İlisu sultanlığı

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
İlisu sultanlığı
15621844
Keçmiş İlisu sultanlığının xəritəsi. Qafqaz dağcıları haqqında məlumat toplusundan bir illüstrasiya. (rus dilində, 1868-1881)
Keçmiş İlisu sultanlığının xəritəsi. Qafqaz dağcıları haqqında məlumat toplusundan bir illüstrasiya. (rus dilində, 1868-1881)
PaytaxtıSaxur (16-18-ci əsir), İlisu
Rəsmi dillərisaxur, azərbaycan dili, gürcü
Dini
İslam (çoxluq), Gürcü Pravoslav Kilsəsi (azlıq)
İdarəetmə formasıSeçkili monarxiya
Sultan 
• 1562-1598
Adıgörklü bəy (ilk)
• 1830-1844
Daniyal sultan (sonuncu)
Tarixi 
• Yaranması
1562
• Səfəvi şahı I Abbas bu torpaqları Kaxeti çarlığından alaraq Dağıstan feodal klanlarına verdi.
1604
• Rusiya imperiyasının işğalı
1844
• Süqutu
1844
Ərazisi
Əhalisi
• Təxmini
saxurlar, azərbaycanlılar, ingiloylar
Sələfi
Xələfi
Saxur xanlığı
Rusiya imperiyası
İlisu sultanlarının məzarları

İlisu sultanlığı — Şimal-qərbi Azərbaycanda mövcud olan feodal təsisatlarından biri/[1] XVI əsrin II yarısında Səfəvilərin İlisu hakimlərinə sultan titulu verməsi nəticəsində yaranmışdır. XVII-XVIII əsrlərdə sultanlıq öz müstəqilliyini qoruyub saxlaya bilmişdir.[2]

İlisu sultanlığına şimaldan və şərqdən Qafqaz dağları, qərbdən Qanıq çayı, cənub-şərqdən Şəki xanlığı ilə həmsərhəd idi. İlisu sultanlığı əsasən iki hissədən ibarət idi. Birinci hissə Saxur vilayəti, yaxud "Dağ mahalı" adlanırdı. Bu hissənin tərkibinə əsasən Dağıstan torpaqları, Saxur kəndi və Samur vadisinə qədər uzanan ərazilər daxil idi. İkinci hissə ayrıca İlisu sultanlığından ibarət olub Saxur vilayətindən cənubdakı torpaqları əhatə edirdi.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

İlisu sultanlığının təməli 3 avqust 1563-cü ildə qoyulmuş və 26 avqust 1844-cü il tarixində Rus imperiyası tərəfindən işğal edilmişdir. Sonuncu İlisu hakimi Danyal Sultan Şeyx Şamilin tərəfinə keçmişdir.

İlisu sultanlığının tarixi, xüsusən də sultan titulu daşıyan İlisu hakimlərinin geneologiyası haqqında səslənən fikirlər bu günə qədər bir-biri ilə ziddiyyət təşkil edir. Sultanlığın yaranmasını gürcü tarixçiləri və bir sıra rus tədqiqatçılar Kaxetiya çarlığının parçalanmasının nəticəsi kimi dəyərləndirmişlər. Onların fikrincə İlisu hakimləri islamı qəbul etmiş gürcü knyazı Quram Vaxvaxişvilinin nəslindən idilər.[3]

İlisu sultanlığının xəritəsi

Səfəvi hökmdarı Şah I Abbasın Gürcüstana hücumu ərəfəsində Qaxın gürcü canişini eristav Quram Vaxvaxışvili şahın hüzuruna gələrək islamı qəbul etmiş və Kaxetiyaya qarşı hərbi əməliyyatlarda İran ordusunun tərkibində öz dəstəsi ilə fəal ıştirak etmışdır. Dağıstan, Azərbaycan və digər bir qism rus tədqiqatçıları sultanlığın yaradıcıları kimi Dağıstan xalqlarından olan saxurların[4][5] və hətta avarların [6][7] xüsusi rolunu qeyd etmışlər. Bölgənin epiqrafik abidələrini tədqiq etmiş alim Məşədixanım Nemətova isə İlisu hakimlərinin sələflərinin türkləşmiş ərəblər olduğu fikrini irəli sürmüşdür.

İlisu sultanlarının geneologiyası

İlisu sultanlığı haqqında yazılan bir sıra publisistik məqalə və araşdırmalarda isə İlisu sultanlarının geneologiyasının türklərlə bağlı olduğu göstərilir.[8][9][10][11] İlisu sultanlarının xələfləri olan Sultanovlar nəslinin nümayəndələri dünyanın bir sıra ölkələrində yaşayırlar.

İlisu sultanları[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Z.Ə.Cavadova: Şimal-Qərbi Azərbaycan (tarixi-demoqrafik tədqiqat)
  2. Линевич И. Бывшее Елисуйское султанство ССКГ том 7 Санкт Петербург 1867
  3. Вахушти Багратиони. История царства Грузинского / Перевод, предисловие, словарь и указатель: Н.Т. Накашидзе. — Тб.: Мецниереба, 1976
  4. Əhməd İsayev. İlisu Sultanı Daniyal bəy. Bakı: 2005
  5. Elvira Lətifova. Şimal-Qərbi Azərbaycan: İlisu sultanlığı (rus dilində). Bakı: 1999
  6. Sevda Süleymanova. Car salnaməsi. Bakı: 1990.
  7. Timur Aytberov. Zaqafqaziya avarları. Mahaçqala: 1990 (rus dilində)
  8. Şahmərdan Əhmədli. İlisu sultanlığının süqutu. Qax: 1994
  9. Hikmət Əzimov, Şahmərdan Əhmədov. Qax abidələri. Bakı: 1998
  10. Şəmistan Nəzirli. Azərbaycan generalları. Bakı: 1991
  11. Şəmistan Nəzirli. İlisulu generalın faciəsi. Bakı: 1990