Qalaqayın

Vikipediya, azad ensiklopediya
(Qalağayın səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Jump to navigation Jump to search
Kənd
Qalaqayın
Qalaqayın.png
Qalaqayın dairəsinə gedən yol
Gerb
Gerb

39°58′41″ şm. e. 48°27′43″ ş. u.


Ölkə Azərbaycan Azərbaycan
İqtisadi rayon Aran iqtisadi rayonu
Rayon Sabirabad rayonu
İcra nümayəndəsi İsrəfil Əslanov[1]
Tarixi və coğrafiyası
Əsası qoyulub bilinmir
İlk məlumat 4-cü əsr
Əvvəlki adı Xavərzəmin
Kənd statuslu rayon inzibati ərazi vahidində
Sahəsi 27,12[2] km²
Mərkəzin hündürlüyü -28 m
İqlimi mülayim-isti, yarımsəhra və quru subtropik
Saat qurşağı UTC+4, yayda UTC+5
Əhalisi
Əhalisi 7551 nəfər (1 yanvar 2019[3])
Sıxlığı 276 nəf./km²
Milli tərkibi azərbaycanlılar
Etnoxronim qalaqayınlılar
Rəsmi dili Azərbaycan dili
Rəqəmsal identifikatorlar
Telefon kodu (+994) 21 2376
Poçt indeksi AZ 5423[4]
Nəqliyyat kodu AZ 54
Qalaqayın xəritədə
Qalaqayın
Qalaqayın
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

QalaqayınAzərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd və həmin ərazi vahidinin mərkəzi.
Tarixi Səfəvilər dövləti[5], Cavad xanlığı, Şirvan xanlığının qala şəhəri[6]Muğan mahalının[7] mərkəzi.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Sabirabad rayonunun ən qədim kəndi və etnotoponimlərdən biri Qalaqayındır. Mənbələrə görə başlanğıc tarixi 4-cü əsrə aiddir. Əfsuslar olsun ki,ilkin dövrlərə aid geniş məlumat yoxdur."Xavər zəmin", yəni "Günəşli torpaq" adı ilə tanınan Muğan torpağı bir çox illər ərəblərin, türklərin, farsların və digər yadelli işğalçıların təqiblərinə məruz qalmış, lakin düşmənlərin bütün hücumlarını dəf edərək basılmaz qalaya çevrilmişdir. O vaxtlardan da "Xavər zəmin" Qalaqayın adı ilə əvəz olunmuşdur.

Əsas məqalə: Muğan qurultayı

Tarixçilərin yazdığına görə 1736-ci il 21 martda təşkil olunacaq qurultay üçün

" dövlətin "hər bucağına" qılınc gücünə tutulmuş bütün əyalətlərə qabaqcadan fərmanlar göndərilmiş və hakimlər,vilayət rəisləri,əyan ve uləmalar Cavad keçidi yaxınlığında Qalaqayına-Muğana qurultaya çağırmışdılar.Bir də buyrulmuşdu ki,Kür ve Arazın qovuşduğu yerdə,Cavad keçidi yaxınlığında ağac ve qarğıdan 12 min ev tikilsin;ayrıca karvansara,məscid və imarətlər qurulsun.Tezliklə bura 100 minə kimi adam toplandı.

Nadir şah üçün burada ipək toxuma və parçalarla tutulmuş böyük çadırlar qurulmuşdu.İçəridən onlar saysız qızıl,gümüş və başqa daş-qaş əşyalarla bəzədilmişdi.Öz çadırında şəhanə qəbul qonaqlıqları verən Nadirin qonaqları qarşısına qızıl və gümüş qablarda arası kəsilmədən gözəl yeməklər düzülürdü.Onları çalğıçılar və xanəndələr,kəndirbaz və oyunbazlar şənləndirib əyləndirirdi.Məmləkət isə aldığı yaralardan,aclıq ve qıtlıqdan inləyirdi,yollar dillənçilərlə,saysız savaşlarda isgörmə yararını itirmiş şikəst yazıqlarla dolu idi.[8][9]

"

Ağa Məhəmməd şah Qacar da özünü Qalaqayında şah elan etmişdir.

Əsas məqalə: Cavad xanlığı

Cavad xanı Həsən xan Muğanlı Qalaqayında anadan olmuşdur. 1789-cu ildə vəfat etmişdir. Oğlanlarının adı Məhəmmədsalah хanla İbrahim xandır. O dövrdə xanlıqlar nikah vasitəsiylə münasibəti gücləndirirdilər. Eləcə də Qalaqayınlı Məhəmmədsalah хan qızları Xeyrənisəni Talış xanlığının hökmdarı Mir Həsən xana, Pəricahan xanımı isə Şirvan xanlığının sonuncu xanı Mustafa xana ərə vermişdir. Cavad xanlığı dağılandan sonra torpaqların əksəriyyəti 2 əsas yerə RudbarMuğan mahalına bölündü.

Əsas məqalə: Muğan mahalı

Hələ 1820- ci ildə keçmişdə Cavad xanlığına(mərkəzi indiki Cavad kəndi) bağlı olan istehkam qala vardı.1 istehkam-qala (Qalaqayın) və 44 obada (onların bir hissəsinin adı məlumdur: Bildik, Ulucalı-Xəlfəli, Məmişli, Kürkəndi, Cəngən, Birinci Rəncbərlər, Müridlər, İkinci Rəncbərlər, Qarağlı, Minbaşı, Molla Vaizli, Dəymədağıldı, Əli Sultanlı, Şahatlı, Quştan, Məlday, Mustafabəyli, Haşımxanlı, Potular) 500 ailə yaşayırdı.[10]

Muğan mahalını idarə edən mahalbəyi(naibi) Qalaqayında əyləşirdi. Mənbədə Qalaqayın qalasında 100-ə qədər ailənin, ümumilikdə Muğan mahalında isə 400-ə qədər tərəkəmə ailəsinin məskunlaşdığı qeyd olunurdu.300 ailə vergi verirdi.[7] Ellərə başçılıq edən bəylərin siyahısı cədvəldə verilir.Kollegiya qeydiyyatçısı Suşko tərəfindən tərtib olunmuş Şirvan əyaləti əhalisinin kameral təsvirinə dair sənədlərdə Muğan mahalının 19 kəndində 468 ailənin olduğu, bu ailələrdə 1216 kişi cinsli əhalinin yaşadığı göstərilir.[11][12]

Muğan mahalı bəylərinin siyahısı (1820-ci il)[redaktə | əsas redaktə]

1-2 Məmməd Rza bəy Məlik bəy
3-4 Məhəmməd Əli bəy Abdulla bəy
5-6 Yolçu bəy Səfi Mirzə bəy
7-8 Əhməd bəy Molla Abdulla
9-10 Cəmşid bəy Məhəmməd Hüseyn bəy
11-12 Ağa bəy Əsədulla bəy
13-14 Məhəmməd Xəlif bəy Şahmurad bəy
15-16 Kəlbəlai bəy Abdulla Hüseyn bəy
17-18 MəlikMəmməd bəy Əli xan
19-20 Əhməd Əli bəy Əli bəy
21-22 Talib bəy Şərif bəy
23-24 Məmməd Əli bəy Hüseyn bəy
25-26 Cəfər bəy Məşədi Həsən Əli bəy
27-28 Əhməd bəy Mehmed bəy
29-30 Qaynaqdan oxunmur Cosuz bəy
31-32 Əli Məmməd bəy Potu bəy
33-34 Əli Mirzə bəy Axund Qasım bəy
35-36 Ağa Rəhim bəy Seyid Qasım bəy
37-38 Allahverdi bəy İbrahim bəy

Qeyd: Cədvəl general Mədətov tərəfindən 1820-cü ildə həyata keçirilmiş Şirvan əyalətinin təsviri əsasında tərtib olunub.[13]

Qalaqayında icarə haqqı 150 şirvan rublu olan boyaq evi var idi. İcarə haqqını əvvəllər (1820-ci ilə qədər - S.İ.) Mustafa xana verirdilər. İrandan və digər yerlərdən Muğan mahalı ərazisindən keçən karvanın hər bir yükünə mahal bəyinin xeyrinə 6 abbası gömrük haqqı alınırdı. Qalaqayından 6 ağaclıqda 6 duz gölü var idi. Yerli əhali duz göllərindən vergi ödəmədən istifadə etdikləri halda, Şirvan əyalətinin digər yerlərindən duz aparmağa gələnlər hər yükə - taya 1 abbası verməli idilər. Kür arxasında yaşayan muğanlılardan çervondan (çervon 10-luq qızıl pul) başqa, digər vergi və mükəlləfiyyətlərdən azad olunurdular. Bunun əvəzində muğanlılar İran tərəfdən, Rusiyaya qarşı Muğançöldən gələn hər hansı təhlükənin qarşısını almalı, gözətçilik etməli və hərbi xidmətə həmişə hazır olmalı idilər. Beləliklə, muğanlılar ildə xəzinəyə hər ailəyə təqribən 1 çervon vergi ödəyirdilər. 1820-ci ildə sonuncu Şirvan xanlığının sonucu xanı Mustafa xan İrana qaçarkən Şirvan əyalətindən bir çox ailələr də onunla İrana qaçmışdı. Muğan mahalı da istisna təşkil etmirdi. Mustafa xanın mühacirəti zamanı xanın özündən narazı olanlar isə digər xanlıqlara dağılmışdı. Muğandan 50 ailə Talış xanlığına, 60 ailə isə Qarabağ xanlığına qaçmışdı. 1820-ci ildə Talış xanlığına qaçan ailələr geri qayıtsalar da Qarabağ xanlığına gedənləri Mehdiqulu xan hələ də geri qaytarmamışdı.[14]

Muğan mahalı əhalisinin kəndlər üzrə yerləşməsi[redaktə | əsas redaktə]

Sıra sayı Kəndlər Həyətlərin sayı Kişi cinsli əhali (nəfərlə)
1 Bəylik 31 79
2 Mənbədən oxunulmur 13 39
3 Məmişli 23 61
4 Kürkəndi 13 47
5 Çəngən 13 29
6 Rəncbər-1 16 46
7 Mənbədən oxunulmur 2 3
8 Rəncbər-2 13 29
9 Qırağlı 24 46
10 Minbaşıh 18 52
11 Potubəyli 28 67
12 Molla-Vaizli 24 90
13 Mənbədən oxunulmur 31 79
14 Əli-Sultanlı 24 58
15 Saatlı 28 67
16 Quzman 24 65
17 Molday 27 66
18 Mustafa bəyli 20 60
19 QALAQAYIN 96 233
Cəmi 19 468 1216

Qeyd: Cədvəl Ali Gürcüstan Hökumətinin Xəzinə Ekspedisiyasının kollegiya qeydiyyatçısı Suşko tərəfindən həyata keçirilmiş 1831-ci ildə Şirvan əyaləti əhalisinin kameral təsviri əsasında tərtib olunub.[15]

Arxeoloji və tarixi mədəni abidələri[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Qalaqayın məscidi

Qalaqayın kəndinin ərazisində qədim yaşayış yerləri və nekropollar e.ə.V - I əsrlər, V - II, b.e. I əsrlər və III əsirlərə aid edilir.Əlavə olaraq 1657-ci ildə Səfəvilər dövründə əsası qoyulmuş Qalaqayın məscidi də daxildir.

Coğrafiyası[redaktə | əsas redaktə]

Sabirabad rayonun şimali-qərb hissəsində yerləşən Qalaqayın kəndi yalnız Saatlı rayonuyla həmsərhəddir.İqlimi quru subtropik iqlimdir. Burada il ərzində yayı quraq keçən mülayim-isti yarımsəhra və quru çöl iqlimi müşahidə olunur. Ərazidə il ərzində günəşli saatların miqdarı çoxdur. Bu da bitkiçiliyin inkişafına müsbət təsir göstərir. Torpaqları əsasən boz-çəmən,boz- qonur torpaqlardır.Dəniz səviyyəsindən 28 metr,okean səviyyəsindən 17 metr aşağıdır.

İqtisadiyyatı[redaktə | əsas redaktə]

İnfrastrukturu[redaktə | əsas redaktə]

Qalaqayında dəmir-beton zavodu,məktəb[16],tibb məntəqəsi,poçt,ATS və 3 məscid[17] var.

Landşaftları və bioloji xüsusiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

İqlimi yayı quraq keçən mülayim-isti yarımsəhra və quru çöl iqliminə aiddir.Ayrı-ayrı sahələrdə səhra bitkiliyi də mövcuddur. Səhra bitkiliyində şoran torpaqlara da rast gəlinir. Şoran yarımsəhralarında çox vaxt halofit kolcuqlara: qara-soğan , xəzər sarıbaşı rast gəlinir. Onlar yumru təpəciklər əmələ gətirir. Burada, həmçinin, Xəzər şahsevdisi , kolvari dəvəayağı , çərən , həmçinin birillik lətli şorangələr - duzlaq coğanı və s. bitkilərə rast gəlinir.

Regionda yarımsəhra qruplaşmalarında yovşanlı , şorangəli efemerli və az sahədə kəvər yarımsəhraları geniş yayılmışdır.[18] Yovşan yarımsəhrasının geniş sahələri pambıq və taxıl bitkiləri altında istifadə olunur.[19]

Efemer qruplaşmaları üçün soğanaqlı qırtıc daha xarakterikdir. Çəmən yarımsəhrasının tərkibinə taxıl otları - yabanı arpa, bülbülotu üstünlük təşkil edir.Ağyarpaq qovaq, qaragac, söyüd, yulğun və iydə üstünlük təşkil edir.

Faunası[redaktə | əsas redaktə]

Ərazi, əsasən, su-bataqlıq quşları ilə zəngindir. Burada boz qaz , ağqalın qaz , ağqaş qaz , qırmızıdöş kazarka , harayçı ququ quşu , fısıldayan ququ quşu , anqut və s. quşlara rast gəlinir. Burada məməlilərdən canavar,adi tülkü və s. canlılar yaşayır.[20]

Kulinariya[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Azərbaycan mətbəxi

Bu gün Sabirabad bostan bitkisi olan qarpızı ilə məşhurdur. Hətta onun qabığından belə mürəbbə bişirirlər. Qarpız çox yeyilən həm də müalicəvi məhsuldur. Məclislərdə və evlərdə ən çox bişirilən ət yeməkləri piti, qovurma, dolma, çığırtma, cız-bız, kabab, bozartma, kələfur və s. lobyalı, balqabaqlı plov, qaralı aş, tutmac, kəsmə əriştə, ovduğ, dovğa, ayran, təndir çörəyi, lavaş, fətir Qalaqayının mili kulinariyasının əsasını təşkil edir.

Qış aylarında müxtəlif turşular, şorabalar da qoyulur, tut və qarpızdan doşab və bəhməz hazırlanır.

Əhalisi[redaktə | əsas redaktə]

Əhalisi 7551[3] nəfərdir. (2019-cu ilin yanvar ayına qədər)

Görkəmli şəxslər[redaktə | əsas redaktə]

Həsən xan Muğanlı.jpg
Beybala Khankishiev.png
Zəminə Aslanova.png


1.Həsən xan Muğanlı-Cavad xanlığının hakimi.

2.Məhəmmədsalah хan-Cavad (Muğan) xanının oğlu.

3.Bəybala Xankişiyev-İqtisadiyyat üzrə fəlsəfə doktoru, Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin ilk azərbaycanlı professoru, Azərbaycan Respublikasının əməkdar iqtisadçısı.

4.Zəminə Aslanova-Azərbaycan SSR Ali Sovetinin(7, 8 və 9-cu çağırış) deputatı,Azərbaycan pambıq ustası(1973), SSRİ Dövlət Mükafatı laureatı(1976)

5.Nazim Cəfərov-İqtisad elmlər namizədi.

6.Asif Hüseynov-Şabran Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı.

7.Aslan Xankişiyev-Ədalət Keşiyində qəzetinin təsisçi və baş redaktoru, MediaMaqnatTV.info saytının rəhbəri.

Şəhidlər[redaktə | əsas redaktə]

Şəkil Soyadı, adı, atasının adı Doğum tarixi Ölüm tarixi Vəfat yeri Dəfn yeri
Məmmədov Mehman Sahibəli oğlu[21] 26 yanvar 1971 20 yanvar 1990 Bakı
Azərbaycan SSR
Mirzəyev Sahib Paşa oğlu[22] [23] 15 may 1974 4 aprel 1993 Kəlbəcər
Azərbaycan
Məmmədov Elman Əlqənbər oğlu[22][23] 1975 1 yanvar 1994 Füzuli
Azərbaycan
Mirzəyev Elşən Barat oğlu[22][23] 11 avqust 1975 17 fevral 1994 Ağdərə
Azərbaycan
Fərzullayev Zakir Ulduz oğlu[22] [23] 20 fevral 1974 20 aprel 1994 Tərtər
Azərbaycan
Fərzullayev Vaqif Ulduz oğlu[22] [23] 1967 20 aprel 1994 Ağdam
Azərbaycan
Əliyev Bəxtiyar Məzlum oğlu[22] [23] 29 dekabr 1974 24 yanvar 1994 Füzuli
Azərbaycan
Abuşov Fikrət Nərçə oğlu (itkin)[22][23] 4 yanvar 1975 23 avqust 1993 Ağdam
Azərbaycan

Bələdiyyə[redaktə | əsas redaktə]

Bələdiyyə sədri Mirnəsihət Məmmədovdur. Üzvlərinin sayı 10 nəfərdir.[24]

Din[redaktə | əsas redaktə]

Kənddə Qalaqayın kənd məscidi dini icması fəaliyyət göstərir[25].

Qalereya[redaktə | əsas redaktə]

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • Abbasqulu ağa Bakıxanov. (2000). Gülüstani-İrəm (tərcümə edən: M.Əsgərli). Bakı: Minarə.
  • Prof.S.Əliyarlı (1996). Azərbaycan tarixi. Bakı:Azərbaycan.
  • ŞAHİN FƏRZƏLİYEV- tarix elmləri doktoru, professor. (2012). Quba xanlığı: əhali tarixi və azadlıq mücadiləsi. Bakı: "Elm". ISBN 978-9952-453-43-0.
  • Г.Б. Абдуллаев (1965). Азербайджан в XVIII веке и взаимоотношения его с Россией. Баку: Изд-во Академии наук Азербайджанской ССР.
  • Nailə Bayramova. (2009). Şamaxı xanlığı. Bakı: Təhsil.
  • Ənvər Çingizoğlu (2009). Həsən xanın törəmələri. Bakı: "Soy" dərgisi, 2 (22).
  • Описание Ширванской провинции, составленное въ 1820 году, по распоряжению главноуправляющего въ Грузии А.П.Ермолова, генералмаером князем Мадатовымъ и действи- тельным статским советником Могилевским. Тифлис: типо- графия Главного Управления наместника Кавказского. 1867.
  • Аzərbaycan Respublikası Dövlət Тarix Аrxivi (АRDТА). Bakı.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Sabirabad rayon icra hakimiyyəti. "Sabirabad rayon İcra Hakimiyyəti başçısının aparatında rayon (şəhər) məhkəmələrinin baxdığı inzibati xətalar haqqında işlər üzrə protokol tərtib etmək səlahiyyəti olan vəzifəli şəxslərin siyahısı" (azərb.). İstifadə tarixi: 2018-12-12.
  2. Sabirabad rayon icra hakimiyyəti. "Sabirabad rayonunda fəaliyyət göstərən bələdiyyələr haqqında məlumat" (azərb.). İstifadə tarixi: 2018-12-12.
  3. 1 2 Sabirabad rayon icra hakimiyyəti. "Sabirabad rayonunda fəaliyyət göstərən bələdiyyələr haqqında məlumat" (azərb.). İstifadə tarixi: 2018-12-12.
  4. Azərpoçt. "İndekslər" (azərb.). www.azerpost.az. 2016-04-19 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-04-19.
  5. Joachim Ottens.Nova ac Verissima Maris Caspii.1723
  6. Mirzə Rəhim Fəna (2006). Qarabağnamələr. Bakı,Şərq-Qərb. 247. ISBN 9952-34-070-2,978-9952-34-070-9.
  7. 1 2 А.П.Ермолова, генералмаером князем Мадатовы 1867, səh. 252
  8. Prof.S.Əliyarlı 1996, səh. 494
  9. "Azərbaycan Nadir şah imperiyasının tərkibində (1736-1747)" (PDF) (azərb.).
  10. Bayramova Nailə (2009). Şamaxı xanlığı (PDF). Bakı: "Təhsil". səh.44.
  11. ARDTA 2, iş.347, vər.5
  12. Şahin Fərzəliyev - tarix elmləri doktoru, professor. (2012). "Quba xanlığı: əhali tarixi və azadlıq mücadiləsi" (PDF) (azərb.). Elm.
  13. А.П.Ермолова, генералмаером князем Мадатовы 1867, səh. 244-253
  14. Salman Ərzuman oğlu İbişov. (2007). "Quba xanlığının əhalisi" (PDF) (azərb.). Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutu.
  15. ARDTA, fond 24, siy.1, iş.347, vər.5
  16. Sabirabad Rayon Təhsil Şöbəsi. "Ümumtəhsil məktəbləri - Sabirabad Rayon Təhsil Şöbəsi" (azərb.). İstifadə tarixi: 2018-12-12.
  17. "Məscid və minarələr" (azərb.). İstifadə tarixi: 2018-12-12.
  18. Musayev M.Ə., Hacıyev D.V., Qasımov Ə.Q. və b. Azərbaycanm heyvanlar alomi, 3 cilddə. Bakı: Elm, 2000 - 2004.
  19. Biomüxtəiiflik və bitkilərin introduksiyası. AMEA Nəbatat Bağmın 75 iiliyinə həsr olunmuş beynəlxalq elmi konfransm materialları. 2 cilddə. Bakı: CBS, 2009.
  20. Tuayev D. Azərbaycan quşlarının kataloqu. Bakı: Şur, 1996
  21. "20 Yanvar Şəhidi" fəxri adının verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin 17 yanvar 2000-ci il tarixli 259 saylı Fərmanı
  22. 1 2 3 4 5 6 7 Sabirabad LAYF Jurnalı ŞƏHİDLƏR ÖLMƏZ Xüsusi buraxılış
  23. 1 2 3 4 5 6 7 Azərbaycanın bütövlüyü uğrunda həlak olan, itkin düşən və Azərbaycanın Milli Qəhramanı adına layiq görülən Sabirabadlı döyüşçülər haqqında məlumat
  24. "Bələdiyyələr" (azərb.). İstifadə tarixi: 2018-12-12.
  25. ""Qalaqayın" məscidi" (PDF) (azərb.). İstifadə tarixi: 2010.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Vikianbarda Qalaqayın ilə əlaqəli mediafayllar var.