Məzmuna keç

Başqırdıstan

Keçidləri redaktə et
Vikipediya, azad ensiklopediya
Başqırdıstan
Башҡортостан Республикаhы
State Anthem of the Republic of Bashkortostan[1]

54°28′ şm. e. 56°16′ ş. u.HGYO
Ölkə
İnzibati mərkəz Ufa
Dövlət Başçısı Radiy Xabirov
Baş Nazir Andrey Nazarov
Tarixi və coğrafiyası
Yaradılıb 11 oktyabr 1990
Sahəsi
  • 143.600 km²
Hündürlük
 214 m
Saat qurşağı
Əhalisi
Əhalisi
  • 4.042.377 nəf. (2025)[2]
Rəqəmsal identifikatorlar
ISO kodu RU-BA
Telefon kodu 347
Avtomobil nömrəsi 02, 102
Rəsmi sayt
Başqırdıstan xəritədə
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Başqırdıstan (rus. Республика Башкортостан, başq. Башҡортоста́н Респу́бликаһы) — Rusiya Federasiyası subyektlərindən biri.

Respublikanın ərazisi 143.9 min kvadrat kilometrdir. Ural dağlarının cənubu və bu civardakı düzənlikləri əhatə edir.[3]

Başqırdıstan - Rusiya Federasiyasının tərkibində olan dövlətdir. İdarəetmə forması respublikadır. Yəni ölkəni prezident idarə edir. 25 fevral 1992-ci ildə bayrağı, 12 oktyabr 1993-cü ildə gerbi və himni, 24 dekabr 1994-cü ildə isə konstitusiyası qəbul olunmuşdur.

Bugünkü Başqırdıstan ərazisinə ilk yerləşim erkən Paleolit dövründən başlamışdır, amma xüsusiylə Tunc dövründə əhalinin sayı artmışdır. Onların ilk sabit yerləşim yer kimi cənubi Ural dağları sayılır. Başqırdıstan sözünün mənşəyi buranın yerli xalqı olan Başqırdlardan gəlir. Ölkənin rusca adı olan "Başkıriya" adı XVI əsrin sonlarında verilmişdir.

Başqır adına ilk dəfə VII əsrdə rast gəlinmişdir. X əsrdə Əl-Bəlkinin Başqırdlar haqqında yazdığına əsasən onlar iki yerə bölünürdü: bir qismi cənubi Uralda, digər qismi isə Bizans sərhədlərinə yaxın - Dənubə çayının sahillərində yaşayırdılar. Onunla eyni dövürdə yaşamış İbn Rüstənin təsfirinə görə isə Başqırlar Ural dağlarının hər iki tərəfində məskunlaşmış müstəqil bir xalq idi.

Başqırdıstan Respubikası hökuməti üç əsas dövlət xadimlərindən ibarətdir. Bunlar Başqırdıstan Respublikası Dövlət Başçısı, Başqırdıstan Respublikası Baş Naziri və Başqırdıstan Respublikası Qurultayının sədridir. Ayrıca Başqısrdıstan Respublikasında Təhsil Nazirliyi və s. mövcuddur.

Başqırdıstanda rəsmi olaraq qeyri-iş günü olan bayramlar, milli bayramlar və yaddaqalan tarixlər vardır. Bütün rəsmi bayramlar Başqırdıstan Respublikasının qanunları ilə müəyyən edilir.

2002-ci ildə aparılmış rəsmi siyahıya almaya əsasən respublikanın əhalisi 4.104.336 nəfərdir.[4] 2016-cı ildə əhalinin sayı 4071 064 nəfər olub. Əhali sıxlığı 1 km²-də 28,48-dir. Əhalinin 61,8%-i (251 5900 nəfər) paytaxt Ufada yaşayır.

Əhali inkişafı

[redaktə | vikimətni redaktə et]
İlƏhali
18971,991,000
19132,811,000
19262,547,000
19393,158,000
19593,340,000
19703,818,000
19793,849,000
19893,950,482
20024,104,336[5]
20104,072,292[6]
20174,066,972[7]

Əhalinin siyahıya alınmalarına 1920 üzrə (görə) Başqırdıstanın əhalisinin milli tərkibinin Dinamikası — 2010 il:

1920
[8][9]
nəfər		%1926
[10]
nəfər		%1939
[11]
nəfər		%1959
[12]
nəfər		%1970
[13]
alınlar.		%1979
[14]
nəfər		%1989
[15]
nəfər		%2002
[16]
nəfər		% faizlə2010
[17][18]
nəfər		% ümumi
cəmi1010124 100,00 % 2665836 100,00 % 3158969 100,00 % 3341609 100,00 % 3818075 100,00 % 3844280 100,00 % 3943113 100,00 % 4104336 100,00 % 4072292 100,00 %
Ruslar341024 33,76 % 1064707 39,95 % 1281347 40,56 % 1418147 42,44 % 1546304 40,50 % 1547893 40,26 % 1548291 39,27 % 1490715 36,32 % 1432906 35,19 %
Başqırdlar371884 36,82 % 625845 23,48 % 671188 21,25 % 737711 22,08 % 892248 23,37 % 935880 24,34 % 863808 21,91 % 1221302 29,76 % 1172287 28,79 %
Tatarlar187015 18,51 % 461871 17,33 % 777230 24,60 % 768566 23,00 % 944505 24,74 % 940436 24,46 % 1120702 28,42 % 990702 24,14 % 1009295 24,78 %
Krəşinlər [19] tərkibində37 0,00 % 4510 0,11 % 3801 0,09 %
Mişərlər [19]135960 5,10 % 93 0,00 %
Teptyarlar [19]23290 0,87 %
Çuvaşlar33946 3,36 % 84886 3,18 % 106892 3,38 % 109970 3,29 % 126638 3,32 % 122344 3,18 % 118509 3,01 % 117317 2,86 % 107450 2,64 %
Marilər7894 0,78 % 79298 2,98 % 90163 2,85 % 93902 2,81 % 109638 2,87 % 106793 2,78 % 105768 2,68 % 105829 2,58 % 103658 2,55 %
Ukraynalılar31165 3,09 % 76710 2,88 % 92289 2,92 % 83594 2,50 % 76005 1,99 % 75571 1,97 % 74990 1,90 % 55249 1,35 % 39875 0,98 %
Udmurtlar440 0,04 % 23256 0,87 % 25103 0,79 % 25388 0,76 % 27918 0,73 % 25906 0,67 % 23696 0,60 % 22625 0,55 % 21477 0,53 %
Mordvalar22603 2,24 % 49813 1,87 % 57826 1,83 % 43582 1,30 % 40745 1,07 % 35900 0,93 % 31923 0,81 % 26020 0,63 % 20300 0,50 %
Beloruslar1928 0,19 % 18281 0,69 % 23761 0,75 % 20792 0,62 % 17393 0,45 % 17985 0,47 % 17038 0,43 % 17117 0,42 % 11680 0,29 %
Ermənilər2 0,00 % 38 0,00 % 391 0,01 % 1732 0,05 % 1171 0,03 % 1517 0,04 % 2258 0,06 % 8784 0,21 % 9407 0,23 %
Özbəklər| 8 0,00 % 243 0,01 % 534 0,02 % 1133 0,03 % 1386 0,04 % 2282 0,06 % 5145 0,13 % 7945 0,20 %
Almanlar8602 0,85 % 6448 0,24 % 6030 0,19 % 12817 0,38 % 12104 0,32 % 11316 0,29 % 11023 0,28 % 8250 0,20 % 5909 0,15 %
Azərbaycanlılar10 0,01 % 124 0,00 % 772 0,02 % 464 0,01 % 1103 0,03 % 2373 0,06 % 5026 0,12 % 5737 0,14 %
Qazaxlar114 0,01 % 9776 0,31 % 4179 0,13 % 3108 0,08 % 2876 0,07 % 3564 0,09 % 4092 0,10 % 4373 0,11 %
Taciklər1 0,00 % 42 0,00 % 150 0,00 % 292 0,01 % 735 0,02 % 2939 0,07 % 4127 0,10 %
Yəhudilər152 0,02 % 2185 0,08 % 3796 0,12 % 7467 0,22 % 6668 0,18 % 5851 0,15 % 4835 0,12 % 2367 0,06 % 1900 0,05 %
Vyetnamlılar39 0,00 % 1 0,00 % 12 0,00 % 1204 0,03 % 1337 0,03 %
Latışlar472 0,05 % 7045 0,26 % 6692 0,21 % 3804 0,11 % 3531 0,09 % 2604 0,07 % 1956 0,05 % 1508 0,04 % 1117 0,03 %
Gürcülər4 0,00 % 10 0,00 % 300 0,01 % 362 0,01 % 269 0,01 % 576 0,01 % 811 0,02 % 1341 0,03 % 1045 0,03 %
Qaraçılar7 0,00 % 325 0,01 % 515 0,02 % 255 0,01 % 271 0,01 % 491 0,01 % 650 0,02 % 684 0,02 % 1004 0,02 %
Çeçenlər2 0,00 % 15 0,00 % 41 0,00 % 92 0,00 % 241 0,01 % 1195 0,03 % 992 0,02 %
Moldavanlar12 0,00 % 62 0,00 % 382 0,01 % 793 0,02 % 584 0,02 % 945 0,02 % 1069 0,03 % 872 0,02 %
Yezidilər577 0,01 % 797 0,02 %
Türkmənlər3 0,00 % 3 0,00 % 39 0,00 % 133 0,00 % 332 0,01 % 441 0,01 % 701 0,02 % 783 0,02 %
Koreyalılar2 0,00 % 32 0,00 % 183 0,01 % 203 0,01 % 237 0,01 % 722 0,02 % 777 0,02 %
Yunanlar13 0,00 % 68 0,00 % 1466 0,04 % 1183 0,03 % 1099 0,03 % 1083 0,03 % 1038 0,03 % 753 0,02 %
Polyaklar486 0,05 % 1655 0,06 % 1316 0,04 % 1100 0,03 % 980 0,03 % 935 0,02 % 757 0,02 % 660 0,02 % 504 0,01 %
Qırğızlar134 0,00 % 155 0,00 % 124 0,00 % 1171 0,03 % 306 0,01 % 308 0,01 % 454 0,01 %
Ləzgilər6 0,00 % 1 0,00 % 23 0,00 % 77 0,00 % 104 0,00 % 188 0,00 % 313 0,01 % 374 0,01 %
Bolqarlar3 0,00 % 25 0,00 % 699 0,02 % 627 0,02 % 548 0,01 % 509 0,01 % 451 0,01 % 318 0,01 %
Türklər17 0,00 % 12 0,00 % 44 0,00 % 24 0,00 % 23 0,00 % 40 0,00 % 470 0,01 % 315 0,01 %
İnquşlar5 0,00 % 169 0,00 % 26 0,00 % 63 0,00 % 183 0,00 % 278 0,01 %
Osetinlər83 0,00 % 226 0,01 % 302 0,01 % 379 0,01 % 256 0,01 % 262 0,01 % 265 0,01 %
başqaları2173 0,22 % 4110 0,15 % 2466 0,08 % 3899 0,12 % 2538 0,07 % 2646 0,07 % 2801 0,07 % 3805 0,09 % 4409 0,11 %
milliyəti
göstərdi		1010124 100,00 % 2665836 100,00 % 3158020 99,97 % 3341501 100,00 % 3818068 100,00 % 3844271 100,00 % 3943091 100,00 % 4099970 99,89 % 3974720 97,60 %
milliyəti
göstərmədi		0 0,00 % 0 0,00 % 949 0,03 % 108 0,00 % 7 0,00 % 9 0,00 % 22 0,00 % 4366 0,11 % 97572 2,40 %

Başqırdıstanda aparıcı din islamın sünni məzhəbidir (67%). İkinci pillədə xristianlığın pravoslav məzhəbi durur (22%).

Əhalinin 36,1%-i ruslar, 29,5%-i başqırdlar, 25,4%-i tatarlar, 2,7%-i çuvaşlar, 2,6%-i marilər, 1%-i ukraynalılar, 2,7%-i isə digər xalqlar təşkil edir.

Başqırdıstan Rusiya Federasiyasının istər ümumi gəlir, istər sənaye istehsalatının həcmi, istər kənd təsərrüfatı, istərsə də sabit sərmaye yatırımı baxımından ən inkişaf etmiş regionlarından biridir.

Başqırdıstanda ilk neft hasilatı 1932-ci ildə başlamışdır. 1943-cü ildə burada böyük neft yataqları aşkar edildi. 1941-1945 İkinci Dünya müharibəsi dövründə Başqırdıstan qərbi Rusiyadan gətirilmiş, Sovet Sosialist Respublikasını silah, yanacaq, yemək və sairlə təmin edən zavodlarla təmin edildi. Müharibədən sonrakı illərdə də Başqırdıstan sənayesi, xüsusilə mədənçilik, maşınqayırma və neft emalı sənayesi inkişaf etməyə davam etdi. Başqırdıstan sənayesi sonralar Rusiyanın Avropaya uzanmış hissəsinin iqtisadiyyatının möhkəm təməli olmuşdur.

Başqırdıstan müxtəliflik baxımından Rusiya Federasiyasının mühüm sənaye mərkəzidir. Böyük kənd təsərrüfatı zonasıdır, amma ölkənin əsas sənayesi kimya sənayesidir. Başqırdıstan Rusiyanın digər regionlarına nisbətən daha çox neft hasil edir. Rusiyanın təxminən 17%-ni benzinlə, 15%-ni isə dizel yanacağı ilə təmin edir. İstehsal olunan digər sənaye məhsullarına misal kimi araq, plastik kütlə və kənd təsərrüfatı dərmanını misal göstərmək olar.

Respublika ərazsində 54 inzibati rayon, 21 şəhər, 40 şəhər tipli qəsəbə və 4.513 kənd vardır.[3]

Abdulkərim (Yermekeevskiy rayonu)

  • Ufa – 1.042.437 nəfər [20] (2002-ci il siyahıya almasına əsasən). Başqırdıstanın paytaxtıdır.
  1. ↑ Law #10-z
  2. ↑ Оценка численности постоянного населения на 1 января 2025 г. и в среднем за 2024 г. и компоненты её изменения (rus.). Росстат, 2025.
  3. 1 2 "Başqırdıstan Respublikasının rəsmi informasiya portalı (rusca və ingiliscə)". 5 iyun 2009 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 16 iyun 2009.
  4. ↑ "Население по национальности по субъектам Российской Федерации (XLS). Проверено 4 мая 2009". 4 noyabr 2006 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 16 iyun 2009.
  5. ↑ "Arxivlənmiş surət". 19 sentyabr 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31 oktyabr 2016.
  6. ↑ "Arxivlənmiş surət". 25 mart 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31 oktyabr 2016.
  7. ↑ "Arxivlənmiş surət". 31 iyul 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 sentyabr 2017.
  8. ↑ Burzyan-Tanqaurovskiy kantonu və Tamyan-Katayski kantonu olmadan
  9. ↑ "SSR ittifaq-ına 1918 üzrə (görə) statistik məlumatların Toplusu — 1923". 16 iyul 2014 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 aprel 2019.
  10. ↑ "reg=772 Demoskop. Ümumittifaq əhalinin siyahıya alınması 1926-cı il. Rusiyanın regionları üzrə (görə) əhalinin milli tərkibi: Başqırd ASSR-ı". 21 mart 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 aprel 2019.
  11. ↑ "reg=61 Demoskop. Ümumittifaq əhalinin siyahıya alınması 1939-cu il. Rusiyanın regionları üzrə (görə) əhalinin milli tərkibi: Başqırd ASSR-ı". 20 may 2017 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 aprel 2019.
  12. ↑ "reg=76 Demoskop. Ümumittifaq əhalinin siyahıya alınması 1959-cu il. Rusiyanın regionları üzrə (görə) əhalinin milli tərkibi: Başqırd ASSR-ı". 27 oktyabr 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 aprel 2019.
  13. ↑ "reg=59 Demoskop. Ümumittifaq əhalinin siyahıya alınması 1970-ci il. Rusiyanın regionları üzrə (görə) əhalinin milli tərkibi: Başqırd ASSR-ı". 27 oktyabr 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 aprel 2019.
  14. ↑ "reg=58 Demoskop. Ümumittifaq əhalinin siyahıya alınması 1979-cu il. Rusiyanın regionları üzrə (görə) əhalinin milli tərkibi: Başqırd ASSR-ı". 27 oktyabr 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 aprel 2019.
  15. ↑ "reg=56 Demoskop. Ümumittifaq əhalinin siyahıya alınması 1989-cu il. Rusiyanın regionları üzrə (görə) əhalinin milli tərkibi: Başqırd ASSR-ı". 26 oktyabr 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 aprel 2019.
  16. ↑ id=11 Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınması 2002-ci il Arxivləşdirilib 2019-08-18 at the Wayback Machine: Rusiya Federasiyasının subyektləri üzrə (görə) milliyyət və rus diliylə mülk (yiyələnmə) üzrə (görə) Əhali Arxivləşdirilib 2006-11-04 at the Wayback Machine
  17. ↑ "Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasının Rəsmi saytı 2010-cu il. Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasının son nəticələri haqqında informasiya materialları 2010-cu il". 30 aprel 2020 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 aprel 2019.
  18. ↑ Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınması 2010-cu il. Əhalinin milli tərkibi üzrə (görə) və regionlar üzrə (görə) genişləndirilmiş siyahılarla rəsmi nəticələr. Arxivləşdirilib 2020-05-13 at the Wayback Machine: baxmaq Arxivləşdirilib 2012-10-18 at the Wayback Machine
  19. 1 2 3 Po 1926-cı ilin kryaşenlər siyahıya almaları, Mişərlər və Teptyarlar ayrı nəzərə alınırdılar. Siyahıya alma üzrə (görə) 1920-ci il, və siyahıya almadan başlayaraq 1939-cu il kryaşenı və Mişərlər tatarlar tərkibində nəzərə alınır, teptyari — tatarlar və başkir.
  20. ↑ "RussiaOutdoors - Путешествия по России". 25 mart 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 iyun 2009.

Xarici keçidlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Başqırdıstan&oldid=7908319"