Azərbaycanda Stalin repressiyaları

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Azərbaycan SSRİ üzrə "Güllələnəcəklərin siyahısı"

Azərbaycanda Stalin repressiyaları—1920-ci illərin sonundan 1950-ci illərin əvvəlinə qədər Azərbaycan SSRİ-də həyata keçirilən Stalin repressiyaları respublikanın ali rəhbərlərinə, ruhanilərə, ziyalılara və varlı kəndlilərlə bərabər bütün Azərbaycan əhalisinə toxunub. Repressiyalara əksinqilabi fəaliyyətdə, casusluqda, anti sovet təbliğatını aparmaqda şübhəli bilinən insanların və əmlakının milliləşdirilməsinə mane olan qolçomaqların təqibi o cümlədən güllələnmələri, həbs olunmaları, əmək düşərgələrinə göndərilmələri və əhalinin SSRİ-nin digər bölgələrinə deportasiyaları daxil idi.

Repressiyalar öz pik həddinə yuxarı idarəetmə orqanlarının təlimatlarına uyğun olaraq XDİK tərəfindən həyata keçirilən 1937-1938-ci illərdə baş tutmuş Böyük terror və ya Yejovşina dövründə çatdı. Bu dövr Azərbaycanı 20 il idarə etmiş Mir Cəfər Bağırovun rəhbərliyi illərinə təsadüf edirdi. Onun adı sovet ədəbiyyatında adətən 1930-cu illərdə baş vermiş kütləvi repressiyalarla bağlı mövzularda çəkilirdi, çünki bir qayda olaraq 1937-1938-ci illərdə respublikada baş vermiş repressiyaların aparıcı təşəbbüskarı məhz o özü idi. Yenidən qurma dövrü və ondan sonra yazılan ədəbiyyatlarda Bağırovun olmuş hadisələrdə nə dərəcədə məsuliyyət daşıması ilə bağlı aydın fikirlər hələ də öz əksini tapmayıb[1]. İsveçli politoloq Svante Kornell onu "azərbaycanlı Stalin" [2], sovet-rus filosofu və tarixçi Dmitriy Furman isə onu "azərbaycanlı Beriya" adlandırırdı[3].

1930-1936-cı illər arası siyasi repressiyalar[redaktə | əsas redaktə]

1936-cı ilin yazında Bakıda humanitar elmlər sahəsində işləyən bir qrup keçmiş trotskiçilər həbs olundular[4]. Sonra isə "millətçilər" həbslərə məruz qaldılar. İlk olaraq o dövrdə respublika rəhbəri olan Mircəfər Bağırovla düşmən münasibətlərində olan alban əsilli publisist Əhməd Triniç həbs olundu[4]. Bağırov həmin ilin aprelində Azərbaycan SSR Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Bürosunun iclasında 1918-ci ildə guya ki Triniçin müsavat parlamentinin müdafiəsinə üçün etdiyi xahişi özündə əks etdirən tapılmış və ya uydurulmuş məktubu oxudu[4]. Nəticədə Triniçi partiyadan kənarlaşdırıb həbs etdilər, istintaq zamanı isə o düymə udaraq özünü öldürdü[4]. Ancaq Azərbaycandakı ilk güclü həbslər dalğası payızda baş verdi və əsasən bolşevik partiyası daxilindəki müxaliflərə neobolşevik partiyalarının üzvlərinə və Stalin hakimiyyətinə qeyri-loyal münasibətdə şübhəli bilinən şəxslərə toxundu[5].

Noyabr ayında trotskiçilikdə, müsavatçılıqda və casusluqda ittiham olunan onlarla görkəmli kommunist XDİK tərəfindən həbs olundu[6]. Hətta Bağırovun şəxsi katibi Nikişov da "Müsavat agenti", "terrorist" kimi həbs olundu[6]. Azərbaycan Dövlət Universitetinin rektoru Balabəy Həsənbəyov, Azərnəşrin direktoru İbrahim Eminbəyli, tanınmış etnoloq, professorlar A.S.Bukşpan və Nikolayev, Ali məhkəmənin üzvü Orbelyan, "Mübariz Allahsızlar İttifaqı"-nın sədri ədib Vəli Xuluflu partiyadan qovularaq həbs olundular[6].

Bu dövrdə kəndlilər arasında "üsyançı" qruplar aşkara çıxdılar, misal üçün Əli Bayramlı rayonunun kəndlərində[5]. Əks inqilabi çevriliş hazrılamaqda günahlandırılan Əli Bayramlı rayonunun bütün kişi əhalisi repressiyalara məruz qalmışdır[7].

Dekabrda repressiyalara artıq rayon rəhbərləri də məruz qaldılar. XDİK Naxçıvanda bütün partiya rəhbərliyini həbs etdi, Naxçıvanın partiya bölgə komitəsinin birinci katibi M.Mehdiyev isə məhkəmə qarşısına çıxarıldı və "düşmən və cinayətkar elementlərlə əlaqələr" ittihamı ilə edam edildi[6]. Əli Bayramlı, Göyçay, Qazax, Qasım İsmayılov, Qonaqkənd, Lənkəran, Noraşen, Samux, SuraxanıŞamxor rayonlarının katibləri də onun ardınca repressiyaya məruz qaldılar[6].

1937-ci ilin əvvəlində bir qrup partiya rəhbərləri və sovet işçiləri siyasi xarakterli cinayət məsuliyyətinə cəlb olundular. Həbs olunanlar arasında Azərbaycan Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsinin və Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Zaqafqaziya Diyar Komitəsinin keçmiş katibi Ruhulla Axundov da var idi [5].

Böyük təmizləmə Azərbaycanda[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Böyük təmizləmə

Kütləvi təmizləmələrin başlanması[redaktə | əsas redaktə]

Terror fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Hərbi hissələrdə təmizləmələr[redaktə | əsas redaktə]

Respublika rəhbərlərinə və partiya üzvlərinə qarşı repressiyalar[redaktə | əsas redaktə]

Şamaxı prosesi[redaktə | əsas redaktə]
Həmid Sultanov

27 oktyabr 1937-ci ildə 2 noyabra qədər davam edən "Şamaxı işi" üzrə dinləmələr başladı. Bu prosesdə əsas ittiham olunan Həmid Sultanov oldu[1]. Həmid Sultanov - görkəmli Azərbaycan inqilabçısı idi öz dövründə o Hümmət təşkilatının Mərkəzi Komitəsinin üzvü, Naxçıvan ASSR-nin Daxili işlər üzrə xalq kommisarı olmuşdur. Onun həyat yoldaşı Azərbaycanın ilk inqilabçı qadınlarından olan Ədliyyə Xalq Kommisarı Ayna Sultanova idi. Ayna Sultanovanın qardaşı Qəzənfər Musabəyov isə öz dövründə respublikanın idarəçiliyində və Zaqafqaziya Sovet Federativ Sosialist Respublikası Xalq Komissarları Sovetinin Sədri vəzifələrində işləmişdir.

Həmid Sultanovla yanaşı müttəhimlər kürsüsündə 13 nəfər də var idi bunlar: Şamaxı rayon Kommunist partiyasının birinci katibi Xalfa Hüseynov, Şamaxı İcraiyyə Komitəsinin keçmiş sədri İsrafil İbrahimov, Şamaxı rayon Kommunist partiyasının ikinci katibi Aram Avalov, rayonun prokuroru Əhməd Əmirov, Şamaxı şərab sovxozunun direktoru Əlisahib Məmmədov, rayon torpaq şöbəsinin müdiri Georgiy Yurxanov, rayonun baş baytarı Ağalar Kələntərov, yol şöbəsinin müdiri Məmməd Mirzə Heybalıyev, kalxoz sədri Mirəli Tanrıverdiyev, kalxozun anbardarı Sirac Cəbiyev, kolxozun partiya komitəsinin katibi Əli Sadıqov, kənd sovetinin sədri Babalı Bəkirov və kənd sakini Məmməd Hüseynov idi[1].

Həmid Sultanov boynuna alır ki o Ruhulla Axundov, S.M.Əfəndiyev, Q.Musabəyov, Q.Vəzirov, D.Bünyadzadə, Q.SəfərovE.Xanbudaqovla birlikdə "əksinqilabi millətçi mərkəzin üzvü olub və mərkəzin yaradılma məqsədi burada sovet hökümətini yıxıb Azərbaycan SSR-ı SSRİ-dan ayırmaq və kapitalist mülkiyyəti bərpa etməkdir. Mərkəz partiya rəhbərlərinə, hakimiyyətə qarşı terror aktları, xalq təsərrüfatında ziyanvericilik və casusluq etməyə hazırlıqlar görürdü." [1] Bu mərkəzin rəhbəri kimi Axundov görülən işlərin icraçıları isə Şamaxı rayon rəhbərləri göstərilirdi. Digər ittiham olunanlar da eyni ifadələri verdilər[1].

Məhkəmə 9 nəfəri Həmid Sultanovu, X.Hüseynovu, İ.İbrahimovu, Ə.Əmirovu, A.Avalovu, Q.Yurxanovu, Ə.Məmmədovu, A.KələntərovuM.Hüseynovu ölüm hökmünə məhkum etdi[1]. Digərləri isə 8-20 il arası əmək düşərgələrinə sürgün olundular[1]. Həmçinin qeyd edək ki Həmid Sultanovun silahdaşlarından sağ qalan olmadı[6].

Əliheydər Qarayevin öldürülməsi[redaktə | əsas redaktə]

Xalq təsərrüfatı sistemində repressiyalar[redaktə | əsas redaktə]

1938-ci ildə M.C.Bağırovun göstərişi ilə Az. SSR Xalq Komissarları Sovetinin 1-ci müavini Manaf Xəlilov, xalq daxili ticarət komissarı İbrahim Əsədullayev, xalq əkinçilik komissarı Əbülfət Məmmədov, xalq yüngül sənaye komissarı İskəndər Əliyev, xalq rabitə komissarlığının səlahiyyətlisi Yefim Rodionov, Xalq Komissarları Sovetinin məsul işçisi Lyuborski-Novikov həbs edilmişlər. M.C.Bağırovla əlbir olanlar onlara qarşı “ehtiyatda olan sağ-trotskiçi mərkəzinin əksinqilabi milliyyətçi təşkilatının” rəhbərləri olduqları haqqında saxtalaşdırılmış ittiham irəli sürmüşlər. Bağırovun əlaltıları bu şəxslərə qarşı işgəncələr və zorakılıq işlədəndən sonra, onlar çoxlu sayda başqa təqsirsiz insan haqqında saxta ifadələr verməyə məcbur edilmişlər”[8]. Lyuborski-Novikov istisna olmaqla məhbusların hamısı SSRİ Ali Sovetinin (millətlər palatası) 1-ci çağırış deputatları idilər. 1939-cu ildə, istintaqın nisbətən mülayimləşməsindən sonra məhbusların hamısı öncə işgəncələr altında verdikləri ifadələrdən imtina etmişdirlər[9]. Buna görə bu iş üzrə bir neçə dəfə istintaq aparılmış və 1941-ci ildə müəssisələrdə əksinqilabi məqsədlərlə ziyanvericilik ittihamı ilə onların hamısı uzun müddətə azadlıqdan məhrum edilmişdirlər. Həbs düşərgələrində Xəlilov, Əsədullayev və Rodionov dünyalarını dəyişmişdirlər. 1955-ci ilin aprel ayında bu iş üzrə keçənlərin hamısı bəraət almışdır. İskəndər Əliyev 18 il həbsdə və Qazaxıstan sürgünündə qaldıqdan sonra 1956 ildə Bakıya qayıdıb aprel ayında keçirilmiş Mir Cəfər Bağırov və onunla əlbir olanların məhkəmə prosesində ittihamın əsas şahidlərindən biri kimi onlara qarşı ifadə vermişdir[9]. “Ehtiyatda olan sağ-trotskiçi mərkəzinin əksinqilabi milliyyətçi təşkilatının” rəhbərlərinin işi, eləcə də onların adları həmin məhkəmənin Mir Cəfər Bağırov və onunla əlbir olanlara çıxartdığı Hökmün mətnində yer almışdır.

Ziyalıların repressiyası[redaktə | əsas redaktə]

Şair və yazıçılar[redaktə | əsas redaktə]
Elm xadimləri[redaktə | əsas redaktə]

"Ümumittifaq pantürk təşkilatı" işi üzrə SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialında repressiyalar

SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialında və universitetdə repressiyalar 1936-cı ilin dekabırında Ruhulla Axundovun həbsi ilə başladı[4]. Artıq 1937-ci ilin yanvar ayında bir sıra Azərbaycan alimləri: Hənəfi Zeynallı, Vəli XulufluBəkir Çobanzadə həbs olunmuşdular[4]. Hətta Bəkir Çobanzadəni Kislovodskda bir sanatoriyada həbs edib xüsusi konvoyla Bakıya gətirmişdilər[10]. 18 mart gecə saatlarında tarixçi Qaziz Qubaydullin də həbsə məruz qaldı həbsindən dərhal sonra Mir Cəfər Bağırov "Bakinskiy Raboçiy""Kommunist" qəzetlərində ona qarşı məqalə dərc etdirdi[4]. 19-20 mart tarixlərində Azərbaycan SSR Kp MK-nin 6-cı Mart plennumunda çıxış edən Mir Cəfər Bağırov R.Axundovun mədəni cəbhədə rəhbərlik etdiyi millətçi işdən danışarkən bəyan edir ki professorlar Bəkir ÇobanzadəQaziz Qubaydullin Azərbaycandakı pantürkizmin ən parlaq nümayyəndələridirlər[1]. 4 iyun gecəsi isə Xalid Səid Xocayev həbs olundu[4].

Tənqidçi və ədəbiyyatşünas Hənəfi Zeynallı Ruhulla Axundovun yaxın dostu idi[11]. Həbs olunmamışdan əvvəl o SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialının Dil və Ədəbiyyat institutunda alim, katib olaraq işləyirdi[4]. Türkoloq Vəli Xuluflu isə Ruhulla Axundovun müavini idi o həmdə SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialında tarix sektorunun müdiri idi[12]. Şərqşünas Bəkir Çobanzadə əslən krım tatarı idi[13] 1920-ci illərdə Krım Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin üzvü və krımtatar partiyası olan "Milli firqə" partiyasının rəhbərlərindən olub[13]. Sonradan 1925-ci ildə o Bakıya köçür və 1937-ci ilin əvvəllərinə qədər Bakı Dövlət Universitetinin professoru və SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialının işçisi olur[13]. Professor Qaziz Qubaydullin Türk xalqlarının tarixi üzrə fundamental tədqiqatların müəllifi olan ilk tatar tarixçisidir[4]. İstedadlı[4] özbək türkoloq Xalid Səid Xocayev isə SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialın tarix bölməsində elmi işçi olaraq işləmişdir.

İncəsənət xadimləri[redaktə | əsas redaktə]

Böyük təmizləmənin bitməsi[redaktə | əsas redaktə]

Qurbanların sayı[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanda Böyük Terrorun qurbanı olanların sayı haqqında dəqiq məlumat yoxdur[14]. Polşalı tarixçi Tadeuş Svetoxovskiyə görə Bağırov tərəfindən aparılan təmizləmələrdə 70 min azərbaycanlı öz həyatını itirib[15]. Digər hesablamalara görə 1937-1938-ci illərdə olan kütləvi qırğınlarda 80-100 min arası azərbaycanlı öz həyatını itirib. A.Q.Uralova görə isə 1937-1938-ci ildə Azərbaycanda repressiya nəticəsində öldürülən insanların 120 mindir[16]. A.Yunusov Böyük Terror dövründə 120 min insanın dünyasını dəyişdiyini və xüsusilə qeyd edir ki 3.2 milyon (1939-cu il siyahıya alınması) əhali üçün 120 min böyük rəqəmdir[14].

"Donos"ların rolu[redaktə | əsas redaktə]

Etnik azlıqlara və xaricilərə qarşı repressiyalar[redaktə | əsas redaktə]

1930-cu illərdə alman əhalisinə qarşı repressiyalar[redaktə | əsas redaktə]

İran təbəələri[redaktə | əsas redaktə]

Almanların Azərbaycandan deportasiyası[redaktə | əsas redaktə]

1941-ci ildə İkinci Dünya Müharibəsinin başlanması ilə bütün SSRİ ərazisində o cümlədən də Azərbaycan SSR ərazisində yaşayan bütün almanlar öz doğma yurdlarından məcburi şəkildə SSRİ-nin uzaq bölgələrinə sürgün olundular. Sovet höküməti ölkədəki almanları "beşinci kalon" kimi qəbul etdiyi üçün bu deportasiya prosesi "alman faşistləri ilə əməkdaşlıq edən diversantların və casusların" aradan götürülməsi məqsədilə aparılırdı. 1939-cu ilin 17 yanvar siyahıya alınmasına görə Azərbaycan SSR ərazisində 23.133 alman yaşayırdı. 8 oktyabr 1941-ci ildə dövlət müdafiə komitəsi "Almanların Gürcüstan, Azərbaycan, Ermənistan SSR ərazilərindən köçürülməsi" ilə bağlı 744 saylı qətnamə qəbul etmişdir. Bu qətnamədə deyilirdi: "Azərbaycan SSR-dan 22741 nəfər alman əhalisi köçürülsün". Almanların köçürülməsi ilə bağlı bütün tədbirlər 1941-ci il 15-30 oktyabr aralığında həyata keçirilməli idi. Həmin ilin 11 oktyabrında SSRİ xalq daxili işlər komissarı tərəfindən 001487 saylı "Almanların Gürcüstan, Azərbaycan, Ermənistan SSR ərazilərindən köçürülməsi ilə bağlı tədbirlər" haqqında əmr verilmişdir. Bu əmrdə köçürülmə ilə bağlı ətraflı göstərişlər verilmişdir[17].

18 oktyabr Azərbaycanın alman əhalisini yük maşınları ilə dəmir yolu vağzalına çatdırdılar, oradan isə qruplar halında qatarlara yerləşdirildilər ayın 25-də isə artıq Bakıya çatdılar. Bakıdan isə gəmi ilə Krasnovodsk limanına yollandılar buradan isə qatarlara mindirilərək Qazaxıstana yola salındılar. Köçürülənlərə gündə iki dəfə yemək verilməsinə və hər eşalona iki tibb bacısı və bir həkimin verilməsinə baxmayaraq çətin şəraitə, yemək, dərman çatışmamazlığına və soyuğa görə bir çox sürgün olunan almanlar əsasən də qocalar və uşaqlar yolda xəstələnib ölürdülər[17].

Digər deportasiyalar[redaktə | əsas redaktə]

İşgəncələr[redaktə | əsas redaktə]

"Xalq düşmənləri"-nin yaxınlarının təqibi və sonraki həyatları[redaktə | əsas redaktə]

Repressiya və din[redaktə | əsas redaktə]

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Aydın Əlizadə. Azərbaycanda dövlət terroru: əksinqilabçı milliyətçi təşkilatın işi (1938-56).
  • Ашнин Ф. Д., Алпатов В. М., Насилов Д. М. (2002). Репрессированная тюркология. «Восточная литература» РАН, 296.
  • Баберовски Й. (2010). Враг есть везде. Сталинизм на Кавказе. Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН), Фонд «Президентский центр Б.Н. Ельцина», 855. ISBN 978-5-8243-1435-9.
  • Исмаилов Э. Р. (2003). Власть и народ: послевоенный сталинизм в Азербайджане: 1945-1953. Адильоглы, 342.
  • Исмаилов Э. Р. (2015). История «Большого террора» в Азербайджане. Политическая энциклопедия, 239.
  • Свентоховский Т. (2001). "Русское правление, модернизаторские элиты и становление национальной идентичности в Азербайджане". Летний сад. p. 491.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 Исмаилов 2015.
  2. Svante E. Cornell (2010). Azerbaijan Since Independence. M.E. Sharpe, 41. ISBN 0765630036, 9780765630032.
  3. Фурман Д. Е. (1994). "Несостоявшаяся революция. Политическая борьба в Азербайджане (1988-1993 годы)". Дружба народов. p. 152.
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 Ашнин, Алпатов, Насилов 2002.
  5. 5,0 5,1 5,2 Исмаилов, Эльдар Р.. "Советский государственный терроризм в Азербайджане". ca-c.org. http://www.ca-c.org/c-g/2010/journal_rus/c-g-1-2/16.shtml#nazad11.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 Баберовски Й. 2010.
  7. Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; Интервью adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  8. Bağırov və başqalarının işi üzrə SSRİ Ali Məhməməsinin Hərbi Kollegiyasının 26 aprel 1956 il tarixli məhkəmə Hökmü // Siyasi büro və Beriyanın işi. Sənədlər toplusu. M.: Kuçkovo pole, 2012, s. 881-892.
  9. 9,0 9,1 Aydın Əlizadə. Azərbaycanda dövlət terroru: əksinqilabçı milliyətçi təşkilatın işi (1938-56).
  10. Ашнин Ф. Д., Алпатов В. М. (1998). "Дело профессора Б. В. Чобан-заде" Nəşr edən: Восток.
  11. (2003) "Зейналлы Ханафи Баба-оглы" Nəşr edən: Петербургское Востоковедение.
  12. (2003) "Хулуфлу Вели Магомед Гусейн" Nəşr edən: Петербургское Востоковедение.
  13. 13,0 13,1 13,2 Ашнин Ф. Д., Алпатов В. М. (1998). "Дело профессора Б. В. Чобан-заде" Nəşr edən: Восток.
  14. 14,0 14,1 Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; Юнусов adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  15. Tadeusz Swietochowski, Brian C. Collins (1999). Historical Dictionary of Azerbaijan. Scarecrow Press, 145. ISBN 0-8108-3550-9.
  16. Zbigniew Brzezinski (1956). The Permanent Purge: Politics in Soviet Totalitarianism. Harvard University Press, 189.
  17. 17,0 17,1 Зейналова С. М. (2008). Немцы на Кавказе. Мутарджим, 308-319.