Hacı Davud Müşkürlü

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
HACI DAVUD MÜŞKÜRLÜ
ləzg. Гьажи-Давуд Муьшкуьрви
Hacı Davud Müşkürlü.jpg
Doğum yeri: Dədəli kəndi, Müşkür mahalı
Vəfat tarixi: 1728(1728-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Vəfat yeri: Kipr adası

İmam Hacı Davud (ləzg. Имам Гьажи Давуд ?-1728) Osmanlı hakimiyyəti dövründə (1724-1734) Şirvan hakimi [1][2]

Şirvan üsyanı[redaktə | əsas redaktə]

Şirvanda baş vermiş üsyana Müşkür mahalı Dədəli kandinin sakini Hacı Davud başçılıq edirdi (skiflərə aid olan massaget tayfalarının adından irəli gələn yer adı, azərbaycanca "məşqut", ləzgicə "müşkür" deyilirdi, müasir Quba, Xaçmaz və Cənubi Dağıstan ərazilərinə müvafiqdir; bəhs edilən hadisələr zamanı ləzgilər arasında yerin adı işlənilməkdə idi). O, silahlı kəndli dəstələrini öz ətrafına toplayaraq, Qazıkumuk hakimi Surxay xanla ittifaqda 1720-ci ilda Şabran şəhəri və Xudat qalasını tutdu. 1721-ci ilin avqustunda Hacı Davud, Surxay xan va Əli sultan İlisulunun birləşmiş dəstələri şəhər əhalisindən də kömək alaraq Şamaxını tutdu. Şəhər tutulan zaman qarət va talanlar baş verdi; məsələn, o vaxt Şamaxıda olan rus tacirlari qarət edildi və öldürüldü.

Şamaxı hadisələrindən darhal sonra, 1721-ci ilin payızında Hacı Davud Qazıkumuxlu Surxay xanla birlikdə Krım xanı vasitəsilə Osmanlı sultanına məktub göndərib onları öz himayəsina almağı va öz qoşunlarını Şirvanı qorumaq üçün göndərməyi xahiş etdilər. Bundan az sonra Hacı Davud öz nümayəndələrini İstanbula göndərdi. İstanbuldakı rus rezidenti (səfirdən aşağı dərəcəli elçi) İ.Neplyuyev 1722-ci ilin fevralında yazırdı ki, Hacı Davud və Şirvan üsyançılarının digər rəhbərləri Şamaxının tutulmasından sonra öz adamlarını Osmanlı təbəəliyinə qəbul etmək xahişi ila gizlincə sultan sarayına göndərmiş və ona sədaqətlərinin təsdiqi kimi Osmanlı Sultanı III Əhmədin adı ilə sikkə kəsməyə başlamışlar. Daha sonra Neplyuyev qeyd edirdi ki, cümə günləri onların mascidlərində Sultanın adına xütbə oxunur. İstanbuldakı holland rezidenti da Osmanlı sarayının "üsyançılarla birbşarak, bütün İrana sahib olmaqdan ötrü" guya ora qoşun göndərmək fikrində olduğunu xəbər verirdi.

Keçmiş Şirvan bəylərbəyliyinin mərkəzi hissəsində Osmanlı imperiyasından yarıasılı Şirvan xanlığı mövcud idi. Onun hakimi, yuxarıda xatırlandığı kimi, 1722-ci ilin sonunda Hacı Davud təsdiq olunmuşdu. Ancaq Hacı Davuda öz hakimiyyatini barqarar etmak üçün uzun müddat mübariza aparmaq lazım galmişdir. Şirvanın idara edilmasindan kanarlaşdır ılan Qazıkumuklu Surxay xan Hacı Davudla münasibatlari kasarak, onun hakimiyyatini tanımır va onunla hesabı çürütmak üçün alverişli maqam gözlayirdi. Manbalardan Şirvanda gedan ara çakişmalari aydın müşahida olunur. Hala 1722-ci ilda Hacı Davud Çoban Şamxal va Qaytaq usmisinin razılığı ila Quba xanlığını özüna tabe etmak istamişdi. Ancaq onun bu niyyatini bibn va raqibini qabaqlamağı qarara alan Surxay xan Quba xanlığına galmiş va atraf kandbrdan vergi yığmağa başlamışdı. Beb olduqda Qaytaq usmisi öz oğlu Xanmuradı Surxaya qarşı göndarmişdi. Baş veran toqquşmada taraflar 200-a yaxın adam itirmişdi, lakin usmi va Surxay xan sonra bar ışmışdılar.

Dərbəndda bir hafta istirahatdan sonra, yani sentyabr ın 10-da I Pyotr öz ordusu ila Bakıya taraf harakat etdi. Əldə olunan malumata görə, Hacı Davud rus qoşunlar ına müqavimat təşkil etməyə cəhd göstərmiş va kömək üçün usmiya va Surxay xana müraciat etmişdi. Şamsaddin baya Şamaxının idarasini tapşıran Hacı Davud, özü döyüşçü yığmaq üçün dağlara getmişdi.

Sentyabrın 14-da Hacı Davudun Zeyxurda (Samur çayının canub tarafinda kand) 10 min nafarlik qoşunla durması va usmi ila ittifaqda rus ordusuna hücum etmak niyyatinda olması haqqında xəbər alındı.

Osmanlı arxiv sanadlərində qapıçıbaşı Dərviş Mehmet ağanın "barat", "nama", "tuğ", "alam" va "xabt"b Şirvana göndarildiyi yazılır.81 Rusiyanın Xarici Siyasat Arxivinda biza Sultan fermanı va Mehmet paşaya talimatın suratlerini da aşkar etmek müyesser olmuşdur. Onlar orijinalın özü deyil , amma bizi maraqlandıran meselenin todqiqi üçün ohomiyyoto malikdir. Sultan baratında deyilir ki, Sultan ondan "sığınacaq" xahiş eden ve onun himayesi altında olmağı arzulayan adamlara böyük morhomot gösterir, ona göre Hacı Davuda elan olunur: o, Sultanın hökmü ib "homin ölkobrin hamisi ve hökmdarı" rütbesine qaldırılmışdır. Hacı Davud xan titulu alır ve ona müntazom surotdo Osmanlı hökumotino molumat vermek ve diyarın tohlükosizliyi haqqında qayğı göstermek vozifesi do həvalə olunurdu.

Sultan formanı Hacı Davuda müraciətlə başlanır, özü də o, artıq xan titulu ilə – "Şirvan vo digor Dağıstan oyabtlorinin möhtorom ali xanı" adlanırdı. Formanda xatırlanırdı ki, Hacı Davud dəfələrlə Sultana onun himayosini xahiş edərək moktub yazmış vo bununla yanaşı İran dövbtindon qopardığı Şirvanı və digor oyabtlorin torpaq vo şohorbrini Türkiyonin hakimiyyoti altına vermoyi vod etmişdir. Formanın sonunda bildirilirdi ki, Hacı Davudun "iltifat, sadaqat va sayi" nazara alınaraq o, "Kr ım xanı kimi bu cür yüksak xanlıq layaqatina" qaldır ılmışdır. Dərviş Mehmet ağaya verilmiş maxfi talimatda ona Şirvana çatan kimi Sultan farmanı, baratı, vəzirin maktubunu, hadiyyalari Hacı Davuda taqdim etmak tapşır ılmışdı. 1732-ci il yanvar ın 8-da Hacı Davuda göndarilmiş Sultan fermanının surati Osmanlı dövlatinin Azarbaycan xanlıqları ila münasibatlarina dair arxiv sanadlari külliyyatında naşr olunmuşdur. Farman Hacı Davuda müraciatla aşağıdakı sözlarla başlayır: "Rikab-i Hümayün tarafından Şirvan Hanına Name-i Hümayündur, Cenab-i eyalet-me" ab hükümetnisab devlet... Ferman-rani bil-fil Şirvan Hanı olan el-hac Davud han".

Farmanda deyilirdi ki, Qızılbaş mamlakatinin dağılmasından sonra Şirvan va onun atrafını qızılbaş fesadından qorumaq Hacı Davud xana tapşırılır, bunun müqabilinda Şirvan paşa rütbasi almaqla Hacı Davuda "yurtluk ve ocaklık" verilir. Farmanda daha sonra deyilirdi ki, Şirvan xanlığının Hacı Davuda verilmasi müqabilinda, o, Dövlati-Aliyaya müvafiq xidmat etmalidir. Sultan Kr ım xanına göstardiyi qayğını Hacı Davud xana da göstaracakdir. Daha sonra fermanda deyilirdi ki, qapıçıbaşılar ından olub hal-hazırda "mir-alem" olan Dərviş Mehmet ağa Sultan hilatini tuğla gatirib tantanali şakilda Hacı Davuda taqdim edacakdir, an nahayatda Sultan Hacı Davuda Ərzurum paşası ila sıx alaqa saxlayıb birga harakat etmayi maslahat görürdü: "... Eyalet-i Şirvanın vesair mazbut-i kabza-i zabt u teshir olunan biladin tensik-i umurunda ve düstur-i mukarram müsir-i müfahham nizamü lalem hala erzurum valisi olup ol tarafta bazi umur ve hususlarin temsiyet ü çerasına memur olan vezirim İbrahim paşa edamallahı teala celalevu ile iktiza edin sair umur ve suumu dahi femsiyet u icrasına bezl-i cell-i himmet eylesiz".

1723-cü il fevralın 22-da Sultanın yanında keçiribn növbati divanda Krım xanının I Pyotrun galan yazda Şirvanda harbi kampaniyanı davam etdirmak niyyati haqqında xəbər veran maktubu oxundu. Qarara alındı ki, Rusiyaya aşağıdakı mazmunda tabb elan olunsun: agar çar ın şirvanlılara va Mir Mahmuda iddiası varsa, qoy bunun Sultan vasitasib ödanilmasini tabb etsin, özünün bütün qoşunlarını isə Canubi Qafqazdan çıxartsın va bundan sonra "İran işbrina" müdaxib etmasin. Əks halda, "abadi sülh pozulacaq va Sultan Səfəvi mirası uğrunda onunla müharibaya girmaya macbur olacaq".

Osmanlı hökuməti Rusiya ib müharibaya tabsirdi va qoşunlara yürüşa hazırlaşmaq əmri verilmişdi. Rusiya va Osmanlı imperiyaları arasında qarşılıqlı münasibatbri va ümumi şaraiti qiymatbndiran fransız naziri kardinal Dübua 1723-cü ilin yazında mühariba olacağını labüd hesab edərək, öz ölkasinin Peterburqakı safiri de Kampredona yazırdı: "Öz torpaqlar ını eyni tarafda genişbndirmaya can atan işğalçılar arasında toqquşma zaruridir".

Hacı Davud və Surxay xan[redaktə | əsas redaktə]

1724-cü ilin avvalinda Hacı Davudun Şamaxıdan kanarda olmasından istifada edan Qaytaq usmisinin oğlu şaharda hakimiyyati ab almış va müvaqqati orada olan Osman paşa ila birlikda şahari idara etmaya başlamışdı. Tezliklə qababda olan Surxay xan da Şirvanın bir hissasini idara etmaya başlamışdı.

Şirvanda hakimiyyat uğrunda mübariza ahaliya çoxlu badbaxtlik gatirirdi. Qarşı duran taraflarin har biri takca öz raqibinin tarafdarlar ına deyil, onlara müqavimat göstaran dinc ahaliya da divan tuturdu. Tasadüfi deyil ki, kand sakinlarinin çoxu qorxu içinda öz daimi yaşayış yerbrini tark edirdibr. Siyasi çaxnaşmalar, daxili toqquşmalar xalq üçün asl bala idi. Müvaqqati va tasadüfan hakimiyyata galan har hansı bir adam öz xeyrina vergi yığır, daha daqiq desak, ahalini soyurdu. Dərbənd naibi İmamqulu xan bu münasibatb yazırdı: ". . . ela ki torpaqlar sahibsiz qalır, kim istayirsa öz arzusu ila sahib durur va yazıq xalqı yeyirbr". Beləliklə, hakim feodallar varlanırdılar. Bir manbanin malumatına görə, 1724-cü ilda Surxay Şamaxı, Muğan, Qarabağ va digər yerbrdan öz Dağıstan mülkbrina ipak va digər qiymatli mallardan başqa, 8 dava yükü pul va qızıl göndarmişdi.

1725-ci il üçün Hacı Davuda Şirvanda öz hakimiyyatini müayyan daracada möhkamlandirmak müassar oldu. O, artıq rus qoşunlar ının Azarbaycan hüdudlar ından tamamila sıxışdırılıb çıxar ılması haqqında fikirbşmaya başladı va Gəncə paşasından harbi kömak istadi. Bizim fikrimizca, bu zaman o, Bakı va Dərbəndi tutmağı vad edarak osmanlı qoşunlarının kömayi ila ham da öz raqibbrina divan tutmaq maqsadi güdürdü. Paşa Hacı Davudun xahişini radd edarak, Sultanın özüna müraciat etmayi maslahat gördü. Hacı Davud Krım xanına da maktub yazaraq rusların Şirvana hücum edacaklari taqdirda Krım xanının öz qoşunları ilə rus qoşunlarının arxasından galib Sulakda onları mühasiraya almasını xahiş etdi.

Bununla barabar, Surxay xan Hacı Davuda qarşı öz fitnalarini dayandırmırdı. Surxay va onun müttafiqlari – dağlı feodallar özbrinin Şirvana basqınlar ı ila Osmanlı hakimiyyat dairalarini o qadar narahat etdibr ki, osmanlılar dağlıların Şirvana yolunu kasmak maqsadila Topkaraqan qalasını tikmaya başladılar. Ancaq Surxay xanın tarafdarları – çarl ılar hücum edarak onu dağıtdılar.26 Surxay xanı bitaraflaşdirmak üçün osmanlılar 1727-ci ilda ona illik mavacibla iki buncuqlu paşatitulu, eyni zamanda Qababnin idaraçiliyini verdibr. Lakin Surxay bununla kifayatbnmayarak, üstalik Ağdaşı da tutdu va yalnız bundan sonra Osmanlı imperiyasına sadaqat andı içdi.

Bu, tabii ki, Hacı Davudu bark narahat etdi va onun Osmanlı dövbtina münasibatinda taraddüd baş qaldırdı. Hatta paşa Hacı Davudun Osmanlı imperiyasına sadaqatindan şübhalanmaya, Rusiyaya meylli olduğunu güman etmaya başladı. General Rumyansev Şirvana sarhadçakma üçün galanda, Hacı Davud onu hadiyyalarb qarşılamaq istamişdi. Ancaq Şamaxıda olan Osmanlı paşası avvalca ona Rumyansevb görüşmayi qadağan etmişdi. Hacı Davudun II Tahmasiba maktub göndarmasi va ona qulluq etmaya hazır olduğunu ifada etmasi haqqında da malumat vardı. Cavab fermanında II Tahmasib öz düşmanbrini Şabran va Muşkür ayabtbrindan qovduqdan sonra, həmin torpaqları Hacı Davuda "abadi" veracayini vad edirdi. Qeyd etmak lazımdır ki, Hacı Davud səfəviləra qarşı mübariza dövründa xalqa saxavatb vadbr vermişdi, ancaq hakimiyyata galandan sonra onun vaziyyatinin yaxşılaşdır ılması üçün mühüm bir iş görə bilmamişdi. Bu sababdan Şirvanda siyasi va sosial dayağını itirdiyina görə o, kanardan kömak axtarmağa macbur olmuşdu.

Hacı Davud Osmanlının Qafqazda jandarmı kimi[redaktə | əsas redaktə]

Osmanlı sarayının rəsmi səlnaməçisi A.Çələbizadə yazır ki, Osmanlı silahdarı (yəqin o, Sarı Mustafa paşanı nəzərdə tutur) Hacı Davudun min atlısını özü ilə götürüb, Bərdə tərəfə hərəkət etdi. Şuşakəndi ətrafında bir neçə sığınağı ələ keçirərək, bütün gün ərzində onu top atəşinə tutdu. Orada gizlənən sakinlər, öz əmlaklarını ataraq, hərə bir tərəfə qaçdı. 400 nəfəri məhv edən Osmanlı sərəsgəri Gəncəya qayıtdı, buradan isə Qarabağ kürdlərinə va şahsevənlərə qarşı yollandı.

Fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Faktlar göstərir ki, əslində, Kartli çarı Vaxtanq kimi, Hacı Davuda da birinci olaraq Rusiya hökuməti özü müraciət etmişdi. Belə ki, Səfəvilər dövlətinin süqutunu sürətləndirmək üçün bütün imkanlardan istifadə etmək, o cümlədən Qafqaz xalqlarını ayağa qaldırmaq tapşırığı almış A.Volınski Hacı Davuda məktub yazaraq, ona Rusiya təbəəliyini qəbul etmək təklifi ilə müraciət etmişdi.

Bu hadisələrə toxunan V.Lıstsov, Həştərxan qubernatorunun Hacı Davudun yanına nümayəndə göndərdiyini göstəmişdir. Bu, Hacı Davudun Həştərxan voyevodası İ.V.Kilkinə göndərdiyi 22 aprel 1721-ci il tarixli məktubundan da aydın olur. Məktubda rusların göndərdiyi "çapar"dan danışılır. Bir müddət keçdikdən sonra 1721-ci ilin yayında Hacı Davud A.Volınskinin müraciətinə yalnız müəyyən şərtlər daxilində razılıq verəcəyini bildirdi. Lakin, Hacı Davudun Rusiya imperiyasına xidməti müqabilində irəli sürdüyü şərtləri Volınski qəbuledilməz hesab etmişdi. Bu şərtlər haqqında Volınski I Pyotra yazırdı: "Hacı Davud bəy mənə cavabında Sizin böyüklüyünüzə xidmət etmək istədiyini bildirir, lakin əvəzində sizdən ordu və kifayət qədər top göndərməyi xahiş edir ki, onların köməyi ilə İran (Səfəvi imperiyası) şəhərlərini alsın, lazım olanlarını özünə götürüb,qalanlarını sizə versin...".

Şirvanda Hacı Davudun nüfuzunun güclənməsi Rusiya hakim dairələrinin təşvişinə səbəb olmuşdu. Hacı Davudun yardımından faydalanaraq cəhdlərinin uğursuzluqla nəticələnməsinə baxmayaraq, Rusiya Səfəvi dövlətinə yürüşə hazırlığı davam etdirirdi.

Hadisələrin belə inkişaf etməsi Şirvanda da narahatçılıq doğururdu. Rusiya ilə toqquşmaya davam gətirə bilməyəcəyini başa düşən Hacı Davud, öz müstəqilliyini qoruyub saxlamaq məqsədilə 1721-ci ilin sonunda kömək üçün Rusiya və Səfəvi dövlətləri ilə düşmənçilik edən Türkiyəyə müraciət etdi. Lakin Hacı Davud sultandan hərbi yardım istəyərək, daxili muxtariyyətini saxlamaq şərti ilə Türkiyədən vassal asılılığının qəbul etməyə vəd verdi.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • Ənvər Çingizoğlu, Hacı Davud Müşkürlü, "Soy" еlmi-kütləvi dərgi, 2009, №8, səh.40-47;
  • Ənvər Çingizoğlu, Gəncə-Qarabağ əyaləti tarixinə dair sultan hökmləri (1727-1730-cu illər, Bakı, "Mütərcim", 2013, 272 səh.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Аббас-Кули-Ага Бакиханов. Гюлистан-и Ирам.
  2. Гербер И. Г. Описание стран и народов вдоль западного берега Каспийского моря // История, география и этнография Дагестана XVIII-ХIХ вв. Архивные материалы. М.: Изд. вост. лит-ры, 1958.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]