Sintszyan-Uyğur Muxtar Rayonu

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Koordinatlar: 40°42′50,240975″ şm. e. 85°38′57,89062″ ş. u. / 40,7° şm. e. 85,6333333333° ş. u. / 40.70000000000; 85.6333333333

Sintszyan-Uyğur Muxtar Rayonu
çin. bəsit. 新疆维吾尔自治区
uyğur. شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى
Sintszyan bayrağı Sintszyan gerbi
Bayrağı Gerbi
Sintszyan – xəritədə yeri
Paytaxt Urumçi
Böyük şəhərlər Urumçi
Korla
Aksu
Külcə
Qaşqar
Rəsmi dil Çin dili, Uyğur dili
Etnik qruplar uyğurlar - 45.84%,
xanlar - 40.48%,
qazaxlar - 6.50%,
xueylər - 4.51%,
qırğızlar - 0.83%,
xalxalar - 0.72%,
digərləri - 1.12% (2010 sa.)[1][2]
Ərazi
• Ümumi

1 664 897.17[3][4] km² (1)
Əhali
• Təxmini sayı (2012)
• Siyahıyaalma (2010)
Əhali sıxlığı

22 327 800[3] nəfər (25)
21 815 815[1] nəfər
13.10 nəfər/km²  (29)

Sintszyan-Uyğur Muxtar Rayonu[5] və ya Sincan-Uyğur Muxtar Rayonu[6][7][8] (çin. bəsit. 新疆维吾尔自治区, pinyin: Xīnjiāng Wéiwú'ěr Zìzhìqū; tələffüzü: Şincyanq Veyvuar Tsıciçü, uyğur. شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى, qısa olaraq: çin. bəsit. 新疆, pinyin: XīnjiāngŞincyanq ) — Çin Xalq Respublikasında inzibati-ərazi vahidi. 1 oktyabr 1955-ci ildə yaradılıb. Ərazisi 1.66 milyon km²-dən çoxdur və bu göstərici ilə ÇXR-da əyalət səviyyəsində ən iri inzibati-ərazi vahidləri arasında ilk yeri tutur.

Etimalogiya[redaktə | əsas redaktə]

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Antik era[redaktə | əsas redaktə]

Feodal dövrü[redaktə | əsas redaktə]

Yeni dövr[redaktə | əsas redaktə]

Uzun bir tarix boyunca Şərqi Türküstan Mərkəzi Asiyada qurulmuş olan türk dövlətlərinin və xanlıqlarının mərkəzi olmuşdur. E.ə. VIII-III əsrlərdə İskit, e.ə. 300 – eramızın 93-ci illərdə hunlara, 522-744 dövründə Göytürk İmperatorluğuna, 744-840-ci illər ərzində Uyğur dövlətinə, 751-870-ci illər Qarluq və Qaraxanlılar İmperatorluğuna və Səudiyyə Xanlığına mərkəz olan (1509-1679) bu Türk yurdu tarixdə daim əhəmiyyət kəsb etmişdir. VIII və XVIII əsrlər arasındakı min illik dövr Çin İmperiyası ilə əhəmiyyətli dərəcədə mədəni və siyasi əməkdaşlığın həyata keçirildiyi bir sülh dövrü olmuşdur. Ancaq bu sülh dövrü Şərqi Türkistanın 1759-ci ildə Çin Mançu İmperiyasının işğalı ilə sona çatmışdır. 1759-cu ildən bu yana Şərqi Türküstanda 200-dən çox silahlı qiyam olmuş və Şərqi Türküstan xalqı 3 dəfə azadlığın dadını dadma fürsəti bulmuştur. 1863-cü ildə müstəqilliyinə qovuşan Şərqi Türküstanda Yaqub Xanın sədrliyi ilə "Şərqi Türküstan İslam Dövləti" qurulmuş və bu dövlət Osmanlılar, İngiltərəRusiya tərəfindən rəsmi olaraq tanınmışdır. Ancaq bu müstəqil Türk dövlətinin ömrü qısa sürmüş və 1876-ci ildə Çin-Mançu dövləti tərəfindən yenidən işğal edilmiş və 1884-cü ildə Sintszyan "Yeni Torpaq" adı ilə Çin imperiyasına birləşdirilmişdir.

Şərqi Türküstan İslam Respublikası[redaktə | əsas redaktə]

XX əsrin əvvəllərində Mərkəzi Asiyada böyüyən millətçilik axını nəticəsində 1933-cü ildə Kaşgarda Şərqi Türküstan İslam Respublikası qurulmuşdur. Bu Respublikanın ömrü 1937-ci ildə başa çatmışdır.

Şərqi Türküstan Respublikası[redaktə | əsas redaktə]

1944-cü ildə Gulca şəhəri çinlilərdən təmizlənmiş, "Üç Vilayət İnqilabı" olaraq tanınan bu qiyamlar nəticəsində Şərqi Türküstan Türkləri Əli xanın başçılığı ilə Şərqi Türküstan Respublikasını qurmuşlar. Bütün Çinə hakim olan Kommunist Çin Qüvvələri 1949-cu ildə Stalinin də xeyir-duası ilə Şərq Türkistana girərək, bu tarixi Türk ölkəsini rəsmi olaraq işğal etmişdir.

Coğrafiyası[redaktə | əsas redaktə]

Sintszyan–Uyğur Muxtar Rayonu 1664897.17[3] km² ərazini əhatə edir. Muxtar rayonun ərazisinin çox hissəsini Cunqariya və Qaşqariya düzənlikləri tutur. Düzənliklər Şərqi Tyanşan silsilələri (hündürlüyü 7.000 m-dən çox) ilə bölünmüşdür.

Relyef[redaktə | əsas redaktə]

İqlim[redaktə | əsas redaktə]

Torpaq örtüyü[redaktə | əsas redaktə]

Faydalı qazıntılar[redaktə | əsas redaktə]

Daxili sular[redaktə | əsas redaktə]

Təbiət[redaktə | əsas redaktə]

Flora[redaktə | əsas redaktə]

Fauna[redaktə | əsas redaktə]

Ekologiya[redaktə | əsas redaktə]

İqtisadiyyat[redaktə | əsas redaktə]

Çin respublikasının iqtisadiyyatından asılıdır. Maldarlıq inkişaf etmişdir. 2011-ci ilə olan məlumata əsasən adambaşına düşən ÜDM-un həcmi 4.663 ABŞ dollarıdır.[9]

Dövlət qruluşu[redaktə | əsas redaktə]

Yerli özünüidarə[redaktə | əsas redaktə]

Əhali[redaktə | əsas redaktə]

1 noyabr, 2010-cu il siyahıyaalınmasına
əsasən cəmi əhalinin etnik tərkibi[1]
Etnik qrup Nisbəti
Uyğurlar
  
45.84%
Xanlar
  
40.48%
Qazaxlar
  
6.50%
Xueylər
  
4.51%
Qırğızlar
  
0.83%
Xalxalar
  
0.72%
Digər
  
1.12%
1 noyabr, 2010-cu il siyahıyaalınmasına
əsasən şəhər əhalisinin etnik tərkibi
Etnik qrup Nisbəti
Uyğurlar
  
23.54%
Xanlar
  
66.48%
Qazaxlar
  
3.35%
Xueylər
  
4.51%
Qırğızlar
  
0.34%
Xalxalar
  
0.71%
Digər
  
1.07%
1 noyabr, 2010-cu il siyahıyaalınmasına
əsasən kənd əhalisinin etnik tərkibi
Etnik qrup Nisbəti
Uyğurlar
  
62.53%
Xanlar
  
21.02%
Qazaxlar
  
8.86%
Xueylər
  
4.50%
Qırğızlar
  
1.19%
Xalxalar
  
0.72%
Digər
  
1.18%

ÇXR-sı qurulandan sonra Sintszyanda gerçəkləşmiş ilk rəsmi siyahıyaalınma zamanı burada 4.873.608 nəfər əhali qeydə alınmışdı, bütün Çində qeydə alınmış etnik uyğurların, yəni 3.640.125 nəfərin hamısı isə bu bu inzibati-ərazi vahidində məskunlaşmışdı. Uyğurlar Sintszyan əhalisinin 74.69%-ni təşkil edirdi, etnik xanların sayı isə 299 min nəfər olmaqla bölgə əhalisinin təxminən 6.10%-nə bərabər idi.

1 noyabr 2010-cu il siyahıyaalınmasının yekunlarına əsasən Sintszyan əhalisi 21.815.815 nəfər (11270147 nəfəri kişilər, 10545668 nəfəri qadınlar) idi.[10] Onlardan 9.335.752 nəfəri (4786291 nəfəri kişilər, 4549461 nəfəri qadınlar) və ya ümumi əhalinin 42.79%-i şəhərlərdə, 12.480.063 nəfəri (6483856 nəfəri kişilər, 5996207 nəfəri qadınlar) və ya ümumi əhalinin 57.21%-i isə kəndlərdə yaşayırdı.

2012-ci ilin sonuna olan rəsmi məlumata əsasən muxtar rayonda 22.327.800[3] nəfər əhali yaşayır. Onlardan 9.819.766 nəfəri və ya ümumi əhalinin 43.98%-i şəhər əhalisidir, qalan 12.508.034 nəfər və ya ümumi əhalinin 56.02%-i isə kəndlərdə məskunlaşmışdır.[11][12]

Şəhərlər[redaktə | əsas redaktə]

No Şəhər Rəsmi adı İnzibati-ərazi vahidi Əsası qoyulub Əhalisi
2010 sa.[13]
Şəkil
1 Urumçi 乌鲁木齐
3 029 372
Urumqi s bazzar.jpg
2 Korla 库尔勒
549 324
Korla oldandnew.jpg
3 Aksu 阿克苏
535 657
4 Külcə 伊宁
515 082
Yining-trainstation.jpg
5 Qaşqar 喀什
506 640
Kashgar-mezquita-id-kah-d01.jpg
6 Qumul 哈密
472 175
7 Sanci
426 253
8 Qaramay 克拉玛依
391 008
9 Şihənzə 石河子
380 130
Shihezi city 01.jpg
10 Xotan 和田
322 300
Khotan-mezquita-d01.jpg
11 Usu 乌苏
298 907
Wusu.jpg
12 Turfan 吐鲁番
273 385
Turpan-minarete-emir-d06.jpg
13 Artuç 阿图什
240 368

Nəqliyyat[redaktə | əsas redaktə]

Dəmiryol nəqliyyatı[redaktə | əsas redaktə]

Avtomobil nəqliyyatı[redaktə | əsas redaktə]

Hava nəqliyyatı[redaktə | əsas redaktə]

Mədəniyyət[redaktə | əsas redaktə]

Musiqi[redaktə | əsas redaktə]

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

Memarlıq[redaktə | əsas redaktə]

Sosial sfera[redaktə | əsas redaktə]

Təhsil[redaktə | əsas redaktə]

İnsan haqları[redaktə | əsas redaktə]

Səhiyyə[redaktə | əsas redaktə]

Cinayətkarlıq[redaktə | əsas redaktə]

KİV[redaktə | əsas redaktə]

Televiziya və Radio[redaktə | əsas redaktə]

Qəzetlər[redaktə | əsas redaktə]

İnternet[redaktə | əsas redaktə]

Telekommunikasiya[redaktə | əsas redaktə]

İdman[redaktə | əsas redaktə]

Dövlət bayramları və xüsusi günlər[redaktə | əsas redaktə]

Rəsmi[redaktə | əsas redaktə]

Dini bayramlar[redaktə | əsas redaktə]

Xüsusi günlər[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 1,2 中华人民共和国国家统计局: 1-6 各地区分性别、民族的人口 (çin.) — yoxlanılıb: 09.11.2014
  2. Eurasian Corridors of Interconnection: From the South China to the Caspian Sea. Edited by Susan M. Walcott and Corey Johnson., page 64
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 新疆 — 中国政府网 (çin.) — yoxlanılıb: 07.11.2014
  4. China administrative divisions by area – Paul and Bernice Noll Website (ing.) — yoxlanılıb: 14.11.2014
  5. Sintszyan-Uyğur Muxtar Rayonu // Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası (10 cilddə). — Bakı, 1984. — C. VIII (ПРАДО-СПРИНТ). — S. 452.
  6. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı ilə təsdiq edilmiş Azərbaycan Respublikasının İqtisadi İnkişaf Nazirliyi və Çin Xalq Respublikasının (ÇXR) Sincan-Uyğur Muxtar Rayonu (SUMR) Hökuməti arasında Azərbaycan-Çin ticarət-iqtisadi əməkdaşlığı üzrə Hökumətlərarası Komissiya çərçivəsində Azərbaycan Respublikası və SUMR arasında ticarət-iqtisadi əməkdaşlıq üzrə İşçi Qrupunun yaradılması haqqında Protokol
  7. "Azərbaycan Respublikası və Çin Xalq Respublikası arasında 2012-ci il iyunun 12-də Pekin şəhərində imzalanmış sənədlərin təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərmanı" ((azərb.)). president.az. 2012-11-02. Arxivləşdirilib from [1] on 2015-06-22. http://web.archive.org/web/20150626144258/http://president.az/articles/6532/print. İstifadə tarixi: 2015-06-22.
  8. "Azərbaycan və Çinin Sincan Uyğur Muxtar Rayonu arasında ticarət-iqtisadi əməkdaşlıq üzrə İşçi Qrupunun ikinci iclası keçirilmişdir" ((azərb.)). economy.gov.az. 2013-07-12. Arxivləşdirilib from [2] on 2015-06-22. http://web.archive.org/web/20150626144728/http://www.economy.gov.az/index.php?option=com_content&view=article&id=1401:sincan-uygur-12-07-2013&catid=8&Itemid=263&lang=az. İstifadə tarixi: 2015-06-22.
  9. China Provinces, Autonomous Regions and Municipalities. Population numbers have been Updated for the 2010 Census. GDP numbers have been updated by 2011 figures (GDP Rank includes Provinces) (ing.) — yoxlanılıb: 19.11.2014
  10. 中华人民共和国国家统计局: 1-2 各地区分性别、户口登记状况的人口 (çin.) — yoxlanılıb: 10.11.2014
  11. National Bureau of Statistics of People's Republic of China: China Statistical Yearbook 2013: 3-5 Population at Year-end by Region (xls.) (ing.) — yoxlanılıb: 10.11.2014
  12. National Bureau of Statistics of People's Republic of China: China Statistical Yearbook 2013: 3-7 Total Population by Urban and Rural Residence and Birth Rate, Death Rate, Natural Growth Rate by Region (2012) (xls.) (ing.) — yoxlanılıb: 10.11.2014
  13. China - Xinjiang Weiwu'er Zizhiqu in GeoHive Global Statistics. United States of America, Arizona, Phoenix.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]