agriculture Organization of the United Nations: Division of Statistics (FAOSTAT). 2020. 29 iyun 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 yanvar 2021.
  8. ↑ "Diospyros kaki". EPPO Global Database. 21 oktyabr 2001. 25 dekabr 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 yanvar 2021.
  9. ↑ "Diospyros kaki L.f." Plants of the World Online. Kew Science. 29 yanvar 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 yanvar 2021.
  10. ↑ C. H. Briand. The common persimmon (Diospyros virginiana L.): The history of an underutilized fruit tree (16th-19th centuries) (PDF) // Huntia . 12 (ingilis). № 1. Pittsburgh, PA, USA: Hunt Institute for botanical Documentation. 2005. 71–90. ISSN 0073-4071. 2019-02-02 tarixində arxivləşdirilib (PDF).
  11. ↑ D.M., Dixon. The ebony trade of ancient Egypt. discovery.ucl.ac.uk (Doctoral). 19 fevral 1961. 6 iyul 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 iyun 2024.
  12. ↑ "Top 10 Most Expensive Woods in the World". Salpoente Boutique. 18 noyabr 2016. 27 iyul 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 sentyabr 2020.
  13. ↑ "11 Most Expensive Woods in the World". Ventured. 22 iyul 2020. 10 oktyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 sentyabr 2020.
  14. ↑ "Arxivlənmiş surət". 15 aprel 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 iyun 2024.
  15. ↑ "Arxivlənmiş surət". 18 yanvar 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 iyun 2024.
  16. ↑ "Arxivlənmiş surət". 23 yanvar 2025 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 iyul 2024.
  17. ↑ "Arxivlənmiş surət". 6 iyun 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 iyun 2024.
  18. ↑ "gamnip-cha" 감잎차 [persimmon leaf tea]. Doopedia (koreya). Doosan Corporation. 13 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 27 mart 2017.
  19. ↑ MATCHA. "Sushi Wrapped in a Leaf? Try the Persimmon Leaf Sushi in Nara". MATCHA - JAPAN TRAVEL WEB MAGAZINE (ingilis). 30 may 2022. 6 yanvar 2024 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 yanvar 2024.
  20. ↑ Gupta, Prakash C. Control of tobacco-related cancers and other diseases: proceedings of an international symposium, January 15–19, 1990, TIFR, Bombay. Prakash C. Gupta. 1992. 29. ISBN 978-0-19-562961-3.

Həmçinin bax

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Xurma&oldid=8856002"