Təbriz bəylərbəyliyi

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Disambig.svg Bu məqalə Təbriz bəylərbəyliyi haqqındadır. Digər mənalar üçün Təbriz (dəqiqləşdirmə) səhifəsinə baxın.
Təbriz bəylərbəyliyi
15021736
Təbriz bəylərbəyliyi bayrağı
StatusuƏyalət
PaytaxtıTəbriz
Ən böyük şəhəriTəbriz
Ərdəbil
Rəsmi dilləriAzərbaycan dili
Tarixi 
• Yaranması
1502
• Süqutu
1736
Ərazisi
Sələfi
Xələfi
Ağqoyunlular
Azərbaycan bəylərbəyliyi

Təbriz bəylərbəyliyi və ya Azərbaycan bəylərbəyiliyi — Səfəvilər dövlətinin inzibati-ərazi vahidlərindən biri. Mərkəzi Təbriz şəhəri idi.

Tarixi[redaktə | mənbəni redaktə et]

XVI əsrin 1-ci yarısında yaradılmışdı. Çuxursəəd, Qarabağ, Şirvan, İran əyalətləri və Osmanlı imperatorluğu ilə həmsərhəd olan Təbriz bəylərbəyliyinə Marağa, Urmiya, Soucbulaq, Xoy, Səlmas, Mərənd, Naxçıvan (16 əsrin sonunadək), Maku, Qaradağ, Ərdəbil, Miyanə,Talış, Arazbar, Sultaniyyə, Zəncan və s. əyalətlər daxil idi.

Təbriz bəylərbəyliyi ictimai-iqtisadi və strateji baxımdan Səfəvilər dövlətinin ən zəngin və mühüm əyalətlərindən biri idi. Burada əkinçilik, maldarlıq və sənətkarlıq inkişaf etmişdi; mühüm ticarət yolları onun ərazisindən keçirdi. Səfəvilər dövlətinin paytaxtı Qəzvinə (1555), sonralar isə İsfahana (1598) köçürüləndən sonra da Təbriz bəylərbəyiliyi ölkənin siyasi və iqtisadi həyatında mühüm rol oynayırdı. Səfəvi ordusunun şəxsi heyətinin (təqr. 60 min nə fər) 5/1 hissəsi (təqr. 11-12 min) Təbriz bəylərbəyliyinin payına düşürdü.

Təbriz bəylərbəyliyinə ən nüfuzlu qızılbaş əmirləri (əsasən, təkəli və türkman tayfa başçıları) hakim təyin edilirdi.

1531-ci ilədək bəylərbəyi Üləma sultan Təkəli idi. Ondan sonra Təbriz bəylərbəyliyinə türkman əmirləri nəslinin idarəsinə keçdi. 1583/84 ildə şamlı və ustaclı əmirlərinin təkidi ilə türkman tayfa başçısı Əmir xan Türkman bəylərbəyilikdən kənar edildi. Bu, qızılbaşlar arasında qanlı toqquşmalara səbəb oldu. Əmir xana təkəlilər də yardım edirdi. Tayfalararası çəkişmələr Osmanlı imperatorluğu ilə müharibə aparan Səfəvilər dövlətinin vəziyyətini xeyli çətinləşdirdi;

Təbriz bəylərbəyliyinin idarəsi yenidən türkmənlərə qaytarıldı. 1590-1605-ci illərdə Təbriz bəylərbəyliyinin ərazisi (Qaradağ,Ərdəbil və Talış əyalətləri istisna olmaqla) Osmanlıların tabeliyinə keçmiş di. I Şah Abbas dövründə (1587-1629) Təbriz bəylərbəyliyi Osmanlı qoşunlarından azad edildikdən so nra onun idarəsi yenidən türkmən əmiri Pirbudaq xana tapşırıldı. Nadir şah (1736-1747) hakimiyyətə gələndən sonra bəylərbəylik sistemi ləğv edilmiş, o öldürüldükdən (1747) sonra isə Təbriz bəylərbəyliyi ərazisində bir sıra müstəqil xanlıqlar (Təbriz, Marağa, Urmiya, Xoy, Qaradağ, Sərab) yaranmışdı.

Təbriz bəylərbəyiləri[redaktə | mənbəni redaktə et]

Sıra Bəylərbəyi Hakimiyyət illəri
1
İlyas bəy oğlu Xınıslı
1501-1503
2
Hüseyn bəy Şamlı
1503-1509
3
Məhəmməd bəy Ustaclı
1509-1514
4
Durmuş xan Şamlı
1514-1514
5
Məntəşa sultan Ustaclı
1514-1524
6
Məhəmməd xan Təkəli
1524-1530
7
Musa sultan Mosullu-Türkman
1530-1531
8
Üləma sultan Təkəli
1531-1532
9
Musa sultan Mosullu-Türkman
1532-1534
10
Əmir Qayaib bəy Ustaclı
1559-1562
11
Qasıməli
1562-1573
12
Yusif bəy Ustaclı
1573-1573
13
Allahqulu bəy Əfşar
1573-1677
14
Əmir xan Mosullu-Türkman
1577-1584
15
Allahqulu bəy Fəth oğlu Ustaclı
1584-1585
16
Hüseynqulu xan Ustaclı
1586
17
Məhəmməd xan Ustaclı
1586-1589
18
Mehdiqulu xan Çavuşlu Ustaclı
1589-1591
19
Haqverdi sultan
1590-1593
20
Fərhad xan Qaramanlı
1593-1593
21
Lütfiyar xan Qaramanlı
1593-1605
22
I Pirbudaq xan Pörnək-Türkman
1612-1617
23
Şahbəndə xan Pörnək-Türkman
1616-1618
24
Qaraçaqay xan
1618-1620
25
Şahbəndə xan Pörnək-Türkman
1620-1625
26
II Pirbudaq xan Pörnək-Türkman
1625-1635
27
Rüstəm xan Pörnək-Türkman
1635-1643
28
II Pirbudaq xan Pörnək-Türkman
1643-1650 (mart)
29
Əliqulu xan (gürcü)
1650-1651
30
Əliqulu xan Dəvəli
1652-1654
31
Murtuzaqulu xan Qacar
1655-1664
32
Bican bəy (bəylərbəyi)
1666-1680
33
Hacı Əli xan
1680-1694
34
II Rüstəm xan Sipəhsalar
1694-1695
35
Anuşeh xan
1695-1696
36
Məhəmmədtalıb xan
1696-1697
37
Lütfəli bəy
1697-1702
38
Musa bəy
1702-1711
39
Məhəmmədzaman xan
1711-?
40
Mənsur xan Şahsevən Muğani
?-1715
41
Səfiqulu xan Ziyadoğlu-Qacar
1715-1718
42
Məhəmməd Əli xan
1719-1720
43
Mixri xan
1720-1721
44
Məhəmməd bəy Bəydilli-Şamlı
1721-?

Mənbə[redaktə | mənbəni redaktə et]

  • Əfəndiyev O. Ə., Azərbaycan Səfəvilər dövləti, B., 1993;
  • Azərbaycan tarixi, 7 cilddə, c.3, B., 1999;
  • Петрушевский И.П., Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в ХVI – начале ХIХ вв., Л., 1949;
  • Рахмани А.А., Азербайдıан в конце ХVI и в ХVII веке, Б., 1981;
  • Историческая география Азербайджана, Б., 1987.

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

Həmçinin bax[redaktə | mənbəni redaktə et]

Xarici keçidlər[redaktə | mənbəni redaktə et]