Azərbaycan bəylərbəyliyi

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Azərbaycan bəylərbəyiliyi – Səfəvilər dövlətinin inzibati-ərazi vahidlərindən biri. Mərkəzi Təbriz, Ərdəbil şəhəri idi.

Safavid Flag.svg
Lion and Sun Emblem of Persia.svg
Səfəvilər dövlətinin bayrağı
və gerbi
Əyalət
Azərbaycan bəylərbəyliyi
 Flag of Ak Koyunlu.svg
Nader Shah Flag.svg 
1502 — 1736

Paytaxt Təbriz
Böyük şəhərlər Təbriz
Ərdəbil
Dil(lər) Azərbaycan dili
Bəylərbəyi
 ·  Məntəşə sultan Ustaclı  (ilk)
Tarixi
 · 1501 Yaranması
 · 1736 Səfəvilərin sonu

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Səfəvilər dövründə Azərbaycan vilayəti inzibati-ərazi bölgüsü baxımından bəylərbəyliklərə ayrılmışdı. Azərbaycan (mərkəzi Təbriz,Ərdəbil) bəylərbəyliyi; Şirvan bəylərbəyliyi; Qarabağ (mərkəzi Gəncə) bəylərbəyliyi; Çuxur Səəd (mərkəzi İrəvan) bəylərbəyliyi.

XVI əsrdə Səfəvilər dövlətinin tərkibində olan Naxçıvan tüməni inzibati cə­hət­dən mər­­­kəzi Təbriz şəhəri olan Azərbaycan bəylərbəyliyinə, XVI əsrin ikinci yarısında isə mərkəzi İrəvan şəhəri olan Çuxur-Şəd bəylərbəyliyinə daxil ol­muşdu[1]

Osmanlı dönəmi[redaktə | əsas redaktə]

1587-ci ildə Şah Məhəmməd Xudabəndi (1578-1587-ci illər) öldü və oğlu Abbas (1587-1629-cu illər) taxta çıxdı. I Şah Abbas 1590-cı ildə Osmanlıyla İstanbul sülh müqaviləsini imzaladı. Müqaviləyə görə Kartli, Kaxetya, Mesxetya, Şirvan, Qarabağ, Çuxursəəd bəylərbəylikləri və Təbriz bəylərbəyliyinin qərbi Osmanlıya verildi.

İstanbul (1590) sülh müqaviləsindən dərhal sonra Azərbaycan torpaqlarında 1593-cü ildə Ərdəbil mərkəz olmaqla Zəncan, Xalxal, Ərdəbil, Qaracadağ, Lənkəran vilayətləri, Qızılüzən və Kür çayları arasında yerləşən geniş ərazidə Azərbaycan bəylərbəyliyi yaratdı və Zülfüqar xan Qaramanlı hakim təyin olundu.

1598-ci ildə Şah Abbas paytaxtı Qəzvindən İsfahana köçürtdü. 1603-1639-cu illərdə Səfəvi-Osmanlı arasındakı müharibənin 3-cü mərhələsi olmuşdur. 1603-cü ildə o, Təbrizi də geri aldı. Həmin il Şah Abbas Cənubi Azərbaycanı azad edərək Ordubadı, Culfanı, Naxçıvanı da geri qaytardı. 1604-cü ildə İrəvanı, 1605-ci ildə isə Şirvanın çox hissəsini ələ keçirdi. Bundan sonra Şah Abbas Gəncəni (1606), Şamaxını (1607), Bakını və Dərbəndi (1607) geri aldı. 1603-1607-ci illərdə bütün Azərbaycan torpaqları Osmanlılardan alındı.1612-ci ildə Sərab sülhü bağlandı. Bununla da 1555-ci ildəki Amasiya sülhünün şərtləri bərpa edildi.[2]

Nadir şah dönəmi[redaktə | əsas redaktə]

1736-cı ildə bütün İran əhlinə məktub göndərib Muğan düzündə, KürArazın qovuşduğu yer olan Qalaqayında[3] Muğan (Suqovuşan) qurultayı böyük bir qurultay keçirir. Dünyanın bir çox yerindən qurultaya nümayəndələr dəvət edilir. 12 min çadır qurulur və qurultayda iştirak edən 100 min insana burada xidmət edilir. Qurultayda o özünü şah elan edir. Sonra o İranı dörd bəylərbəyliyinə bölür: Burada Azərbaycan bəylərbəyliyi, Fars bəylərbəyliyi, İraq bəylərbəyliyi və Şərqi Xorasan bəylərbəyliyi. Bunlardan ən böyüyü və güclüsü Azərbaycan bəylərbəyliyi olur və qardaşı İbrahim xanı bəylərbəyi təyin edir. Azərbaycan bəylərbəyliyinə Gürcüstan, Şimali Qafqaz, Dağıstan, Cənubi Azərbaycan və İranın xeyli hissəsi tabe idi.[4]

Nadirin bibisi oğlu Əmiraslan xan Azərbaycan bəylərbəyi olur.

Azərbaycan bəylərbəyiləri[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Рахмани А.А. Азербайджан в конце ХVI и в. ХVII веке. Баку, 1981.
  2. [1]
  3. Şahin Fərzəliyev - tarix elmləri doktoru, professor. (2012). Quba xanlığı: əhali tarixi və azadlıq mücadiləsi. Elm. səh. 336. ISBN 978-9952-453-43-0.
  4. [2]