Krım

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Krım
ukr. Крым
Azov dənizi və Krım yarımadasının Kosmosdan görünüşü
Azov dənizi və Krım yarımadasının Kosmosdan görünüşü
45°24′ şm. e. 34°00′ şr. u. / 45,4° şm. e. 34° şr. u. / 45.400; 34.000Koordinatlar: 45°24′ şm. e. 34°00′ şr. u. / 45,4° şm. e. 34° şr. u. / 45.400; 34.000
Akvatoriyası Qara dəniz,
Azov dənizi (Sivaş körfəzi)
Sahəsi 26 860 km²
Ən yüksək nöqtəsi 1545 m (Roman-Koş dağı) m
Ölkə Flag of Russia.svg Rusiya
Krım (Rusiya)
Red pog.png
Commons-logo.svg Krım Commonsda

Krım, Krım yarımadası (ukr. Крим; Krımtatarca: Qırım; rus. Крым) - Ukrayna tərkibində yarımada. Yarımada Or bərzəği vastəsi ilə materikə birləşir.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Tarix boyu Krım müxtəlif xalqlar tərəfindən idarə edilmişdir. Kimmerlər bu yarımadanı e. ə. VII əsrdə məskun etdi, kimmerlərdən sonra skiflər Krımı aldı. Yerli kimmerlər bu səbəbdən dağlara köçürülüp təcridə uğradılar. Qədim yunanlara bu tavr tayfaları adı ilə məlum olublar və yarımada ta XX əsrin əvvələrinəcən həm inzibatlıqda, həm də ədəbiyyatda Tavrika və ya Tavrida kimi də tanınırdı.

E.ə. V əsrdə yunanlar burada ilk koloniyalarını saldılar. Sonralar burada ellini Bosporus dövləti əmələ gəldi. Dövlət Roma imperiyasının tabeliyində idi. Sonralar qotlar, hunlar, bulqarlar, xəzərlər, Kiyev Rusulular, Bizanslılar, qıpçaqlarmonqollar buranı bir-birinin ardınca işğal etmişdilər. Eramızın XIII əsrində Cenovalı və Venesiyalı tacirlər Krımda bir neçə sahilyanı ticarət şəhər və qəsəbələr salmışdılar.

1441-ci ildə Girəy nəslindən Hacı xan Krımda xanlıq qurdu. Lakin 1475-də xan Mengli Girəyin İstanbulda girov saxlanmasından sonra xanlıq Osmanlı imperiyasından asıllığa düşdü. 1783-də Rusiya Krımı istila edir və xanlığın mövcudluğuna son qoyur. Yüz minlərlə Krım tatarı yarımadanı tərk edib Türkiyəyə köçdü. Beləliklə bu xalq Krımda etnik çoxluqdan etnik azlığa döndü.

İlk Sovet illərində Krım muxtariyyət əldə etdi. 1941-ci ildə Krım faşist hücumuna məruz qaldı və 1944-də işğalçılardan azad edildi. Muxtariyyət statusuna baxmayaraq 1944-cü ildə yarımadanın demək olar ki, bütün Krım tatarı, həmçinin yunan, bolqar, türk, erməni, italyan, azəri, çərkəz əhalisi hakimiyyət tərəfindən Orta Asiyaya sürgün edildi. 1945-də Krımın muxtariyyəti ləğv olundu.

19 fevral, 1954-cü ildə Nikita Xruşşovun təşəbbüsü ilə 27 min kvadrat kilometr ərazisi olan Krım vilayəti Rusiyanın tərkibindən çıxarılaraq Ukraynaya verilir. Xruşşovun Ukraynanın Rusiyaya birləşdirilməsinin (1654) 300 illiyi münasibətilə atdığı bu addım SSRİ-nin dağılmasından sonra Rusiya millətçilərinin kəskin etirazını doğurdu.

2014-cü ildə Rusiya Federasiyası bu yarımadanı yenidən tərkibinə qatmağa nail olmuşdur.

Əhalisi[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Krım əhalisi

Sovet İttifaqının dağılışından sonra muxtariyyət bərpa olundu; vaxtilə sürgün edilən xalqlara qayıtmağa icazə verildi. Son 200 il ərzindəki kimi, bu günlər ruslar Krımda çoxluq təşkil edir. Qalan xalqlar – ukraynalılar, Krım tatarları, beloruslar, tatarlar, azərbaycanlılar, erməniləryəhudilərdir.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]