Uyğur dili

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Uyğur dili
Orijinal adı ئۇيغۇرچە, Уйғурчә, Uyghurche
Ölkələr Çin, Qazaxıstan
Rəsmi status Sintszyan-Uyğur Muxtar Rayonu [1]
Danışanların ümumi sayı 10,4 milyon
Reytinq 98
Təsnifatı
Kateqoriya Avrasiya dilləri

Altay dilləri

Türk dilləri
Qarluq dilləri
Qarluq-Xorəzm dilləri
Yazı ərəb əlifbası, kiril əlifbası (uyğur yazısı)
Dil kodları
QOST 7.75–97 уйг 715
ISO 639-1 ug
ISO 639-2 uig
ISO 639-3 uig
Dilin strukturlarının dünya atlası uyg
Ethnologue uig
ABS ASCL 4305
IETF ug
Glottolog uigh1240
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar
Çində Uyğurların coğrafi dərəcəsi

Uyğur və ya Uyğur dili – (/ˈwiːɡər/;[2][3] ئۇيغۇر تىلى‎, Уйғур тили, Uyghur tili, Uyƣur tili or ئۇيغۇرچە‎, Уйғурчә, Uyghurche, Uyƣurqə; əvvəllər Şərqi Türk kimi tanınırdılar), Qərbi Çinin Sintszyan-Uyğur Muxtar Rayonundakı 10-15 milyon Uyğur xalqının danışdığı, bir türk dilidir.

Həmçinin, Çində, Qazaxıstanda, Qırğızıstanda, TürkiyədəRusiyada yaşayan uyğurların ana dilidir. Uyğur dili Sintszyan-Uyğur Muxtar Rayonunun rəsmi dilidir və həm sosial, həm rəsmi sahələrdə, həm də çap, televiziya və radioda geniş istifadə olunur və Sintszyanda digər etnik azlıqlar tərəfindən ortaq bir dil kimi də istifadə olunur.[4]

Uyğur dili, Özbək dili kimi, digər dilləri də əhatə edən Türk dili ailəsinin Karluq qrupuna məxsusdur. Bir çox türk dilləri kimi, Uyğur dili də ahəng qanunuaqqlütinasiya, əskikliyi isim sinifliyi və ya qrammatik çoxluğu yoxdur və fel söz sırası ilə solda qalan bir dildir. Daha aydın uyğur dili proseslərinə, xüsusilə də şimal ləhcələrində sait azaldılması və umlauting daxildir. Digər türk dillərinin təsiri ilə yanaşı, uyğur dili tarixən ərəbfars, son zamanlar isə rusmandarin çinləri tərəfindən güclü təsirə məruz qalmışlar.

Dəyişdirilmiş ərəb mənşəli yazı sistemi Çində ən çox yayılmış və yeganə standartdır, digər yazı sistemləri köməkçi və tarixi məqsədlər üçün istifadə olunur. Əksər ərəb mənşəli yazılardan fərqli olaraq, Uyğur dili ərəb əlifbasında 20-ci əsrdə hazırlanmış orijinal Fars-Ərəb yazısına edilən dəyişikliklər səbəbindən bütün saitlərin məcburi işarələnməsi var. İki Latın və bir kiril əlifbası da daha az dərəcədə istifadə olunur. Ərəb və latın əlifbalarının hər ikisi 32 işarədən ibarətdir.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Orta türk dilləri uyğur və özbək dilini də əhatə edən karluk dillərinin birbaşa əcdadıdır.

Kağan Arık yazırdı ki, Müasir Uyğur dili qədim Uyğur dilindən fərqlidir, daha doğrusu, Qaraxanilər dövlətinin danışdığı Qarluq dilindəndir.[5] Cerad Klauson'a görə isə, Qərbi Uyğurlar Köhnə Uyğurlarən əsl nəslindən sayılır və "Neo-Uyğur" adlanır. Müasir Uyğur Köhnə Uyğurun nəslindən deyil, Mahmud Kaşğari`nin Divanü Lüğat-it-Türk`də izah etdiyi Xaqan dillərinə aiddir.[6] Frederik Koenə görə, Müasir Uyğur və Qərbi Yugur, cənub-şərq və şimal-şərq türk dillərində, tamamilə uyğun olaraq, türk dil ailəsinin müxtəlif qollarına Sibir türk dilləri qrupuna və Qarluq dillərinə aiddir.[7][8] Robert Dankoff, Kaşğarda danışan və Qaraxani əsərlərində istifadə olunan türk dilinin (Köhnə) Uyğur deyil, Qarluq olduğunu yazmışdır. Qərbi Yugur dili coğrafi yaxınlıqda olmasına baxmayaraq, Sibirdəki Sibir türk dilləri ilə daha çox əlaqəlidir.[9] Robert Barkley Shaw yazırdı: "Kaşğhar və Yarkandakı Türkcələrdə (bəzi Avropa dilçiləri bu şəhərlərin sakinlərinə naməlum bir ad olan Uyğur deyirdilər. Dillərini sadəcə Túrki kimi bilirlər) ... Bu çox hallarda görünəcək.[10] Kaşğar'ın modem dilinə tətbiq edildiyi kimi səhvən olmaq ". Sven Hedin yazırdı: "Bu hallarda Şərqi Türk ədəbi dilini normallaşdırmaq xüsusilə yersiz olardı, çünki bunu etməklə Kaşğar türkləri ilə birbaşa əlaqəsi olmayan milli ünsürlərin izlərini məhv etmək olar, əksinə, bəlkə də qədim Uyğurlardan əldə edilə bilər ”.[11][12]

Təxminən 1077-ci ildə,[13] türk dilləri alimi, müasir Sincan bölgəsində Kaşğardan olan Mahmud Kaşğari türk dilinin lüğətini və bir çox türk dillərinin coğrafi bölgüsünün təsvirini Divanü Lüğat-it-Türk`də dərc etmişdir,( İngilis dili: Türk Dialektləri məcmuəsi; Uyğur: تۈركى تىللار دىۋانى Türki Tillar Diwani).[14][15] Alimlər tərəfindən "fövqəladə bir əsər" olaraq xarakterizə edilən kitabda türk dillərinin zəngin ədəbi ənənəsi sənədləşdirilmişdir;[16] ovçuluq və sevgi kimi mövzularda şeir və xalq nağılları (şamanların funksiyaları daxil olmaqla) və didaktik şeirləri ("mənəvi standartlar və yaxşı davranışları" təbliğ edir) ehtiva edən kitabdır. Digər Qaraxani yazıçıları türkcə Qarluq Xəqani dilində əsərlər yazdılar. Yusif Balasaqunlu isə Qutadqu-bilik əsərini yazmışdır.[17]

Orta türk dilləri, 13-cü əsrdən sonra fars-ərəb təsiri ilə Çağatay dilinə çevrildi, XX əsrin əvvəllərinə qədər bütün Orta Asiyada istifadə olunan bir ədəbi dil idi. Çağataylar məhv olmağa başladıqdan sonra, Çağatayca danışan bölgədəki ləhcələrdən uyğur və özbək dilinin standart variantları inkişaf etməsində Çağatay dili öz təsirini göstərmişdir.[16] Uyğur dili bu gün Chagatai'nın, o cümlədən çoxsaylı farsca sözlərr nəticəsində meydana gələn bir çox fars mənşəli alınma sözlərdə təsirini göstərir. Müasir Uyğur dini ədəbiyyatına Təzkirə, İslam din xadimləri və müqəddəslərinin tərcümeyi-halları daxil edilmişdir.[18]

"Uyğur" tarixi termin 1922-ci ildə Sovet İttifaqında və 1934-cü ildə Sincanda hökumət işçiləri tərəfindən Şərqi Türk olaraq bilinən dildə tətbiq edilmişdir. Sergey Malov, Turki'nin Uyğurlara dəyişdirilməsi fikrinin arxasında idi. Uyğur termininin istifadəsi xalqın tarixini izah edərkən anakronizmlərə səbəb oldu. Kitablarından birində Uyğur termini James Millward tərəfindən qəsdən istifadə edilməmişdir. Khaqāniyya adı Kaşğhar və Bālāsāghinn ərazilərində yaşayan qarluqlara verildi, sakinlər uyğur deyildi, lakin dilləri alimlər tərəfindən uyğur kimi qeyd edildi. Qaraxanlılar öz dillərini "Türk" və ya "Kaşğar" dili adlandırdılar və öz dilini izah etmək üçün uyğurdan istifadə etmədi, uyğur qeyri-müsəlmanların dilini təsvir etmək üçün istifadə edildi, lakin Çin alimləri anaxronik olaraq Kaşğari tərəfindən yazılmış bir Qaraxanlı əsəri adlandırdılar. "Uyğur". "Altishahri-Cungharian Uyghur" adı 1927-ci ildə Sovet təhsili Uyğur Qadir Hacı tərəfindən istifadə edilmişdir.

Dilin təsnifatı[redaktə | əsas redaktə]

Uyğur dili Türk dilləri ailəsinin Qarluq qoluna aiddir. Əynu, Lop, İli Turki, sönmüş dil Çağatay (Şərqi Qarluq dilləri) və daha özbək (Qərbi Karluk) ilə daha yaxından əlaqəlidir. Uyğur dilinin erkən linqvistik elmi araşdırmalarına Julius Klaprothun 1812-ci ildə Uyğurların dili və yazısı ilə əlaqədar dissertasiyası (Abhandlung über die Sprache und Schrift der Uiguren) İsaak Jakob Schmidt tərəfindən mübahisə olundu. Bu dövrdə Klaproth Uyğurun bir türk dili olduğunu düzgün ifadə etdi, Şmidt isə Uyğurun Tanqut dillərinə təsnif edilməli olduğuna inanırdı.

Dialektlər[redaktə | əsas redaktə]

Uyğur dilinin coğrafi bölgüsünə əsasən üç əsas ləhcəsi olması geniş qəbul olunur. Bu əsas ləhcələrin hər birində müəyyən dərəcədə qarşılıqlı bilinən bir sıra alt dialektlər mövcuddur.

  • Mərkəzi: Kumuldan cənuba doğru Yarkəndədək uzanan bir ərazidə yaşayanlar danışırdılar.
  • Cənubi: Qumadan şərqə doğru Qarkilikə uzanan bir ərazidə yaşayanlar danışırdılar.
  • Şərqi: Qarkilikdən şimala doğru Qongköl'ə qədər uzanan bir ərazidə yaşayanlar danışırdılar.

Mərkəzi ləhcələrdə Uyğur dilli əhalinin 90%-i, digər iki dialekt qolu isə nisbətən kiçik bir azlıq tərəfindən danışılır. Sait azaldılması Uyğurların danışdığı şimal bölgələrdə çoxdur, ancaq cənubda şimala nisbətən azdır.

Əlifba[redaktə | əsas redaktə]

Uyğur dili X əsrdən bəri ərəb qrafikası əlifbası ilə yazılır. 1969-1983-cü illərdə Çin hökuməti uyğur dilini latın qrafikalı əlifba ilə yazdırmış, sonra uygur dilinin səslərini göstərən işarələr də əlavə edilmişdi. Lakin sonralar ərəb qrafikalı əlifbaya qayıtmağa məcbur olmuşlar.

Orfoqrafiya[redaktə | əsas redaktə]

Qarluq dili, 10-cu əsrdə Qaraxanilər dövlətinin islamı qəbul etməsindən sonra fars-ərəb yazısı (Kona Yaziq) ilə yazılmağa başlandı. Fars-ərəb yazısı (Kona Yëziq) 20-ci əsrdə qısa Uyğun səsləri daxil olmaqla bütün yeni Uyğur səslərini təmsil etmək və Yeni Uyğurda olmayan səsləri təmsil edən ərəb hərflərini aradan qaldırmaq üçün düzəlişlər edildi. Bir çox digər müasir türk dillərindən fərqli olaraq, bir kiril əlifbası və iki latın əlifbası da bir az daha az istifadə olunsa da, Uyğur ilk növbədə bir ərəb əlifbası ilə yazılmışdır (che-Pe-Zhe və Ga kimi əlifbalarla). Fars mənşəli bir əlifba üçün qeyri-adi olaraq saitlərin tam transkripsiyası göstərilir. (Ərəb əlifbalar ailəsi arasında kürd dili kimi az sayda, bütün saitləri isteğe bağlı diakritiklərdən istifadə etmədən fərqləndirirlər.)

Bu gün istifadədə olan dörd əlifbaya aşağıda baxa bilərsiniz.

  • Uyğur ərəb əlifbası
  • Uyğur kiril əlifbası
  • Uyğur yeni əlifbası
  • Uyğur latın əlifbası

(Brouzerinizdən asılı olaraq bəzi işarələri görməyə bilərsiniz)

Uyğur hərflərinin müqayisəsi
Ərəb Latın Kiril Türk UFA   Ərəb Latın Kiril Türk UFA
ئا A a A a A a /a/   ق Q q Қ қ K k /q/
ئە E e Ə ə E e /a/' ك K k K k K k /k/
ب B b Б б B b /b/ ڭ -ng Ң ң -ng /ŋ/
پ P p П п P p /p/ گ G g Г г G g /g/
ت T t T t T t /t/ ل L l Л л L l /l/
ج J j Җ җ C c /ʤ/ م M m M m M m /m/
چ CH ch Ч ч Ç ç /ʧ/ ن N n Н н N n /n/
خ X x X x H h /x/ ھ H h Һ һ H h /h/
د D d Д д D d /d/ ئو O o O o O o /o/
ر R r Р р R r /r/ ئۇ U u У у U u /u/
ز Z z З з Z z /z/ ئۆ Ö ö Ɵɵ Ö ö /ø/
ژ J j Ж ж J j /ʒ/ ئۈ Ü ü Ү ү Ü ü /y/
س S s С с S s /s/ ۋ W w В в V v /v/
ش SH sh Ш ш Ş ş /ʃ/ ئې É é E e É é /e/
غ GH gh Ғ ғ Ğ ğ /ɣ/ ئى I i И и/Ы ы İ i/I ı /i/ or /ɨ/
ف F f Ф ф F f /f/ ي Y y Й й Y y /j/

Yazı örnəyi[redaktə | əsas redaktə]

İnsan Haqqları Bəyannaməsinin 1. maddəsi:...

Türkçe Yengi Yeziⱪ Uygur Kril Uygur Türk Ⱪona Yeziⱪ
Bütün insanlar hür, haysiyet ve haklar bakımından eşit doğarlar. Akıl ve vicdana sahiptirler ve birbirlerine karşı kardeşlik zihniyeti ile hareket etmelidirler. Həmmə adəm zatidinla ərkin, izzət-hurmət wə hoquqta bab-barawər bolup tughulghan. Ular əqilgə wə wijdangha igə, həmdə bir-birigə qerindaxliq munasiwitigə khas roh bilən mu’amilə qilixi kerək. Һәммә адәм затидинла әркин, иззәт-һөрмәт вә һоқуқта баббаравәр болуп туғулған. Улар әқилғә вә виджданға игә һәмдә бир-биригә қериндашлиқ мунасивитигә хаш рох билән му’амилә қилиши керәк. Hemme adem zatidinla erkin, izzet-hörmet we xoquqta babbarawer bolup tuğulğan. Ular eqilğe we wicdanğa ige hemde bir-birige qérindaşliq munasiwitige xaş rox bilen mu’amile qilişi kérek. ھەممە ئادەم زاتىدىنلا ئەركىن، ئىززەت-ھۆرمەت ۋە ھوقۇقتا بابباراۋەر بولۇپ تۇغۇلغان. ئۇلار ئەقىلغە ۋە ۋىجدانغا ئىگە ھەمدە بىر-بىرىگە قېرىنداشلىق مۇناسىۋىتىگە خاس روھ بىلەن مۇئامىلە قىلىشى كېرەك

Söz Varlığı[redaktə | əsas redaktə]

Erdem Konur'un qələmə aldığı məqalədə[19] keçən, bəzi Uyğur dili sözlər və bu sözlərin Azərbaycan Türkçəsində qarşılıqları:

  • töpü: təpə
  • bilig: məlumat
  • ıgaç: ağac
  • köl: göl
  • kelmek : gəlmək[19]

Səs bilgisi[redaktə | əsas redaktə]

Uyğur dilində 8 sait (a, e, é, i, o, u, ö, ü), 24 samit (b, c, d, f, g, h, j, k, l, m, n) vardır. , ñ, p, q, r, s, t, v, x, y, z). Uyğurda iki növ səs var. Bunlardan ə Azərbaycan türkçəsindən daha açıq, e isə qapalı tələffüz olunur. Məni cəsarətli kƣ və ƣ səsləri ilə birlikdə oxuya bilərəm və başqa yerlərdə oxumağım qəbul olunur. K̡ və ındır səsləri türk dilindən daha qalındır. Bu səslər boğaza yaxın səslənir. h̡ sərt elan olunan bir boğazdır. Latın əlifbası ekvivalentləri (ULY) tərəfindən qəbul edilən Yeni Uyğur Ərəb Əlifbası (UEY), Urumqi Universiteti; ö əvəzinə, ə əvəzinə e, ë əvəzinə e, gh əvəzinə ğ, ̡ yerinə q, q əvəzinə ç, h əvəzinə h, x əvəzinə x, x əvəzinə əvəzinə, əvəzinə w, w yerinə qəbul edilir. Türkiyədəki Uyğurlar, ch, sh, gh yerinə ç, ş, ğ hərflərini istifadə edərlər.

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Abdurehim, Esmael (2014), The Lopnor dialect of Uyghur - A descriptive analysis (PDF), Publications of the Institute for Asian and African Studies 17, Helsinki: Unigrafia, ISBN 978-951-51-0384-0
  • Duval, Jean Rahman; Janbaz, Waris Abdukerim, An Introduction to Latin-Script Uyghur (PDF), Salt Lake City: University of Utah, 2014-01-14 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib (#parameter_ignored) ()
  • Dwyer, Arienne (2001), "Uyghur", in Garry, Jane; Rubino, Carl (eds.), Facts About the World's Languages, H. W. Wilson, ISBN 978-0-8242-0970-4 (#parameter_ignored)
  • Engesæth, Tarjei; Yakup, Mahire; Dwyer, Arienne (2009), Greetings from the Teklimakan: A Handbook of Modern Uyghur, Volume 1 (PDF), Lawrence, Kansas: University of Kansas, ISBN 978-1-936153-03-9, 2014-01-14 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib (#text_ignored); (#text_ignored) ()
  • Hahn, Reinhard F. (1991), Spoken Uyghur, London and Seattle: University of Washington Press, ISBN 978-0-295-98651-7
  • Hahn, Reinhard F., "Uyghur", in Johanson, Lars; Csató, Éva Ágnes (eds.), The Turkic Languages, Routledge, ISBN 978-0-415-08200-6 (#parameter_ignored); (#parameter_ignored)
  • Johanson, Lars (1998), "History of Turkic", in Johanson, Lars; Csató, Éva Ágnes (eds.), The Turkic Languages, Routledge, 81–125, ISBN 978-0-415-08200-6
  • Vaux, Bert (2001), Disharmony and Derived Transparency in Uyghur Vowel Harmony (PDF), Cambridge: Harvard

University, February 8, 2006 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib (#invisible_char) ()

  • Tömür, Hamüt (2003), Modern Uyghur Grammar (Morphology), trans. Anne Lee, Istanbul: Yıldız, ISBN 975-7981-20-6
  • Yakup, Abdurishid (2005), The Turfan Dialect of Uyghur, Turcologica, 63, Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, ISBN 3-447-05233-3

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. "China". Ethnologue.
  2. "Uyghur – definition of Uyghur by the Free Online Dictionary, Thesaurus and Encyclopedia". The Free Dictionary. İstifadə tarixi: 5 October 2013.
  3. "Define Uighur at Dictionary.com". Dictionary.com. İstifadə tarixi: 5 October 2013.
  4. Engesæth 2009, səh. 7
  5. One Thousand Languages: Living, Endangered, and Lost |first=Kagan|last=Arik|editor-first=Peter|editor-last=Austin|volume=|edition=illustrated|year=2008|publisher=University of California Press|url=https://books.google.com/books?id=Q3tAqIU0dPsC&pg=PA145&lpg=PA145#v=onepage&q&f=false%7Cisbn=978-0520255609%7Cpage=145%7Caccessdate=10 March 2014|
  6. Clauson, Gerard (Apr 1965). "Review An Eastern Turki-English Dictionary by Gunnar Jarring". The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland. Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland (1/2): 57. JSTOR 25202808.
  7. Coene, Frederik (2009). The Caucasus - An Introduction. Routledge Contemporary Russia and Eastern Europe Series. Routledge. səh. 75. ISBN 978-1135203023. İstifadə tarixi: 10 March 2014.
  8. Coene, Frederik (2009). The Caucasus - An Introduction. Routledge Contemporary Russia and Eastern Europe Series (illustrated, reprint). Taylor & Francis. səh. 75. ISBN 978-0203870716. İstifadə tarixi: 10 March 2014.
  9. Hahn 1998, səh. 83–84
  10. Mehmet Fuat Köprülü; Gary Leiser; Robert Dankoff (2006). Early Mystics in Turkish Literature. Psychology Press. 158–. ISBN 978-0-415-36686-1.
  11. Robert Dankoff wrote that the Turkic language spoken in Kashgar and used in Kara Khanid works was Karluk, not (Old) Uyghur.<refMehmet Fuat Köprülü; Gary Leiser; Robert Dankoff (2006). Early Mystics in Turkish Literature. Psychology Press. 158–. ISBN 978-0-415-36686-1.
  12. Sven Anders Hedin; Erik Wilhelm Dahlgren; Axel Lagrelius; Nils Gustaf Ekholm; Karl Gustaf Olsson; Wilhelm Leche; Helge Mattias Bäckström; Harald Johansson (1905). Scientific Results of a Journey in Central Asia 1899-1902: Lop-Nor, by Sven Hedin [1905. Lithographic institute of the General staff of the Swedish army [K. Boktryckeriet, P.A. Norstedt & söner. 659–.
  13. Dankoff, Robert (March 1981), "Inner Asian Wisdom Traditions in the Pre-Mongol Period", Journal of the American Oriental Society, American Oriental Society, 101 (1): 87–95, doi:10.2307/602165, JSTOR 602165.
  14. Brendemoen, Brett (1998), "Turkish Dialects", in Lars Johanson, Éva Csató (ed.), The Turkic languages, Taylor & Francis, 236–41, ISBN 978-0-415-08200-6, İstifadə tarixi: 8 March 2010
  15. "shaman"/> documents the rich literary tradition of Turkic languages; it contains folk tales (including descriptions of the functions of shamans
  16. 1 2 "تۈركى تىللار دىۋانى پۈتۈن تۈركىي خەلقلەر ئۈچۈن ئەنگۈشتەردۇر (The Compendium of Turkic Languages was for all Turkic peoples)". Radio Free Asia (Uyghur). 11 February 2010. 15 April 2013 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 February 2010.
  17. Thum, Rian (6 August 2012). "Modular History: Identity Maintenance before Uyghur Nationalism". The Journal of Asian Studies. The Association for Asian Studies, Inc. 2012. 71 (3): 632. doi:10.1017/S0021911812000629. İstifadə tarixi: 29 September 2014.
  18. Rian Thum (13 October 2014). The Sacred Routes of Uyghur History. Harvard University Press. 113–. ISBN 978-0-674-59855-3.
  19. 1 2 Erdem KONUR,"ESKİ UYGUR TÜRKÇESİNDEKİ BAZI EKLER VE BU EKLERİN ÖZELLİKLERİ",Edebiyat ve Sanat Akademisi

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Əlavə ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • "The Language Choices and Script Debates among the Uyghur in Xinjiang Uyghur Autonomous Region, China". Bahargül Hamut (Ürümqi, China)and Agnieszka Joniak-Lüthi (Berne). CiteSeerX 10.1.1.692.7380.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Dərsliklər[redaktə | əsas redaktə]

Lüğətlər[redaktə | əsas redaktə]

Radio[redaktə | əsas redaktə]

Televiziya[redaktə | əsas redaktə]

Şriftlər[redaktə | əsas redaktə]