Yılayır rayonu

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Yılayır rayonu
Top view of Sakmara.jpg
Bayraq[d] Gerb
Bayraq[d] Gerb

52°22′ şm. e. 57°39′ ş. u.


Ölkə
İnzibati mərkəz Zilair[d]
Tarixi və coğrafiyası
Yaradılıb 20 avqust 1930
Sahəsi
  • 5.773,99 km²
Əhalisi
Əhalisi
  • 15.115 nəf. (1 yanvar 2019)[1]
Rəsmi sayt
Yılayır rayonu xəritədə
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Yılayır rayonu (başq. Йылайыр районы) — Rusiya Federasiyası, Başqırdıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon. İnzibati mərkəzi Yılayır kəndidir.

Coğrafiyası[redaktə | mənbəni redaktə et]

Rayonun sahəsi 5774 km²-dir. Rayon Başqırdıstan Respublikasının Baymak, Böryən, Ziançurinski, Kuqərsen və Xaybulla rayonları ilə həmsərhəddir. Başqırd Uralının cənub hissəsində yerləşir. Rayonun ərazisi Barakal, Zilair, Bolşoy Suren və Böyük İkanın yuxarı axınları - Avaşla, Berdyaş, Tekal çaylarının kanyon yaradan vadiləri ilə kəsilmiş Zilair yaylasında yerləşir. Ağcaqayın, şam meşələri çox yayılmışdır. Rayonun qərb kənarından palıd, cənub-şərq kənarında ağcaqayın və şam meşələri zolaq şəkilində yayılmışdır. Torpaqlar: dağ qartatorpaqları, dağ boz-meşə və qaratorpaq.

Tarixi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Rayon 20 avqust 1930-cu ildə mərkəzi Yılayır kəndi olmaqla qurulur. Bu Berdyaş, Vasilyevsk, Erovçinski, Yılayır, İvano-Kuvalatski, Kananikolski, Novo-Aleksandrovski, Novo-Nikolski, Petrovski, Urkasski, Uspenski və Çuyunçi-Çupanovski kənd icmalarından ibarət idi. Sahəsi 5783 km², əhalisi: 30304 nəfərdir. 1954-cü ildə təşkili planlaşdırılan Maqnitoqorsk rayonunun bir hissəsi olmalı idi. Müasir sərhədlər daxilində rayon 1965-ci ilin noyabr ayında formalaşır.

Böyük Vətən müharibəsi illərində 7585 nəfər vətənini qorumaq üçün rayonu tərk edir. Qəhrəmanlıq və cəsarətə görə 8 nəfər Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına, fədakar əməyinə görə, iki nəfər Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülür.

Əhalisi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Rusiya İqtisadi İnkişaf Nazirliyinin proqnozuna görə[2]:

2024 - 14,78 min nəfər.

2035 - 14,06 min nəfər.

Milli tərkib

2010-cu il Ümumrusiya siyahıyaalmasına görə: başqırdlar - 56,5%, ruslar - 36,2%, tatarlar - 3,2%, çuvaşlar - 2,8%, digər millətlərdən olanlar - 1,3%[3]. Dini baxımından əhalisi provaslav və müsəlmandır.

Yerli özünü idarəetmə[redaktə | mənbəni redaktə et]

Durtöylö rayonu ərazisinə 13 kənd inzibati vahidliyi daxildir. Rayon ərazisinə ümumilikdə 57 yaşayış məntəqəsi daxildir.

Tanınmış şəxsləri[redaktə | mənbəni redaktə et]

Nikolay İvanoviç Volkov - Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.

Hamid Nurislamoviç Gizatullin - Rusiya Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü.

İşmulla İşkleeviç Dilmuxhametov - aktyor, müğənni, bəstəkar, dramaturq, Başqırdıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının xalq artisti, RSFSR-in əməkdar artisti, Salavat Yulaev adına Respublika mükafatı laureatı.

Nikolay Romanoviç İrikov - Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.

Leonid Mixayloviç Kuvşinov - Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.

Nikolay İvanoviç Lazarev - Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.

Vasili İvanoviç Maslov - Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.

Pyotr Eqoroviç Pavlov - Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.

Andrey İqnatiyeviç Serkov - Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.

Valentin Vasilieviç Sorokin - şair, publisist, Rusiya Dövlət Mükafatı laureatı.

Saqdiy Axmadeyeviç Sultanov - geoloq.

George Andreviç Xaçin - Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.

Sosial sfera[redaktə | mənbəni redaktə et]

Rayonda 1 peşə məktəbi, 48 ümumtəhsil məktəbi, o cümlədən 13 orta, 20 kütləvi kitabxana, 43 klub müəssisəsi, mərkəzi rayon və 2 rayon xəstəxanası fəaliyyət göstərir. "Kənd işıqları" - "Auyl Uttars adlı qəzet rus və başqırd dillərində nəşr olunur.

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. Численность населения муниципальных образований Республики Башкортостан. 2019. səh. 62.
  2. "Стратегия пространственного развития Российской Федерации на период до 2025 года (проект)" (PDF). 2018-12-18 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2020-06-21.
  3. "Итоги Всероссийской переписи населения по Республике Башкортостан. Т.5" (pdf). Территориальный орган Федеральной службы государственной статистики по Республике Башкортостан. 2013-03-09 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-08-20.