Quba xanlığı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Quba xanlığıAzərbaycanın şimal-qərbində XVIII əsrin ortalarında yaranmış feodal dövlət[1].[2].[3]. 1759-ci ildə onun tərkibinə Dərbənd xanlığı daxil edilmişdir. Qərbdə Şəki xanlığı, cənubda Bakı və Şamaxı xanlıqları ilə həmsərhəddir. Mərkəzi əvvəlcə Xudat, 1735-ci ildən Quba şəhəri olmuşdur.

Paytaxtı[redaktə | əsas redaktə]

Quba xanlığının yaranması və onun möhkəmlənməsində onun mərkəzinin, yəni xanın iqamətgahının harada yerləşməsinin böyük əhəmiyyəti vardı. Mənbələrdə və səyyahların verdiyi məlumatlarda müxtəlif fikirlər vardır. İ.P.Petruşevski Quba xanlığının iqamətgahının Xudat və Kulaxan qalalarının olduğunu, sonra isə 1735-ci ildən yenidən əsası qoyulmuş Quba şəhərinə köçürüldüyünü qeyd etmişdir. [4]. Beryozin yazırdı ki, Quba xanlığının iqamətgahı Xudatdan başqa bir yerə köçürülməmişdi. Quba şəhəri çoxdan tikilmiş və balaca idi. Hüseynəli xan şəhəri yenidən bərpa edərək onu şimal-şərqi Azərbaycanın siyasi və inzibati mərkəzinə çevirə bilmişdi. XVIII əsrdə yaşamış müəllif M.Çupkovun məlumatına görə Xudat şəhəri Hüseynəli xanın qala inşa etdirdiyi və əhalinin sıx məskunlaşdığı iqtisadi mərkəzlərdən biri idi.[5]. 1847-ci ildə nəşr edilmiş "Qafqaz təqvimi"ndə isə Qubalı Hüseynəli xan tərəfindən paytaxtın 1847-ci ildə Qudyal çayın sol sahilində yerləşən Quba şəhərinə köçürüldüyü qeyd olunmuşdur. [6]. A.Bakıxanov iqamətgahın Xudatdan Qubaya köçürülməsinin 1748-ci ilə aid olduğunu göstərir. 1770-ci ildə Qubada olmuş Rusiya Elmlər Akademiyasının akademiki S.Q.Qmelin şəhərin və xan sarayının quruluşunun qısa şəkildə təsvirini vermiş və yerli əhalinin dediynə əsaslanaraq 30 il əvvəl, yəni, 1740-­cı ildə şəhərin ətrafının daş hasarla hörüldüyünü göstərmişdi.

Xanlığın coğrafi mövqeyi, əhalisi və təsərrüfatı[redaktə | əsas redaktə]

Xanlıq iqtisadi inkişaf səviyyəsinə görə digər Azərbaycan xanlıqlarından fərqlənirdi. Bunun əsas səbəbi xanlığın əlverişli coğrafi-iqtisadi mövqedə yerləşməsi, habelə Nadir xanın yürüşləri zamanı Quba torpaqlarının nisbətən az ziyan çəkməsi idi. Xanlıq Azərbaycanı Dağıstan, Şimali Qafqaz və Cənubi Rusiya ilə birləşdirən mühüm ticarət yolunun üzərində yerləşirdi. XVIII əsrin əvvəllərində Salyan ərazisi də Quba xanlığından asılı vəziyyətdə idi.

Marşall fon Biberşteynin məlumatına əsasən Quba xanlığı "mübahisəsiz olaraq ən yaxşı və əhalinin sıx məskunlaşdığı yaşayış məntəqəsi" idi. [7].

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Quba xanlığının banisi Hüseynəli xan (1726-1758) hələ 1726-cı ildə Rusiya hökmdarı tərəfindən bu əraziyə hakim təyin edilmişdir. XVIII əsrin birinci yarısında indiki Quba, Dəvəçi, Qusar, Xaçmaz, XızıSiyəzən rayonlarının ərazisin Quba xanlığı şəklində birləşdirilmişdir. Əvvəlcə bu xanlığın mərkəzi Xudat şəhəri idi, 1735-ci ildə Quba xanı Hüseynəli xan Qubalı Qubanı öz xanlığının mərkəzinə çevirdi və öz iqamətgahını Qubaya köçürdü. Quba xanlığının hökmdarlarından ən məhşuru olmuş Fətəli xan çalışırdı ki, Azərbaycanın pərakəndə xanlıqlarını özünün rəhbərliyi altında birləşdirsin. O, Dərbənddən Lənkərana qədər bütün şimal-şərqi Azərbaycanı özünə tabe etmişdir. Həmin dövrdə yəhudilər Qubaya, Qudyalçayın sol sahilində məskunlaşmağa dəvət edilmişdir. Əvvələr Yəhudi Slobodası adlanan bu yaşayış məntəqəsi 1926-cı ildən Qırmızı Qəsəbə adlanır.

Dağıstan xanları Quba xanlığı üçün həmişə şimal tərəfdən təhlükə mənbəyi olmuşdur. Rusiya da QafqazaZaqafqaziyaya geosiyasi maraq göstərməyə başlayanda burada öz-üsul idarəsini bərqərar etmək qərarına gələndə Quba xanlığının sərhədlərini qorumaq xeyli çətinləşdi və XIX əsrin əvvələrində (1813-cü ildə) Quba xanlığı Rusiya imperiyasının tərkibinə daxil oldu.

Quba xanları[redaktə | əsas redaktə]

Ruslardan yarımasılı olub(1806—1816)

Mənbələr[redaktə | əsas redaktə]

  • Ş. Fərzəlibəyli. Quba xanlığı. Bakı, 2000
  • T.Mustafazadə.Quba xanlığı. Bakı,2005
  • Azərbaycan tarixi üzrə qaynaqlar. B., 1989
  • Azərbaycanın Rusiya ilə birləşdirilməsi və onun mütərəqqi iqtisadi və mədəni nəticələri. B., 1956
  • Bakıxanov A.. Gülüstani-İrəm. B., 1951
  • Hacınski İ. Qubalı Fətəli xanın həyatı. B., 1969
  • Абдуллаев Г. “Азербайджан в XVIII веке и взаимоотношения его с Росиией”. Б.,1965;
  • Абдуллаев Г. “Из истории Северо-восточного Азербайджана в 60-80-х годах XVIII вв”. Б., 1958.
  • Ənvər Çingizoğlu. Qarabağ və Quba xanlığının siyasi əlaqələri tarixindən, "Soy" dərgisi, №7 (15), Bakı, 2008, səh.97-99.
  • Tofiq Mustafazadə. Quba xanlığı. Bakı: Elm, 2005
  • Kərim Şükürov. Kürəkçay müqaviləsi:əsas müddəalar, həyata keçirilməsi və ləğvinin nəticələrinə dair.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Левиатов В. Н. Очерки из истории Азербайджана в XVIII веке. Баку,1948
  2. Tadeusz Swietochowski, Brian C. Collins. "Historical Dictionary of Azerbaijan". 1999
  3. СИМОНОВИЧ Ф. Ф. ОПИСАНИЕ ЮЖНОГО ДАГЕСТАНА 1796 г.
  4. И.П. Петрушевский. Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI-начале XIX вв // Восточный Научно-Исследовательский Институт. — Ленинград: ЛГУ им. Жданова, 1949.
  5. Г.Б. Абдуллаев. Азербайджан в XVIII веке и взаимоотношения его с Россией. Баку.1965
  6. Г.Б. Абдуллаев. Азербайджан в XVIII веке и взаимоотношения его с Россией. Баку,1965
  7. История Азербайджана. Баку,1958.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]