Azərbaycanda Stalin repressiyaları

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Azərbaycan SSRİ üzrə "Güllələnəcəklərin siyahısı"

Azərbaycanda Stalin repressiyaları1920-ci illərin sonundan 1950-ci illərin əvvəlinə qədər Azərbaycan SSR-də həyata keçirilən Stalin repressiyaları respublikanın ali rəhbərlərinə, ruhanilərə, ziyalılara və varlı kəndlilərlə bərabər bütün Azərbaycan əhalisinə toxunub. Repressiyalara əksinqilabi fəaliyyətdə, casusluqda, anti sovet təbliğatını aparmaqda şübhəli bilinən insanların və əmlakının milliləşdirilməsinə mane olan qolçomaqların təqibi o cümlədən güllələnmələri, həbs olunmaları, əmək düşərgələrinə göndərilmələri və əhalinin SSRİ-nin digər bölgələrinə deportasiyaları daxil idi.

Repressiyalar öz pik həddinə yuxarı idarəetmə orqanlarının təlimatlarına uyğun olaraq XDİK tərəfindən həyata keçirilən 1937-1938-ci illərdə baş tutmuş Böyük terror və ya Yejovşina dövründə çatdı. Bu dövr Azərbaycanı 20 il idarə etmiş Mir Cəfər Bağırovun rəhbərliyi illərinə təsadüf edirdi. Onun adı sovet ədəbiyyatında adətən 1930-cu illərdə baş vermiş kütləvi repressiyalarla bağlı mövzularda çəkilirdi, çünki bir qayda olaraq 1937-1938-ci illərdə respublikada baş vermiş repressiyaların aparıcı təşəbbüskarı məhz o özü idi. Yenidən qurma dövrü və ondan sonra yazılan ədəbiyyatlarda Bağırovun olmuş hadisələrdə nə dərəcədə məsuliyyət daşıması ilə bağlı aydın fikirlər hələ də öz əksini tapmayıb[1]. İsveçli politoloq Svante Kornel onu "azərbaycanlı Stalin" [2], sovet-rus filosofu və tarixçi Dmitriy Furman isə onu "azərbaycanlı Beriya" adlandırırdı[3].

1930-1936-cı illər arası siyasi repressiyalar[redaktə | əsas redaktə]

1936-cı ilin yazında Bakıda humanitar elmlər sahəsində işləyən bir qrup keçmiş trotskiçilər həbs olundular[4]. Sonra isə "millətçilər" həbslərə məruz qaldılar. İlk olaraq o dövrdə respublika rəhbəri olan Mircəfər Bağırovla düşmən münasibətlərində olan alban əsilli publisist Əhməd Triniç həbs olundu[4]. Bağırov həmin ilin aprelində Azərbaycan SSR Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Bürosunun iclasında 1918-ci ildə guya ki Triniçin müsavat parlamentinin müdafiəsinə üçün etdiyi xahişi özündə əks etdirən tapılmış və ya uydurulmuş məktubu oxudu[4]. Nəticədə Triniçi partiyadan kənarlaşdırıb həbs etdilər, istintaq zamanı isə o düymə udaraq özünü öldürdü[4]. Ancaq Azərbaycandakı ilk güclü həbslər dalğası payızda baş verdi və əsasən bolşevik partiyası daxilindəki müxaliflərə neobolşevik partiyalarının üzvlərinə və Stalin hakimiyyətinə qeyri-loyal münasibətdə şübhəli bilinən şəxslərə toxundu[5].

Noyabr ayında trotskiçilikdə, müsavatçılıqda və casusluqda ittiham olunan onlarla görkəmli kommunist XDİK tərəfindən həbs olundu[6]. Hətta Bağırovun şəxsi katibi Nikişov da "Müsavat agenti", "terrorist" kimi həbs olundu[6]. Azərbaycan Dövlət Universitetinin rektoru Balabəy Həsənbəyov, Azərnəşrin direktoru İbrahim Eminbəyli, tanınmış etnoloq, professorlar A.S.Bukşpan və Nikolayev, Ali məhkəmənin üzvü Orbelyan, Mübariz Allahsızlar İttifaqı-nın sədri ədib Vəli Xuluflu partiyadan qovularaq həbs olundular[6].

Bu dövrdə kəndlilər arasında "üsyançı" qruplar aşkara çıxdılar, misal üçün Əli Bayramlı rayonunun kəndlərində[5]. Əks inqilabi çevriliş hazrılamaqda günahlandırılan Əli Bayramlı rayonunun bütün kişi əhalisi repressiyalara məruz qalmışdır[7].

Dekabrda repressiyalara artıq rayon rəhbərləri də məruz qaldılar. XDİK Naxçıvanda bütün partiya rəhbərliyini həbs etdi, Naxçıvanın partiya bölgə komitəsinin birinci katibi M.Mehdiyev isə məhkəmə qarşısına çıxarıldı və "düşmən və cinayətkar elementlərlə əlaqələr" ittihamı ilə edam edildi[6]. Əli Bayramlı, Göyçay, Qazax, Qasım İsmayılov, Qonaqkənd, Lənkəran, Noraşen, Samux, SuraxanıŞamxor rayonlarının katibləri də onun ardınca repressiyaya məruz qaldılar[6].

1937-ci ilin əvvəlində bir qrup partiya rəhbərləri və sovet işçiləri siyasi xarakterli cinayət məsuliyyətinə cəlb olundular. Həbs olunanlar arasında Azərbaycan Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsinin və Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Zaqafqaziya Diyar Komitəsinin keçmiş katibi Ruhulla Axundov da var idi [5].

Böyük təmizləmə Azərbaycanda[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Böyük təmizləmə

Kütləvi təmizləmələrin başlanması[redaktə | əsas redaktə]

Mir Cəfər Bağırovun həbsxanada çəkilmiş son fotosu

23 fevral - 3 mart 1937-ci il tarixində Moskvada keçirilmiş ÜKP MK-nin qurultayında Stalin öz "Sosializm quruculuğu yolunda sinfi mübarizəni kəskinləşdirmək" doktrinasını təkrar edərək "Partiya işindəki çatışmamazlıqlar və trotskiçilərlə, ikiüzlülərin aradan qaldırılması barədə" məruzə ilə çıxış edir. Bundan sonra isə kütləvi repressiyalara start verilir. Bu plenumda Mir Cəfər Bağırov da iştirak edirdi.

19 martda Bakıya qayıdan Bağırov Azərbaycan Kommunist Partiyası MK-nin VI qurultayını çağıraraq Moskva qurultayı barədə nümayəndələri məlumatlandırır. Bağırov öz çıxışında ölkədəki cəhalət və savadsızlığa diqqət çəkərək buna səbəb kimi əks inqilabçıların trotskiçilərin fəaliyyətini göstərirdi. O öz çıxışını bütün partiya rəhbərliyini məhv etməklə hədələyərək sona çatdırdı. Qurultayda Mərkəzi Komitənin sıralarından Dövlət Plan Komitəsinin sədri Əsgər Fərəczadə, Məmməd Cuvarlinski, Muxtar Hacıyev, M.Məmmədov, A.Peterson, Mehdi Mehdiyev , H.Hüseynov, L.Rəsulov, Qureviç, B.Pirverdiyev və MK üzvlüyünə namizədlər M. Naibov, K. Bağırbəyov və L.Meşeryakov kimi şəxslər çıxarıldılar. Mərkəzi Komitənin sıralarından çıxarılanlardan yalnız M.Naibov partiyadan xaric edildi.

21 mart tarixində AKP Bakı komitəsinin iclasında Bağırov rəhbərin öz tabelilərinə cavabdehlikləri barədə çıxış etdi. Öz çıxışında o deyirdi:

" Rəhbər öz işçilərinə cavabdehdir. Əgər rəhbər özünü ziyankarlarla, çürük və digər yaramazlarla əhatələyibsə, və bütün bunları görmürsə o rəhbər deyil, o bolşevik deyil, o "şlyapadır" bəlkə də düşməndir. Neft təsərrüfatı rəhbərlərimiz çoxmu ziyankar aşkar ediblər? "

Zala müraciət edərək Bağırov xalq kənd təsərrüfatı komissarı Q.Vəzirova toxunaraq deyir:

" Siz düşünürsüz ki Vəzirov sabahdan başqa cür işləyib ətrafındakı yaramazları qovacaq? Heç də yox. "

Sonradan isə o xalq maarif komissarı M.Şahbazova və Azərbacyan SSRİ MİK-nin sədri Sultan Məcid Əfəndiyevə hücum çəkərək sonda bunları dedi:

" Biyabırçılıqları harda aşkar edək deyə sual verən yoldaşlara deyim ki onları - rayonlarda, idarələrdə, məktəblərdə, sexlərdə, qazma idarələrində, kolxozlarda, traktor birqadalarında, maşın traktor stansiyalarında, ali təhsil ocaqlarında, teatrlarda, kinolarda... polisdə, maaarif idarələrində, ilk partiya yığıncaqlarında, hər yanda, düşmənin nüfuz etdiyi yerlərdə, nüfuz etməyə çalışdığı və ya çalışacağı yerlərdə tapa bilərsiz. Oralarda həqiqətən də çatışmamazlıqlar və səhvlər aşkar edilib partiyamızın, sosialist vətənimizin uğrunda qəddar düşmənlərimizlə ölümünə mübarizə aparmaq gərəkdir. Söhbət bundan gedir... Sərhəd respublika olduğumuza görə Azərbaycanın çox millətli olduğuna görə hər şübhəli şəxsi partiya düşməni, satqın, xain, casus kimi gözdən keçirməliyik. "

1937-ci il iyulun 2-də ÜKP MK-nın Siyasi Bürosu "antisovet elementləri barədə" P51/94 saylı qərar qəbul edib. Stalinin özünün yazdığı göstəriş olanların Stalinin öz təşəbbüsü olduğuna sübutdur:

" Vilayət, diyar komitələrinin və respublikaların kommunist partiyalarının Mərkəzi Komitə katiblərinə.

Müşahidə edilibki vaxtilə ölkənin şimal və Sibir rayonlarına sürgün edilmiş keçmiş qolçomaqlar və cinayətkarlar azad olduqdan sonra öz bölgələrinə qayıdıb bölgələrdəki kolxozlarda, sovxozlarda nəqliyyat və sənayənin diger sahələrində antisovet, diversiya cinayətlərinin əsas təhrik ediciləridilər.

"

Terror fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Hərbi hissələrdə təmizləmələr[redaktə | əsas redaktə]

Diviziya komandiri Qambay Vəzirov

Qırmızı Ordunun rəhbər heyyətinə qarşı başlamış "hərbi-faşist işbirliyində" iştirak etmə ittihamı mütəffiq respublikalardan da yan keçmədi. 16 iyul 1937-ci ildə Mir Cəfər Bağırov 77-ci azərbaycan dağ-atıcı diviziyasının komandiri Q.M.Vəzirovun və diviziyanın siyasi şöbəsinin rəhbəri D.A. Əliyevin də üzvü olduğu əksinqilabi təşkilatın "ifşa" olunduğu haqqında məlumat verir. Onlar həmdə "millətçi" təşkilatın üzvü idilər[8] Diviziya komandiri Q.Vəzirov 29 iyulda XDİK tərəfindən həbs olunaraq hərbi qiyama cəhddə təqsirləndirilərək güllələndi.

Diviziya komandiri vəzifəsini müvəqqəti icra etmək üçün təyin olunmuş polkovnik A. Abbasov və diviziyanın hərbi komissarı A. Dadaşov 7 avqustda Zaqafqaziya hərbi dairəsinin komandanı N.V.Kuybışova bir sıra komandirlərin vəzifədən azad edilmələri barədə məruzə etdilər [9]. Sonrakı günlər ərzində A. Dadaşov bir sıra şəxslərin də vəzifələrindən azad olunmaları barədə məlumat verir ancaq 11 avqust teleqramında o A.M.Abbasovun həbsi haqqında məlumat verərək yazır:

" Diviziya komandiri vəzifəsini müvəqqəti icra edən Abbasov həbs olundu. Sizin əmrinizə əsasən komandir vəzifəsini müvəqqəti icra etmək üçün Zyuvanovu, diviziya qərargah rəisi vəzifəsini müvəqqəti icra etmək üçün isə Tumanyanı təyin etdim[9]. "
Briqada komandiri Cəmşid Naxçıvanski

Polkovnik A.Abbasovu əksinqilabi fəaliyyətdə ittiham etdilər. 1938-ci ilin aprelində XDİK-in xüsusi iclası onu 8 il islah-əmək düşərgəsinə məhkum etdi. Lakin 1941-ci ilin sentyabrında SSRİ XDİK Ali Hərbi Tribunalı ona RSFSR Cinayət Məcəlləsinin 58-2, 58-8, 58-10, 58-11 maddələrinə əsasən ölüm hökmü verdi[9]. 77-ci diviziyada olan həbslər haqqında 1937-ci ilin payızına qədər teleqramlar daxil olmağa davam edirdi[10]. 1937-ci il ərzində Azərbaycanda 110 hərbi qulluqçu həbsə məruz qalmışdı[5].

Qırmızı orduda repressiyaların olması komandirlər və siyasi işçiləri qorxuya salmışdı bu isə öz növbəsində yeni donosların yazılmasına və həbslərə səbəb oldu. Repressiyalara məruz qalmış komandirlərin yerinə cavan kadrlar gəlirdi onların isə ixtisaslaşmaları və təcrübələri ən azından böyük hərbi birləşmələri idarə etməyə çatmırdı. Komanda idarə heyətinin fövqəladə yerdəyişməsi daimi vəzifə dəyişikliyi və vəzifə artımı yaradırdı bu da öz növbəsində hərbi sahəyə mənfi təsir edirdi. Vəzifədə olanlar bu vəzifələrə müvəqqəti gözlə baxdıqları üçün çox vaxt məsuliyyətdən qaçırdılar. Məhz buna görə də Qırmızı Ordunun o cümlədən də qafqaz milli diviziyalarının döyüş hazırlığı 1937-1938-ci illər ərzində birdən birə düşdü. 1937-ci ilin noyabr ayında Hərbi Şura tərəfindən Zaqafqaziya hərbi dairəsinin hərbi hazırlığı qənaətbəxş sayılmırdı. Zaqafqaziya hərbi dairəsinin komandanı Kuybışev buna represiyaların səbəb olduğunu bildirmişdi. Əgər Azərbaycan diviziyasından danışsaq onu idarəetmə təcrübəsi olmayan mayor idarə edirdi[11].

Respublika rəhbərlərinə və partiya üzvlərinə qarşı repressiyalar[redaktə | əsas redaktə]

Alman tarixçi Yorq Baberovskinin qiymətləndirməsinə görə " 1937-ci il yayın əvvəlindən 1938-ci ilin payızına qədər Azərbaycan faktiki olaraq idarəerməsiz qalmışdır"[6]. Təkcə 1937-ci ildə 22 xalq komissarı, 49 rayon komitəsi katibi, 29 rayon icraiyyə komitəsinin sədri həbs olunmuşdu[5];. 18 xalq komissarı və bütün rayon komitəsi katibləri 1937-il ərzində öldülər[6]. Əkinçilik, maarif və ədliyyə xalq komissarları ilə birgə onların müavinləri və demək olar ki bütün əməkdaşları repressiya qurbanı oldular[6].

Bir sıra partiya və dövlət xadimlərinin həbsinə səbəb onlara qarşı yazılan ərizələr olurdu. Ölüm hökmü alan Xəzər Dəniz Gəmiçiliyinin rəisi İvan Menyaylov ziyankarlıq fəaliyyətində əlbir olduğu 138 nəfərin adını qeyd edir. Onların arasında Xəzər Dəniz Gəmiçiliyinin siyasi şöbəsinin keçmiş rəisi o dövrdə artıq Naxçıvan Vilayət Komitəsinin birinci katibi eyni zamanda Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinin sədri olan Hüseyin Rəhmanovun qardaşı Həsən Rəhmanovun da adı çəkilirdi. E. İsmayılov güman edir ki bununla əlaqədar Bağırov Stalinə Həsən Rəhmanovun vəzifədən çıxarılması və eləcə də onun qardaşının ölkə rəhbərliyində qalmasının yolverilməz olduğu ilə bağlı müraciət edir[1]. 26 sentyabr 1937-ci ildə Stalin Azərbaycan KP MK-nə şifrələnmiş teleqram yollayır. Teleqramda deyilir:

" Bakı. Azərbaycan KP MK BAĞIROVA

ÜKP MK-i Hüseyn RəhmanovHəsən Rəhmanovun həbsini təsdiqləyir. Sizdən xahiş edirik ki Həsən Rəhmanov tərəfindən mundarlanmış Naxçıvan respublikasını diqqətlə təmizləyəsiz. Nəzər alın ki Naxçıvan Respublikası bütün Zaqafqaziyada ən təhlükəli nöqtədir. Ora yoxlanılmış əsl bolşevik idarəetməsi təyin etmək gərəkdir. Yusif Qasımov sizə yönləndiriləcək[12].

"

Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin bütün rəhbər heyəti repressiyaya məruz qalıb[13]. Həbs olunmuş Mardakert rayon partiya komitəsinin katibi O.Kotanjyan onu millətçi erməni təşkilatına cəlb edənlər arasında Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin birinci katibi Poqosovun da adını qeyd etmişdir. 1937-ci ilin oktyabr ayında Azərbayca SSR Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsinin plennumunda sonuncu MK sıralarından qovularaq digər partiya işçisi olan ermənilərlə birgə mühakimə edilmişdir[1].

Azərbaycanın xalq hakimlərinin hər beşindən dördü həbs edilmişdi, demək olar ki bütün prokurorluq aparatı qansız qalmışdı[6]. Kirovabad partiya təşkilatının birinci katibi Mustafayevin məhkəmə və prokurorluq orqanlarının kolxozlardakı cinayətkar elementlərlə mübarizədə yetəri qədər qətiyyətli olmamaları ilə bağlı bəyanatından sonra 1937-ci ilin yazında Kirovabad rayonunun demək olar ki bütün hakim və prokurorları həbs edildilər[6]. Baberovskinin yazdığına görə:

" Bağırovun cadugər ovu Azərbaycandakı partiya-təsərrüfat aparatını özünü məhvetmə təhlükəsinin sərhəddinə və dəhşətli burulğana saldı[6]. "
1937-ci ildə həbs edilmiş Ədliyyə komissarı Ayna Sultanova və keçmiş Maarif komissarı olmuş Nuxa şəhər komitəsinin rəhbəri Məmməd Cuvarlinski


Repressiyalar həm də Bağırova öz siyasi rəqiblərini məhv etmək üçün ideal şərait yaratmışdı. O da öz növbəsində bu şəraitdən istifadə edirdi. 1937-ci ilin may iyun aylarında olan məlumatlara görə bəzi azərbaycanlı kommunistlərin (xalq maarif komissarı M.Cuvarlinski, H.Sultanov) Mir Cəfər Bağırovla bağlı Moskvaya şikayət cəhdləri qeydə alınıb. Bu cəhdlər onların özləri üçün faciəvi sonlandı[4]. Məmməd Cuvarlinski Azərbaycan SSR-nin maarif komissarı AZK(b)P Nuxa (Şəki) Komitəsinin birinci katibi vəzifəsində çalışmışdı. AZK(b)P MK-nin üzvü idi. M. Bağırov 1937-ci ildə Azərbaycan SSR Sovetlər qurultayında partiya qrupundan çıxış edərək Azərbaycan SSR Konstitutisiyasında düzəlişlər edən Cuvarlinskini millətçi adlandırmışdı. Martın 17-də MK-nin bürosu, 19-da isə plenumu Mir Cəfər Bağırovun təklifi ilə Məmməd Cuvarlinskini MK-nın bürosundan, 29-da isə partiya işindən xaric etdilər. M.Cuvarlinski Moskvaya şikayət üçün yollandı. M. Bağırov onu qabaqlayıb həbs etdirdi. Məmməd Cuvarlinski 13 oktyabr 1937-ci ildə güllələndi.

Repressiyya məruz qalanlar arasında Çingiz İldırım da oldu. Keçmişdə o AXC-nin Hərbi Dəniz Donanmasına rəhbəri olaraq 1920-ci il aprel işğalında əsas rol oynayan fiqurlardan olmuşdu. Böyük Terror zamanı Krivoy Roq şəhərində zavod direktoru olan Çingiz İldırımı "bəy oğlu" kimi həbs edərək Bakıya gətirib işgəncələr verdilər daha sonra isə Moskvaya yollayıb orda güllələdilər[6]. Onun ardınca Azərbaycan Fövqəladə Komissiyasının skeçmiş sədri Eyyub Xanbudaqovu 1924-cü ildə etdiyi millətçi çıxışlarını yada salaraq həbs etdilər[6]. 1937-ci ilin 23 iyul tarixində SSRİ XDİK-nın xüsusi iclasında 5 il azadlıqdan məhrum edilən E.Xanbudaqov SSRİ Ali Məhkəməsinin hərbi kollegiyasının səyyar iclasının 12 oktyabr 1937-ci il tarixli qərarı ilə ölüm hökmünə məhkum edilmişdir. SSRİ Ali Məhkəməsinin 1957-ci il 26 dekabr tarixli qərarına əsasən E.Xanbudaqova bəraət verilmişdir. Xanbudaqova qarşı Həmid Sultanov ifadə vermişdi[1]. 1937-ci ilin noyabrında üçlük partiya veteranı (1907-ci ildən partiya üzvü olan) Əmək Qəhrəmanı Sumbat Fətəlizadəni 8 il müddətinə əmək düşərgəsinə məhkum etdi. Sumbat Fətəlizadə düşərgədə dünyasını dəyişdi[1].

Azərbaycan SSR Xalq Daxili İşlər Komissarı eləcə də Azərbaycan XDİK üçlüyünün üzvü Mixail Rayev-Kaminski 1938-ci ildə Bağırovun otağında olarkən həbs edilir[14]. Müstəntiq Pavel Xentovun ifadələrinə əsasən o həbs edilənlərin döyülməsində iştirak edirdi[5]. Mixail Rayev-Kaminski 1939-cu ildə güllələnib, bəraət almayıb. Həbsdən yayınmaq üçün bəzi kommunistlər ya dəli olurdular ya da özlərini öldürürdülər. Belə Azneft rəhbəri olan R.İ.Qulbis 1937-ci ilin yayında Bakı vağzalında tezliklə həbs olunacağını bildikdən sonra özünü qatar altına atır[6].

Repressiyalar Azərbaycan SSR Kommunist partiyasını orta sinifsiz qoyub partiya rəhbərliyinin əksəriyyətini məhv etdi. Mir Bəşir QasımovYusif Qasımovdan başqa bütün Hümmət üzvləri repressiya qurbanı oldular adları çəkilənlər isə həbs edildilər. Kommunist elitasının "köhnə qvardiyası" məhv edildi. Dadaş Bünyadzadə, Sultanməcid Əfəndiyev, Həmid Sultanov, onun həyat yoldaşı Ayna Sultanova, Teymur Əliyev , Ruhulla Axundov, Hüseyn Rəhmanov, Çingiz İldırım, Mirzə Davud Hüseynov, Mustafa Quliyev, Əliheydər Qarayev, Qəzənfər Musabəyov, İsay Dövlətov kimi sosializmin ən parlaq təmsilçiləri repressiya qurbanı oldular.

Baxmayaraq ki Azərbaycan SSR Kommunist partiyasının heyətir öz tarixi boyunca dəfələrlə azalıb çoxalsa da Böyük Terror vaxtı partiya üzvlərinin sayı azaldı (qeyd edək ki azalmaya səbəb təkcə edamlar və həbslər deyildi eləcə də partiya sıralarından xaric etmə və başqa səbəblər də var idi). Böyük Terrordan qabaq 1 yanvar 1937-ci il tarixində Azərbaycan Kommunist partiyasının üzvləri və namizədlərinin ümumi sayı 47.194 nəfər idi lakin 1 yanvar 1938-ci il tarixində bu say 45.331 nəfərə qədər düşdü. 1937-ci ilin may ayında baş tutmuş partiyanın Bakı Komitəsinin konfransından sonra XDİK tərəfindən 1938-ci il ərzində Bakı şəhər komitəsinin 36 üzvü və 4 namizədi həbs edilmişdi. Azalmalar Azərbaycan Kommunist Partiyasının qurultayları arasındakı vaxtda da müşahidə edilir. Azərbaycan Kommunist Partiyasının 1937-ci il 3-9 iyul tarixlərində keçirilmiş 13-cü qurultayında 34.211 nəfər üzv 12.906 nəfər namizəd (ümumi 47.117 nəfər) var idisə bir il sonra 1938-ci ilin 7-14 iyul tarixlərində keçirilmiş 14-cü qurultayda üzvlərin sayı 32.135-ə, namizədlərin sayı isə 12.494 (ümumi 44.629 nəfər) nəfərə düşmüşdü. Lakin Böyük Terrordan sonra AKP-nın üzvlərinin sayı birdən birə artmağa başlayır. 25 fevral - 1 mart 1939-cu ildə AKP-nın 15-ci qurultayında partiya üzvlərinin sayı artıq 56.548 nəfər idi.

Şamaxı prosesi[redaktə | əsas redaktə]
Həmid Sultanov

27 oktyabr 1937-ci ildə 2 noyabra qədər davam edən "Şamaxı işi" üzrə dinləmələr başladı. Bu prosesdə əsas ittiham olunan Həmid Sultanov oldu[1]. Həmid Sultanov - görkəmli Azərbaycan inqilabçısı idi öz dövründə o Hümmət təşkilatının Mərkəzi Komitəsinin üzvü, Naxçıvan ASSR-nin Daxili işlər üzrə xalq kommisarı olmuşdur. Onun həyat yoldaşı Azərbaycanın ilk inqilabçı qadınlarından olan Ədliyyə Xalq Kommisarı Ayna Sultanova idi. Ayna Sultanovanın qardaşı Qəzənfər Musabəyov isə öz dövründə respublikanın idarəçiliyində və Zaqafqaziya Sovet Federativ Sosialist Respublikası Xalq Komissarları Sovetinin Sədri vəzifələrində işləmişdir.

Həmid Sultanovla yanaşı müttəhimlər kürsüsündə 13 nəfər də var idi bunlar: Şamaxı rayon Kommunist partiyasının birinci katibi Xəlfə Hüseynov, Şamaxı İcraiyyə Komitəsinin keçmiş sədri İsrafil İbrahimov, Şamaxı rayon Kommunist partiyasının ikinci katibi Aram Avalov, rayonun prokuroru Əhməd Əmirov, Şamaxı şərab sovxozunun direktoru Əlisahib Məmmədov, rayon torpaq şöbəsinin müdiri Georgi Yurxanov, rayonun baş baytarı Ağalar Kələntərov, yol şöbəsinin müdiri Məmməd Mirzə Heybalıyev, kalxoz sədri Mirəli Tanrıverdiyev, kalxozun anbardarı Sirac Cəbiyev, kolxozun partiya komitəsinin katibi Əli Sadıqov, kənd sovetinin sədri Babalı Bəkirov və kənd sakini Məmməd Hüseynov idi[1].

Həmid Sultanov boynuna alır ki o Ruhulla Axundov, S.M.Əfəndiyev, Q.Musabəyov, Q.Vəzirov, D.Bünyadzadə, Q.Səfərov və E.Xanbudaqovla birlikdə "əksinqilabi millətçi mərkəzin üzvü olub və mərkəzin yaradılma məqsədi burada sovet hökümətini yıxıb Azərbaycan SSR-ı SSRİ-dan ayırmaq və kapitalist mülkiyyəti bərpa etməkdir. Mərkəz partiya rəhbərlərinə, hakimiyyətə qarşı terror aktları, xalq təsərrüfatında ziyanvericilik və casusluq etməyə hazırlıqlar görürdü." [1] Bu mərkəzin rəhbəri kimi Axundov görülən işlərin icraçıları isə Şamaxı rayon rəhbərləri göstərilirdi. Digər ittiham olunanlar da eyni ifadələri verdilər[1].

Məhkəmə 9 nəfəri Həmid Sultanovu, Xəlfə Hüseynovu, İsrafil İbrahimovu, Əhməd Əmirovu, Aram Avalovu, Georgi Yurxanovu, Əlisahib Məmmədovu, Ağalar Kələntərovu və Məmməd Hüseynovu ölüm hökmünə məhkum etdi[1]. Digərləri isə 8-20 il arası əmək düşərgələrinə sürgün olundular[1]. Həmçinin qeyd edək ki Həmid Sultanovun silahdaşlarından sağ qalan olmadı[6].

Əliheydər Qarayevin öldürülməsi[redaktə | əsas redaktə]

Əliheydər Qarayev rejimin və partiyanın görkəmli xadimi idi. Keçmişdə Əliheydər Qarayev "Hümmət"-in menşevik sonradan isə bolşevik qanadına mənsub idi. Menşevik Gürcüstan parlamentinin və eləcə də Müsavat parlamentinin də üzvü olmuşdur. Sonradan o Azərbaycan SSR-da Ədliyyə və Əmək komissarlıqlarına sonradan isə Xalq Hərbi Dəniz İşləri komissarlığına rəhbərlik etmişdir. Eyni zamanda o Azərbaycan SSR Müvəqqəti İnqilab Komitəsinin də üzvü olmuşdur. 1920-ci illərin sonuna qədər o Azərbaycan Kommunist Partiyasında [1] və eləcə də Sovet İttifaqında Cənubi Qafqazda aparıcı vəzifələri tutmuşdur. Bir müddət Qırmızı Professura İnstitutunda Tarix şöbəsinin gecə növbəsi üzrə direktoru, Kominternin şərq şöbəsinin rəhbəri olaraq fəaliyyət göstərmişdir.

Əliheydər Qarayev

1928-1929-cu illərdə respublika Mərkəzi Komitəsinin katibi olarkən o, Mir Cəfər Bağırovun partiyaya zidd hərəkətlərinin qarşısını almağa cəhd edərək sonuncunun hərəkətləri ilə bağlı dəfələrlə AKP MK-nın rəyasət heyətinin və Zaqafqaziya Diyar Komitəsinin qarşısında bu mövzunu qaldırmışdı. Öz növbəsində Mir Cəfər Bağırov da Əliheydər Qarayev haqqında surətini Beriyaya yollamaqla ərizələr yazırdı[15].

1936-cı ildə "Партработник Закавказья" jurnalında Əliheydər Qarayevin 1926-cı ildə çap olunmuş "Yaxın keçmişdən" kitabı haqqında mənfi rəylərin yazılmasından istifadə edərək M.C.Bağırov Yejova Qarayevin məsuliyyətə cəlb olunması ilə bağlı müraciət edir. Bundan başqa Azərbaycanın rəhbəri Ə.Qarayevin menşevik təşkilatına üzv olmasını gizlətdiyini də xəbər vermişdi. Kommunist partiyası kollegiyası bu məsələni 1937-ci ilin 3 fevralında müzakirə etmiş lakin bu ittihamın doğru olmadığını Qarayevin öz keçmişini gizlətməsinin əsassız olduğuna qərar vermişdir[15].

Bununla belə bir neçə ay keçdikdən sonra Azərbaycan SSR XDİK-nın təklifi ilə Ə.Qarayev həyat yoldaşı ilə birgə Moskvada həbs edilərək Bakıya gətirildi[15]. Onu öz menşevik keçmişini gizlətməkdən tutmuş əks-inqilabi millətçi təşkilata rəhbərlik etməsinə qədər fərqli ittihamlarla günahlandırırdılar. Ə.Qarayev həm də Azərbaycan SSR-nın SSRİ-dan ayrılmasının təşəbbüskarı olmaqda, ziyankarlıqda, dövlətə və xüsusən də M.C.Bağırova qarşı diversiya və terror hazırlığında təqsirləndirilirdi[15]. Ə.Qarayev özü ilə birgə M.Oraxelaşvili, R.Axundov və digərlərini də təqsirləndirdi lakin tezliklə öz ifadələrini geri götürərək məhkəmədə onları uydurma adlandırdı[15]. 21 aprel 1938-ci ildə Əliheydər Qarayevi güllələnməyə məhkum etdilər[15].

Repressiyalar Qarayev ailəsi üçün faciəyə çevrildi. Ə.Qarayevin həyat yoldaşı Xavər Şabanova-Qarayeva ancaq 1954-cü ildə bəraət qazanaraq azadlığa çıxır. Qardaşı Əlövsət Qarayev Uzaq şərqə qaçır ölümündən bir müddət əvvəl öz xatirələrini yazıb miras qoyur. "Bakinskiy raboçiy" qazetinin nömrələrinin birində onun bu sətirləri yer alır: "Qarayevlər ailəsinin 11 üzvündən (ana, ata, yeddi qardaş və iki bacı) ancaq iki qardaş sağ qalıb, digərləri ya məhv ediliblər ya ölüblər ya da dünyadan əlil olaraq köçüblər. Onların qalıqları böyük ölkənin ərazisinə səpələnib, biz onları yığıb Bakıda basdıra bildik. Anam və atamın qəbrinin yanında qardaşım Əliheydərin simvolik qəbri yerləşir. O qəbirdə onun qalıqları yox ulu babamızın qəbrindən gətirilmiş müqəddəs torpaq basdırılıb"[16]. "Vətən xaininin oğlu" damğası SSRİ dövlət mükafatı laureatı geofizik Nazim Qarayevdən də yan keçməyib[17].

Xalq təsərrüfatı sistemində repressiyalar[redaktə | əsas redaktə]

1936 və 1937-ci illərdə həbs olunmuş "Kaqanoviçneft" qazma işləri trestinin direktoru Əşrəf Əliyev və Gəncədə yerləşən tekstil fabrikinin direktoru Teymur Aslanov.


1938-ci ildə M.C.Bağırovun göstərişi ilə Az. SSR Xalq Komissarları Sovetinin 1-ci müavini Manaf Xəlilov, xalq daxili ticarət komissarı İbrahim Əsədullayev, xalq əkinçilik komissarı Əbülfət Məmmədov, xalq yüngül sənaye komissarı İskəndər Əliyev, xalq rabitə komissarlığının səlahiyyətlisi Yefim Rodionov, Xalq Komissarları Sovetinin məsul işçisi Lyuborski-Novikov həbs edilmişlər. M.C.Bağırovla əlbir olanlar onlara qarşı “ehtiyatda olan sağ-trotskiçi mərkəzinin əksinqilabi milliyyətçi təşkilatının” rəhbərləri olduqları haqqında saxtalaşdırılmış ittiham irəli sürmüşlər. Bağırovun əlaltıları bu şəxslərə qarşı işgəncələr və zorakılıq işlədəndən sonra, onlar çoxlu sayda başqa təqsirsiz insan haqqında saxta ifadələr verməyə məcbur edilmişlər”[18]. Lyuborski-Novikov istisna olmaqla məhbusların hamısı SSRİ Ali Sovetinin (millətlər palatası) 1-ci çağırış deputatları idilər. 1939-cu ildə, istintaqın nisbətən mülayimləşməsindən sonra məhbusların hamısı öncə işgəncələr altında verdikləri ifadələrdən imtina etmişdirlər[19]. Buna görə bu iş üzrə bir neçə dəfə istintaq aparılmış və 1941-ci ildə müəssisələrdə əksinqilabi məqsədlərlə ziyanvericilik ittihamı ilə onların hamısı uzun müddətə azadlıqdan məhrum edilmişdirlər. Həbs düşərgələrində Xəlilov, Əsədullayev və Rodionov dünyalarını dəyişmişdirlər. 1955-ci ilin aprel ayında bu iş üzrə keçənlərin hamısı bəraət almışdır. İskəndər Əliyev 18 il həbsdə və Qazaxıstan sürgünündə qaldıqdan sonra 1956 ildə Bakıya qayıdıb aprel ayında keçirilmiş Mir Cəfər Bağırov və onunla əlbir olanların məhkəmə prosesində ittihamın əsas şahidlərindən biri kimi onlara qarşı ifadə vermişdir[19]. “Ehtiyatda olan sağ-trotskiçi mərkəzinin əksinqilabi milliyyətçi təşkilatının” rəhbərlərinin işi, eləcə də onların adları həmin məhkəmənin Mir Cəfər Bağırov və onunla əlbir olanlara çıxartdığı Hökmün mətnində yer almışdır.

Ziyalıların repressiyası[redaktə | əsas redaktə]

1920-1930-cu illərdə Bakı bütün türk xalqlarının mədəni həyatının mərkəzi idi[4]. Burada Tatarıstanın, Özbəkistanın, Krımın, Türkiyənin ən görkəmli ziyalıları yaşayıb fəaliyyət göstərirdilər demək olar ki onların əksəriyyəti bu repressiyalar nəticəsində dünyalarını dəyişdilər[4]. Amerikalı tarixçi Tadeuş Svetoxovskinin sözlərinə görə ziyalılar repressiyanın əsas qurbanları idilər. 29 min ziyalı ölüm hökmü almışdı. Svetoxovskinin qeyd etdiyi kimi "tarixi missiya hissli sosial gücü olan ziyalılar varlıqlarını itirmişdilər"[20].

Şair və yazıçılar[redaktə | əsas redaktə]
1937-ci ildə repressiyaya məruz qalmış Azərbaycan şairi Mikayıl Müşviq və yazıçılar Yusif Vəzir ÇəmənzəminliTağı Şahbazi

1937-1938-ci illərdə Zaqafqaziyada repressiyadan ən çox əziyyət çəkən Azərbaycan ədəbiyyatı olmuşdur[4]. Repressiyaya məruz qalanlar arasında inqilaba qədər formalaşmış yazıçılar üstünlük təşkil etsələr də onlarla yanaşı sovet dövründə formalaşmış bir qrup yazıçı da repressiyaya məruz qaldı[4].

Hələ 17 mayda "Kommunist" və "Bakinskiy raboçiy" qazetlərində şairlərdən Əhməd Cavad,Hüseyin Cavid və eləcə də müsavatçılara pantürklərə millətçilərə aid edilən yazıçılara qarşı məqalələr peyda oldu[4]. 1937-ci ilin 4 iyun gecəsi Əhməd Cavad, Mikayıl Müşviq, Hüseyin Cavid, Hacı Kərim SanılıAtababa Musaxanlı həbs olundular[4].

Çox istedadlı şair[4] Mikayıl Müşviq çox qısa ömür yaşadı. Xatirələrə görə o mövcud quruluşu ürəkdən qəbul edirdi. Azərbaycanlı yazıçıların xatirələrinə görə onun "Stalin" adlı əsəri "dövründə Stalin haqqında yazılmış ən güclü şeir idi"[4]. Yaroslav Smelyakova görə şair " böhtan donosunun qurbanıdır"[4]. İstintaq zamanı Müşviq məktəbdə müəlliminin əks-inqilabi təsirinə düşdüyünü və millətçi-yazıçılarla dostluq etdiyini deməyə məcbur olur[4]. 1938-ci il 5 yanvar tarixində şairə hökm oxunub və o güllələnib[4].

1940-cı ilin yanvarında bir sıra repressiyaya məruz qalmışların ifadələrinə əsasən Çəmənzəminli ləqəbi ilə tanınan yazıçı Yusif Vəzirov haqqında həbs qərarı çıxdı. Hələ 1937-ci ildə öz “Studentlər” romanına görə Vəzirov Azərbaycan Yazıçılar İttifaqından kənarlaşdırılaraq bütün tutduğu vəzifələrdən azad edilmişdi. Bununla əlaqədar Vəzirov Ürgənc şəhərinə getməyə məcbur olur. Burada o Müəllimlər İnstitutunda dərs deyir. 1940-cı ildə Vəzirov Ürgənc şəhərində həbs edilərək Bakıya çatdırılır. O əks-inqilabi müsavatçı- millətçi təşkilatda iştiraka görə və pantürk və trotskiçi təbliğat apardığına görə 8 il müddətinə islah əmək düşərgəsinə məhkum edildi[21]. 1943-cü ilin 3 yanvarında Suxobezvodnoe stansiyasında Unjlaq düşərgəsində dünyasını dəyişmişdir[22].

Yazıçı və ADU-nin keçmiş rektoru Tağı Şahbazi 1937-ci ilin iyulunda həbs olundu. O "əks-inqilabi millətçi təşkilatın üzvü" olmaqda ittiham olunurdu. 2 yanvar 1938-ci ildə Şahbazi ən yüksək cəzaya məhkum edilərək elə həmin gün güllələnmişdir[23].

Ümumilikdə isə o dövrdə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının üzvlərinin demək olar ki yarısı repressiyaya məruz qalmışdır[24]. Onların arasında Sultan Məcid Qəniyev, Ömər Faiq Nemanzadə, Məmməd Kazım Ələkbərli, Səid Hüseyin, Əmin Abid və digərləri də var idi.

Əhməd Cavadın işi

Əhməd Cavadın həbsdə olarkən çəkilmiş şəkli

Şair, tərcüməçi, AYB-nin üzvü, professor Əhməd Cavad Azərbaycan himninin sözlərinin müəllifidir. Sovet hökuməti qurulduqdan sonra Quba Xalq Maarif şöbəsinin müdiri (1920-1922), Gəncədə Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunda Azərbaycan və rus dilləri kafedrasında müəllim, dosent, kafedra müdiri (1930-1933), Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatının tərcümə şöbəsində redaktor (1934), "Azərbaycanfilm" studiyasında sənədli filmlər şöbəsinin müdiri (1935-1936) kimi fərqli yerlərdə işləmişdir. Lakin bu illər ərzində ona qarşı yazılan məqalələr və donoslar onun dəfələrlə həbsinə səbəb olmuşdur. Bir müddət o Müsavat partiyasının üzvü olmuşdur və hətta 1923-cü ildə onu dövlətə qarşı gizli fəaliyyətdə və "Müsavat" partiyasının rəhbərlərindən olan Mirzəbala Məmmədzadənin хaricə qaçırılmasında хüsusi rolunun olmasında ittiham edərək həbs etmişdilər. Sonradan elə həmin ildə deklorasiya altında azad edilmişdir. 1925-ci ildə Ə.Cavad qələmə aldığı "Göy-göl" şeirinə bir qrup həmkarı tərəfindən əksinqilabi şeir damğası vurulur və bununla da şair həbsхanaya salınır. Damğaya səbəb şairin yazdığı bu misralardır:

" Sənin gözəlliyin gəlməz ki saya,

Qoynunda yer vardır yıldıza, aya!

Oldun sən onlara mehriban daya,

Fələk büsatını quralı, Göy göl![25]

"

Şairi bu bənddə ulduzdan aydan danışıb müsavatçılara ismarıc göndərməkdə ittiham edib şeirin tərcüməsini Moskvaya göndərirlər. Şeirdə heç bir siyasi səhvin tapılmadığı barədə Bakı məlumatlandırılır nəticədə yerli idarəetmədə olanlar şairi həbsdən azad etmək məcburiyyətində qalırlar.

1928-ci ildə Türkiyədə müsavatçıların nəşr etdikləri "İstiqlal məcmuəsi"ndə onun şeirləri də işıq üzü gördü. Əhməd Cavadın həbsi üçün səbəb axtaran bəzi həmkarları bundan yararlanaraq yorulmaq bilmədən mətbuatda "İstiqlal məcmuəsi"ndə çap olunan şeirlərinə görə onu ittiham etdilər. Cavad isə öz növbəsində "Kommunist" qəzetinin 1929-cu il 31 oktyabr tarixli sayında "Şiddətli protesto edirəm" məqaləsi ilə yazılanlara belə cavab verdi:

" Aprel inqilabından sonra əlaqədar olmadığım bir təşkilat tərəfindən nəşr edilən bu kitabdan xəbərim olmadığı kimi, hansı parçalarımın da oraya düşdüyündən xəbərim yoxdur. "

Amma bu etiraz kükrəyən kin-küdurət dalğasının qarşısında bir damlaydı. Qəzetlərdə verilən imzalı-imzasız məqalələrdə, şeirlərdə Cavad təhqir olunurdu. Müxtəlif zamanlarda ona qarşı "Sonadək ifşa etməli" (Abdulla Faruq), "Sıralarımızda düşmənlərə yer yoxdur" (Ağahüseyn Rəsulzadə), "Sıralarımızı təmizləyəlim!" (Cəfər Xəndan), "Təmizliyə başlanmalıdır!" (Məmməd Səid Ordubadi), "Amansız olmalı!" (Mir Cəlal), "Səhvlərimiz haqqında" (Səməd Vurğun), "Sayıqlığın kütləşdiyi yerdə" (Seyfulla Şamilov) adlı məqalələr yazılmışdır[26].

1937-ci ilin mart ayında Şota RustavelininPələng dərisi geymiş pəhləvan” əsərinin tərcüməsinə görə ilk mükafata layiq görülməsinə baxmayaraq həmin ilin 4 iyununda həbs edildi. 1937-ci ilin iyununda başlanan istintaq işi həmin ilin 25 sentyabrında qurtarmışdı. 1937-ci ilin 12 oktyabrında başlanıb, cəmi 15 dəqiqə davam edən məhkəmənin sədri Matuleviç, üzvləri Zaryanov və Jiqur olub. SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi Kollegiyası Cavadı Azərbaycan Cinayət Məcəlləsinin 69, 70 və 73-cü maddələri ilə ittiham edib. İrəli sürülən ittihamlardan birincisi o idi ki, şair 1922-ci ildən əksinqilabçı Müsavat hərəkatının başçısı olub, 1936-cı ildən isə o, Azərbaycandakı mövcud üsyankar-terrorçu təşkilata qoşularaq, qarşısına Sovet hakimiyyətini yıxmaq, Azərbaycanı SSRİ-dən ayırmaq məqsədini qoyub. Məhkəmədə hərbi hüquqşünas Kostyuşko və prokuror Rovski iştirak ediblər. Müdafiəçilər, yəni vəkillər, şahidlər isə olmayıb. Səhərisi gün isə o güllələndi. Lakin bəzi mənbələrə görə Mir Cəfər Bağırov 1956-cı ildə öz məhkəməsində Əhməd Cavadın güllələnmədiyini həbsxanada işgəncələrə dözməyərək dünyasını dəyişdiyini deyib. Onun həyat yoldaşı Şükriyyə xanım isə"Vətən xaininin ailə üzvü" olduğuna görə Qazaxıstana 8 il müddətində sürgün edilir. Sonradan Şükriyyə xanım Əhməd Cavadın Mir Cəfər Bağırovun birbaşa göstərişi ilə həbs olunduğunu demişdir. 1955-ci ilin 19 avqustunda isə şairə bəraət verilir.


Hüseyin Cavidin işi

Hüseyin Cavid

Hüseyin Cavid öz yaradıcılığının ilk on illiyində müasir Azərbaycan romantizminin ən böyük təmsilçisi kimi şöhrət qazanmışdır[27]. . F.D.Aşnin, V.M.Alpatov, D.M.Nasilov kimi Rusiya alimləri hesab edirlər ki Hüseyin Cavid o dövrdə həbs olunmuş yazıçılar arasında ən nüfuzlusudur[4]. Qeyd edək ki 1920-ci illərin qazetləri onun haqqında yazarkən "Qafqazın ən məşhur və ən şöhrətli şairi", "Azərbaycanın ən qüdrətli şairi" kimi cümlələrdən istifadə edirdilər[4].

Onun həbsinə səbəb "əks-inqilabi əlaqələr saxlaması", "bir sıra müsavatçılarla müsavatçı söhbətlər aparması", "öz ətrafında millətçi düşüncələrlə köklənmiş cavan şairləri toplayıb müsavatçı ruhda təkmilləşdirməsi" kimi ittihamlar idi[4]. Şair özünü günahkar saymırdı və üçlüyün birinci və ikinci iclaslarında onun işi ilə bağlı bir qərar çıxara bilməmişdilər məhz buna görə də onu həbsxanada saxlamağa davam edirdilər[4]. 1938-ci ilin yazında Azərbaycan XDİK-na yeni rəhbərlik təyin olunanda Hüseyin Cavid Azərbaycan SSR-nın cinayət məcəlləsinin 72 və 73-cü maddələrinə əsasən təqsirli bilinirdi[4].

Moskvadakı Xüsusi Müşavirəyə yolladıqları işə baxmadılar və hətta sonradan iş geri Bakıya göndərildi. Bakıda işə yenidən baxanda ittihamlara 68-ci maddə (casusluq) də əlavə olunur[4]. Yekun ittihama əsasən "müəyyən edilib ki, Hüseyin Cavid uzun müddət Türkiyədə sonradan isə Almaniyada yaşayıb. XDİK-nın məlumatlarına əsasən Hüseyin Cavid casusluq üçün təyin edilib."[4] 9 iyun 1939-cu ildə şairi 8 il islah əmək düşərgəsinə məhkum etdilər lakin bu ittihamda casusluqla bağlı maddə yox idi[4]. Hüseyin Cavid 1941-ci ildə dünyasını dəyişib. Reabilitasiya işinə görə müəyyən edilib ki, İrkutsk vilayətinin Tayşet rayonununda vəfat edib[4].

Elm xadimləri[redaktə | əsas redaktə]

"Ümumittifaq pantürk təşkilatı" işi üzrə SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialında repressiyalar

SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialında və universitetdə repressiyalar 1936-cı ilin dekabırında Ruhulla Axundovun həbsi ilə başladı[4]. Artıq 1937-ci ilin yanvar ayında bir sıra Azərbaycan alimləri: Hənəfi Zeynallı, Vəli XulufluBəkir Çobanzadə həbs olunmuşdular[4]. Hətta Bəkir Çobanzadəni Kislovodskda bir sanatoriyada həbs edib xüsusi konvoyla Bakıya gətirmişdilər[14]. 18 mart gecə saatlarında tarixçi Qaziz Qubaydullin də həbsə məruz qaldı həbsindən dərhal sonra Mir Cəfər Bağırov "Bakinskiy Raboçiy""Kommunist" qəzetlərində ona qarşı məqalə dərc etdirdi[4]. 19-20 mart tarixlərində Azərbaycan SSR Kp MK-nin 6-cı Mart plennumunda çıxış edən Mir Cəfər Bağırov R.Axundovun mədəni cəbhədə rəhbərlik etdiyi millətçi işdən danışarkən bəyan edir ki professorlar Bəkir ÇobanzadəQaziz Qubaydullin Azərbaycandakı pantürkizmin ən parlaq nümayyəndələridirlər[1]. 4 iyun gecəsi isə Xalid Səid Xocayev həbs olundu[4].

Tənqidçi və ədəbiyyatşünas Hənəfi Zeynallı Ruhulla Axundovun yaxın dostu idi[28]. Həbs olunmamışdan əvvəl o SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialının Dil və Ədəbiyyat institutunda alim, katib olaraq işləyirdi[4]. Türkoloq Vəli Xuluflu isə Ruhulla Axundovun müavini idi o həmdə SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialında tarix sektorunun müdiri idi[29]. Şərqşünas Bəkir Çobanzadə əslən krım tatarı idi[30] 1920-ci illərdə Krım Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin üzvü və krımtatar partiyası olan "Milli firqə" partiyasının rəhbərlərindən olub[30]. Sonradan 1925-ci ildə o Bakıya köçür və 1937-ci ilin əvvəllərinə qədər Bakı Dövlət Universitetinin professoru və SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialının işçisi olur[30]. Professor Qaziz Qubaydullin Türk xalqlarının tarixi üzrə fundamental tədqiqatların müəllifi olan ilk tatar tarixçisidir[4]. İstedadlı[4] özbək türkoloq Xalid Səid Xocayev isə SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialın tarix bölməsində elmi işçi olaraq işləmişdir.

İstintaq zamanı Bəkir Çobanzadə ifadə verir ki guya ki 1934-cü ildə yaradılmış pantürk "Ümumittifaq birləşmiş mərkəz" mövcuddur[1]. Mərkəzin rəhbəri kimi RSFSR Xalq Komissarları Sovetinin sədr müavini Turar Rıskulov üzvlər sırasında isə Moskva Şərqşünaslıq İnstitutunun keçmiş direktoru professor Sanjar Asfendiyarov, Qaraçay-Çərkəz Vilayət İcraiyyə Komitəsinin sədri O.Əliyev, dağıstanlı maarifçi A.Taxo-Qodi, Qaziz QubaydullinBəkir Çobanzadə göstərilirdi. Bəkir Çobanzadə sadaladığı adların sahiblərinin əksəriyyəti ilə şəxsən tanış deyildi tanıdıqları ilə isə illər əvvəl görüşmüşdü[31]. İyul ayında isə o aparıcı türkoloq akademik Aleksandr Samoyloviç haqqında ifadə verdi və tezliklə o da həbsə məruz qaldı. Beləliklə tədricən böyük "ümumittifaq, əksinqilabi, üsyançı, pantürk" bir təşkilat haqqında məhkəmə işi formalaşdı[1].

Qaziz Qubaydullin son olaraq "SSRİ ərazisində pantürkizmin əsas ideoloqlarından biri" ittihamı ilə təqsirləndirilir[4]. Onu "Azərbaycanda istehsalat yerlərində zərərverici aktları törətməkdə" və casusluqda (türk, yapon, alman kəşfiyyatlarına) təqsirləndirirdilər[4]. Bəkir Çobanzadə Azərbaycan SSR Cinayət Məcəlləsinin 60, 63, 70, 73-cü maddələri ilə təqsirləndirilirdi[32]. Xalid Səid Xocayev isə təşkilat rəhbərlərinin sırasında göstərilməsə belə ittihama əsasən onun üzvü və eyni zamanda "köhnə türkiyə kəşfiyyatçısı" ittihamı ilə təqsirləndirilirdi[4].

Bakıya gəlmiş üçlüyün üzvləri SSRİ Ali məhkəməsinin Hərbi kollegiyasının hərbi korpus hüquqşünası (rus. Корвоенюрист) İ.O.Matuleviç (sədr), hərbi briqada hüquqşünası İ.M.ZıryanovY.K.Jiquradan və eləcə də dördüncü - katib, 1-ci dərəcəli hərbi hüquqşünas A.F.Kostyuşkadan ibarət idi[33]. Həmçinin onları SSRİ prokurorluğunun sədri hərbi korpus hüquqşünası (rus. Корвоенюрист) R.S.Rozovski də müşayiət edirdi[33]. 11-13 oktyabr tarixlərində keçirilən məhkəmə prosesləri[33] Bəkir Çobanzadə, Qaziz Qubaydullin, Hənəfi Zeynallı, Hüseynəli Biləndərli, B.Tixomirov (Partiya tarixi institutunun rektoru və ADU-nin tarix fakultəsinin dekanı), A.Bukşpan, Xalid Səid Xocayev, Əbdüləziz Salamzadə, Balabəy Həsənbəyov kimi alimləri və M.Hüseynov, Məmməd Cuvarlinski kimi partiya rəhbərlərini ölüm hökmünə məhkum etdi[1]. Bu günlər ərzində ölüm hökmünə məhkum olunanları məhkəmənin son günü - 13 oktyabr 1937-ci ildə güllələndilər[33].

Digər alimlər

1937-ci ildə həbs olunmuş ədəbiyyatçılar Salman MümtazƏli Nazim.

Ədəbiyyatşünaslar, yazıçı Salman MümtazSSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialının Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun elmi işçisi Əli Nazim 10 il həbsə məhkum olundular. Salman Mümtaz 1941-ci ildə Sol-İletsk həbsxanasında dünyasını dəyişdi bəzi məlumatlara əsasən isə Əli Nazim də onunla eyni ildə dünyasını dəyişib[4].

Azərbaycan ədəbiyyatının şairi və tarixçisi Mikayıl Rəfilini "Ədəbiyyata əksinqilabi pantürkist fikirləri gətirməkdə Azərbaycan xalq yaradıcılığına qarşı çıxıb gündəmdə olan qərb tendensiyalarını dəstəkləməkdə" günahlandırıb Yazıçılar İttifaqından kənarlaşdırdılar[34]. Onu 1934-cü ildə yaradılmış "Ümumittifaq birləşmiş mərkəzə" üzv olmaqda ittiham edirdilər lakin sonradan 1939-cu ildə onu azad etdilər[34].

1937-ci ilin sonunda ilk azrəbaycanlı etnoqraf arxeoloq olan[35] və Azərbaycandakı arxeologiya və etnoqrafiya elminin banisi[36] Ələsgər Ələkbərovu həbs etdilər[37]. O Azərbaycan dövlət elmi-tədqiqat institutunun arxeologiya bölməsinin müdiri və SSRİ EA Azərbaycan filialının Tarix, arxeologiya və etnoqrafiya institutundakı Maddi mədəniyyət tarixi bölməsinin rəhbəri olmuşdur[37]. Öz dövründə akademik İvan Meşaninov Ələkbərov haqqında yazırdı ki o, "birmənalı şəkildə diyarın ən yaxşı bilicilərindəndir"[38]. А. Алекперов погиб в 1938 году в заключении[37]. Ələsgər Ələkbərov 1938-ci ildə həbsdə dünyasını dəyişdi.

Həmçinin SSRİ EA-nın Azərbaycan filialının Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun elmi işlər üzrə direktor müavini dilçi alim Qulam Bağırov həbs edilərək 8 il islah əmək düşərgəsinə məhkum edilir[39], SSRİ EA Azərbaycan filialının elmi əməkdaşı, Azərbaycan Dövlət Universiteti əsaslı kitabxanasının direktoru Ağamir Məmmədov isə "əksinqilabi fəaliyyətdə, pantürkizm və trotskiçilikdə" ittiham olunaraq 1938-ci ildə güllələnmişdi[40].

Dilçilər İdris Həsənov və Qulam Bağırovun taleləri

1938-ci ilin yazında həbs olunmuş İdris HəsənovQulam Bağırov.

Filologiya elmləri namizədi dilçi alim İdris Həsənovun da taleyi faciəli olmuşdur. O Azərbaycan Pedaqoji İnstitutununSSRİ EA Azərbaycan filialının professoru olmuşdur[4]. Tez bir zamanda 1937-ci ilin payızında İdris Həsənov SSRİ EA-nın Azərbaycan filialının Tarix, Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun direktoru olmuşdur[4].

Onun tutulmasına Bəkir Çobanzadə, Vəli Xuluflu, Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunda kafedra müdiri olan Abdulla Şərifovun verdikləri ifadələr və onun iş yerindən yazılmış məktub səbəb olur. XDİK-in SSRİ EA Azərbaycan filialına İdris Həsənov haqqında verdiyi sorğuya Tarix, Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun direktoru Aleksey Klimovun və dil şöbəsinin yeni direktoru Quliyevin imzasıyla verilmiş cavabda bunlar qeyd olunmuşdur:

" "İnstitutun keçmiş direktor müavini İdris Həsənovun haqqında sorğunuza belə cavab veririk: İdris Həsənov Azərbaycan dilçiliyi sahəsində uzun müddət pantürkist təbliğat və ziyankarlıq işi aparmışdır. O, 1926-cı ildə çapdan çıxmış "Gəncə əhalisinin dialektində mənsubiyyət şəkilçisiz isimlərin hallanması" adlı ilk əsərinin elə birinci sətrindən özünün pantürkist təbliğatını yaymağa başlayır. Onun bütün fikir və mülahizələri "vahid qədim türk dilləri"nin varisi olan türk dili haqqında pantürkist-müsavatçı ideyaların davamıdır. Pantürkist ideyaya sadiq olan İ.Həsənov Azərbaycan dilinin qrammatikasına osmanlı formalarını tətbiq etmək fikrində olduğunu söyləmişdir (məsələn, "almamış", "gəlməmiş", "almadan", "gəlmədən" və s.). Bundan əlavə, Azərbaycan dilində o, rus və beynəlmiləl sözləri varvarizm və "yad" sözlər adlandırmışdır. "Azərbaycan zəhmətkeşlərinin İ.V.Stalinə məktubu"nun mətnindən sitat gətirən İ.Həsənov qeyd edir ki, "Azərbaycan dili Azərbaycan məktəblərindən az qala, qovulmuşdur". Dili kobudcasına təhrif hesab etmək olmaz. Bu, əksinqilabi fitnəkarlıq və böhtandır! Azərbaycan dilinin orfoqrafiyası işlənib hazırlanarkən İ.Həsənov digər vətən xainləri ilə birlikdə dilimizi ərəb, fars və osmanlı sözləri ilə doldurmağa çalışmış, bununla da, qərbin, kapitalist ölkələrinin mədəniyyətini təbliğ etmişdir. APİ üçün müəllim kadrlarının hazırlanması işində də ziyankarlıq mövqeyindən fəaliyyət göstərmişdir[41][42]". "

1939-cu il iyunun 2-də qəti qərar verilir: "İdris Məşədi Zaman oğlu Həsənov antisovet təşkilatında iştirakına görə 8 il müddətinə islah-əmək düşərgəsinə göndərilsin!"[4]. Bu illər ərzində o uzaq Kolım diyarında infarkt keçirsə də sağ qalmağı bacarır. 1946-cı ilin aprelin 3-də cəzasını çəkdikdən sonra Gəncəyə qayıdan professor İdris Həsənov 6 saylı məktəbdə sıravi müəllim kimi işləməyə başlayır. 1948-ci ildə Beriya tərəfindən imzalanmış məxfi təlimata görə həbs olunub cəzasını çəkib sağ qalanları bir dəfəlik sürgün edirdilər. 1949-cu ilin dekabrın 21-də o, "təhlükəli element" kimi yenidən 1939-cu il ittihamına görə həbs edilir[4]. Onu ömürlük Krasnoyarsk diyarına sürgün edirlər[4]. İdris Həsənov bu sürgünə dözməyib 1950-ci il noyabrın 3-də özünü dənizə ataraq dünyasını dəyişdi[19].


Dilçi Qulam Bağırovun taleyi də oxşar oldu. Q.Bağırov SSRİ EA-nın Azərbaycan filialında dil bölməsinin rəhbəri (1933-1935-ci illər) sonradan isə EA-nın Azərbaycan filialının Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun elmi işlər üzrə direktor müavini. O müavin olduğu dövrdə direktor A.R.Zifeld-Simumyaqi idi. Kislovodskda Bəkir Çobanzadə həbs olunanda Qulam Bağırov da onunla birgə eyni palatada idi. Azərbaycana qayıtdıqdan sonra onu institutdan qovumuş, partiya sıralarından xaric etmişdilər. O 1938-ci ilin 4 aprelində həbs edildi. İstintaq zamanı Q.Bağırov ifadəsində qeyd edirdi ki 1936-cı ildə onu Vəli Xuluflu əks-inqilabi fəaliyyətə cəlb etmişdir, halbuki Vəli Xuluflu ona qarşı heç bir ifadə verməmişdi[4].

1939-cu ildə 8 il islah əmək düşərgəsinə məhkum edilmiş Qulam Bağırov Kolımada da sağ qalmağı bacarır. 1947-ci ildə sağ-salamat vətənə qayıdır. Ona Bakıda yaşamağa icazə vermirlər. Q.Bağırov Laçın rayonunda səhiyyə şöbəsində katib (1947-1948-ci illərdə) işləməyə məcbur olur. Müharibə sonrası ikinci repressiya dalğasına məruz qalaraq İdris Həsənov kimi o da köhnə ittihamlarla günahlandırılır. Və beləcə 1949-cu ildə Qazaxıstanın Cambul vilayətinə ömürlük sürgün edilir. O burada məktəblərdə rus dili və ədəbiyyatı müəllimi işləyir. 1956-cı ildə isə bəraət alaraq Bakıya qayıdır[4].

İncəsənət xadimləri[redaktə | əsas redaktə]

1938-ci il 17 mart tarixində Bakı şərq konservatoriyasının qurucusu pianoçu Xədicə Qayıbova əks-inqilabi müsavatçı təşkilata üzv olmaqda günahlandırılaraq həbs olundu[1]. Onun həyat yoldaşı Rəşid Qayıbov da onunla birgə "xalq düşməni" kimi həbs edildi. Xədicə Qayıbovanın həbsinə səbəb A.Fərəczadənin işgəncələr altında verdiyi ifadələr olmuşdur. Musiqiçinin evində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə eləcə də sovet hökumətinin dövründə xarici qonaqlar, türk zabitlər eləcə də BünyadzadəKöprülüzadə kimi şəxslər musiqi gecələrinə yığışırdılar. 1937-ci ildə bu musiqi gecələri siyasi mövzularda gündəmə gəldi. Bundan əlavə Qayıbovanın birinci həyat yoldaşının qardaşı AXC hökumətinin İstanbuldakı nümayəndəliyində katib işləmişdi. Xədicə Qayıbova ölüm hökmünə məhkum edilərək 1938-ci ilin oktyabrında güllələnmişdir. 1957-ci ildə isə bəraət qazanmışdır[43].

Sergey Paniyevin istintaq zamanı çəkilmiş şəkli.

Repressiyaya məruz qalan incəsənət xadimlərinin arasında Bakı Rus Fəhlə Teatrının musiqi şöbəsinin rəhbəri Sergey Georgiyeviç Paniyev də var idi. Stalin haqqında danışdığı lətifələr və etdiyi zarafatlara görə Paniev həbs olunub əks-inqilabi fəaliyyətdə ittiham olunurdu. Həbsi haqqında yazılan arayışda qeyd olunurdu ki, Paniev davamlı olaraq antisovet, anti-inqilabi fikirlər söyləyir, 1936-cı ildə "Yeni Avropa" mehmanxanasının yeməkxanasında bufetçiyə pul verərək "get Stalini öldür" deyib (zarafat yoldaş Stalinə qarşı terror münasibəti kimi qiymətləndirilib). Eləcədə arayışda qeyd olunurdu ki Paniyevin əks-inqilabi hərəkətləri teatrın digər aktyorlarına da təsir edir. Həbsindən bir neçə gün öncə Paniyev Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqından xaric olunaraq teatrdakı işindən uzaqlaşdırılmışdı. Şahidlərin ifadələrinə əsasən göstərilirdi ki bir dəfə Paniyev içdiyi şorbanın dadından narazı qalaraq demişdi ki "şorba partiyanın proqramına əsasən hazırlanıb". Bundan əlavə Paniyev "rus şovinizmində" də günahlandırılırdı buna sübut kimi isə "onun aktyorlar Fatma QədriÜlvi Rəcəbə dediyi etikadan kənar sözlər" göstərilirdi. Nəticədə Sergey Paniyev 6 il həbsə məhkum edildi və yalnız 1989-cu ildə bəraət qazandı[43].

Repressiyaya eləcə də aktyorlar məruz qalırdılar. Beləcə 1937-ci ildə "xalq düşməni" kimi həbs olunub, sonradan isə uydurulmuş işə əsasən[44] Azərbaycan SSR əməkdar artisti Ülvi Rəcəb güllələnmişdir[43].

Abbas Mirzə Şərifzadə Hamlet rolunda 1926-cı il

1937-ci ilin dekabr ayında Azərbaycan Dram Teatrının aktyoru və Opera və Balet Teatrının baş rejissoru Azərbaycanın xalq artisti Abbas Mirzə Şərifzadə həbs edildi. Onun evindən ərəb əlifbası ilə yazılmış qeydlər müsadirə olundu, XDİK əməkdaşları düşünürdülər ki bu aktyorun İran kəşfiyyatı ilə əlaqələrinə sübutdur. Aktyoru 22134 nömrəli uydurulmuş bir iş üzrə[44] ittiham edirdilər. Şərifzadəni İran lehinə casusluqda ittiham edirdilər. Sübut kimi isə Şərifzadənin 1932-ci ildə Gəncədə olarkən bir neçə dəfə İran konsulluğuna getməsi göstərilirdi. Əslində isə bu İran konsulu tərəfindən təşkil olunmuş dostluq görüşləri idi çünki həmin konsul Azərbaycan teatrının pərəstişkarı idi və aktyorların mühitində olmağı çox sevirdi[45]. Bundan başqa Şərifzadəni həbs etmələrinə başqa bir ciddi səbəb onun qardaşı Qulam Mirzə Şərifzadənin siyasi fəaliyyəti idi[46]. Beləki onun qardaşı AXC dövründə dövlət işçisi idi və sovet işğalından sonra İranda mühacirətdə idi. Şərifzadəni həm də repressiyaya məruz qalmış şairlərin Hüseyin CavidMikayıl Müşfiqin[47] yaradıcılığını təbliğ etməkdə günahlandırırdılar. Lakin istintaq işinə əsasən Şərifzadə Hüseyin Cavid və Ülvi Rəcəblə yaxın münasibətlərinə görəona görə həbs edilmişdi onlar da öz növbələrində yalandan burjua millətçilikdə ittiham edilmişdilər. Bundan başqa Şərifzadə həm də "ifşa edilmiş" gizlin əks-inqilabi təşkilatın rəhbəri olan Ruhulla AxundovlA da yaxın münasibətlərdə idi[48]. 1938-ci ilin oktyabrında Azərbaycan SSR XDİK üçlüyü Abbas Mirzə Şərifzadəyə "casusluq fəaliyyətinə görə" ölüm hökmü verdilər. 1938-ci ilin noyabr ayında[48][49] Şərifzadə XDİK zirzəmisində güllələndi[48].

Azərbaycan Dram Teatrının aktrisası Panfiliya Tanailidi də həbsə məruz qalmışdı. Onu İrana casusluqda və anti sovet təbliğatında günahlandırırdılar. P.Tanailidi İranda qastrol səfərlərində olmuşdu.İran siqaretlərini tərifləməsi və İran vətəndaşı olan köhnə tanışı ilə görüşməsi ona qarşı dəlil kimi istifadə edilmişdi. Keçmiş Bakı teatrlarının aktrisası Gövhər Qazıyeva İrandan Bakıya gələndə öz rəfiqəsi Tanailidiyə iran siqaretləri hədiyyə etmişdir. Tanailidi isə bu siqaretləri tərifləyərək "bizim siqaretlər isə zibildir" demişdi. İstintaq Tanailidinin öz rəfiqəsi ilə olan bu görüşünü "casusluq məqsədilə" olduğunu irəli sürmüşdür. Bundan başqa o həbs edilmiş və daha sonra kamerasında özünü asmış "xalq düşməni" Əhməd Triniç ilə də dostluq edirdi. 15 dəqiqə davam edən məhkəmə prosesində Tanaidi güllələnməyə məhkum edildi. Hökm 1938-ci ilin oktyabrında yerinə yetirildi. Panfiliya Tanailidi sonadək özünün günahkar olduğunu qəbul etmədi. Yalnız 1957-ci ildə bəraət qazandı[43].

Böyük təmizləmənin bitməsi[redaktə | əsas redaktə]

Repressiyalar əsasən 1938-ci ilin noyabr ayınadək aparılıb. 31 yanvar 1938-ci ildə ÜKP MK-nin siyasi bürosu tərəfindən qəbul edilmiş "antisovet elementləri barədə" qərarına əsasən Azərbaycan SSR ərazisində 2000 nəfər ən yüksək cəzaya məhkum olundular. Ümumi 1938-ci il ərzində 10 mindən çox insanın işinə baxılmışdır. Həm siyasi həm də kriminal tərkibli cinayətlərə görə o cümlədən antisovet təbliğatına, terror planlaşdırmasına, casusluğa və ziyankarlığa görə məhkum edirdilər. Üçlüklər 7241 nəfər haqqında işə baxmışdır bunlardan 5061 nəfəri siyasi cinayətlərdə, 2180 nəfəri isə kriminal cinayətlərdə ittiham olunurdular. Yalnız antisovet təbliğatına görə görə 1180 adam güllələnməyə məhkum olunmuşdur. Üçlüklərdən başqa hərbi kollegiyaların səyyar sessiyaları, hərbi tribunallar və adi məhkəmə iclasları da insalara hökm çıxarırdılar[5].

SSRİ XDİK xüsusi müşavirəsində qəbul olunmuş qərara əsasən həbs olunanların böyük qisminin taleyi 1939-1940-cı illərdə bəlli oldu. Onları çox vaxt güllələnməyə deyil müddətsiz həbsə məhkum edirdilər. Həbs olunanların çoxu 1954-1956-cı ildə olan reabilitasiya dövrünə qədər yaşamadılar[5].

Qurbanların sayı[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanda Böyük Terrorun qurbanı olanların sayı haqqında dəqiq məlumat yoxdur[50]. Polşalı tarixçi Tadeuş Svetoxovskiyə görə Bağırov tərəfindən aparılan təmizləmələrdə 70 min azərbaycanlı öz həyatını itirib[51]. Digər hesablamalara görə 1937-1938-ci illərdə olan kütləvi qırğınlarda 80-100 min arası azərbaycanlı öz həyatını itirib. A.Q.Uralova görə isə 1937-1938-ci ildə Azərbaycanda repressiya nəticəsində öldürülən insanların 120 mindir[52]. A.Yunusov Böyük Terror dövründə 120 min insanın dünyasını dəyişdiyini və xüsusilə qeyd edir ki 3.2 milyon (1939-cu il siyahıya alınması) əhali üçün 120 min böyük rəqəmdir[50].

"Donos"ların rolu[redaktə | əsas redaktə]

Donosçuluq Azərbaycanda böyük vüsət almışdı. Bununla yanaşı bir çox donosçuları hərəkətə gətirən təhqir olunmuş şərəfləri və intiqam hissləri idi[6]. Beləki bir erməni fəhləsi Mərkəzi Komitəyə Bakının bir sənaye rayonunun raykom katibi və təşkilati şöbəsinin müdiri haqqında onların qolçomaq və erməni millətçisi olduqlarını və gənclərə partiyaya üzv olmağa mane olduqları haqqında donos yazmışdır[6]. Daha sonra bəlli olur ki, təqsirləndirilənlər bir müddət əvvəl həmən donosçunun partiyaya üzv olmaq istəyini rədd ediblərmiş[6].

Azərbaycan SSR KP BK və MK-nin və digər partiya təşkilatlarının ünvanına partiya üzvləri haqqında çoxlu sayda ərizələr daxil olurdu. Bakının Bayıl-BibiHeybət rayonunda demək olar ki haqqında ərizə yazılmayan təsərrüfət işçisi və ya partiya işçisi qalmamışdı. "Bakinski Raboçi" qəzetinin məlumatına görə 1938-ci ilin yanvar ayı ərzində raykomda bu tipli 600 ərizə toplanmışdır[53].

Təkcə 1937-ci il ərzində Astara rayonu kənd sovetinin katibi xalq düşməni adı ilə 146 nəfəri şərləmişdi[6]. Mehdiyev soyadlı bir şəxs Lənkəran rayon partiya komitəsinin katibini, Ali məhkəmənin bir sıra hakimlərini və MK-nin katibi M.C.Bağırovu xalq düşmənləri ilə əlaqədə ittiham edib, Mehdiyevin məktubunu qəbul edib gözdən keçirən səlahiyyətli şəxs ittihamların doğruluğunu yoxlamadan ittiham olunanların həbsi barədə göstəriş vermişdir[6]. 1937-ci ilin yay-payız aylarında Şamaxının Leninabad kəndində bir işlə bağlı 41 nəfər həbs olunmuşdur. Buna səbəb XDİK-nın iki gizlin əməkdaşının verdiyi məlumat olmuşdur. Onlar bu məlumatı XDİK-nın rayon şöbəsinin rəisi Şabanbəyovun tapşırığına əsasən vermişdilər. Şabanbəyov isə öz növbəsində Xalq Daxili işlər komissarı Y.D.Sumbatov-Topuridzenin böyük iş təşkil etmək əmrinə əsasən bu tapşırığı vermişdir[1].

Bəzən haqqında "donos" yazılanlardan başqa həm də "donos" yazanların özləri dəmir barmaqlıqlar arxasına düşürdülər. Bakı limanının partiya təbliğatçısı Hadı Əzizov, Voroşilov rayonunun partiya konfransında limanın təmsilçisi kimi iştirak edərkən öz çıxışında Xəzər dəniz gəmiçiliyi idarəsinin siyasi şöbəsinin müdiri Həsən Rəhmanovu tənqid edərək Azərbaycan SSR MK-nin ikinci katibi Atanes Akopova və Azərbaycan SSR XKS-nin sədri Hüseyn Rəhmanova qarşı siyasi xarakterli ciddi ittihamlar etdi. M.C.Bağırov öz növbəsində Hüseyn Rəhmanovu və Avanes Akopovu müdafiə edərək partiya orqanlarına H.Əzizovun davranışlarını müzakirə etmələrilə bağlı göstəriş verdi. Sonuncunu tezliklə partiya sıralarından xaric edib əksinqilabi fəaliyyətdə günahlandıraraq 1937-ci ilin avqust ayında həbs etdilər[1]. Bununla belə A.Akopov və Rəhmanov qardaşları da sonradan həbs olundular[1].

Bəziləri ittiham olunmaqlarına baxmayaraq Böyük Terrordan sağ çıxmağı bacarmışdılar. Belə 1937-ci ildə Azərbaycan SSR gələcək rəhbəri olacaq İmam Mustafayev haqqında Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutu haqqında aparılan yoxlama komissiyasına partiya komitəsinin katibi Süleyman Rəhimov tərəfindən bildiriş göndərilmişdi. Bildirişdə qeyd olunurdu ki "Mustafayev 1928-ci ildə müəllimlərin hansısa əks inqilabi təşkilatına üzv olmuşdur"[54]. Lakin aparılan yoxlamalar bu iddanın əsassız olduğunu sübut etdi[54].

Etnik azlıqlara və xaricilərə qarşı repressiyalar[redaktə | əsas redaktə]

"Konkordiya"-nın Bakı təmsilçiliyinin müdiri Evald Bepple və "Konkordiya"-nın Yelenendorf təmsilçiliyinin hesabat şöbəsinin müdiri Herman Bezold (alman kəşfiyyatına casusluqda ittiham olunub). Həbs olunub 1937-ci ildə güllələniblər.

1930-cu illərdə alman əhalisinə qarşı repressiyalar[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycandakı alman məskənlərində qolçomaqlara qarşı tədbirlər 30-cu illərin ortalarında daha da gücləndi. AKP Mərkəzi Komitəsinin 20 noyabr 1934-cü ildə verdiyi qərarla almanlardan bunlar tələb olunurdu:

" xariclə, burjuafaşist təşkilatlarla əlaqələrini tamamilə kəsmək, xaricdən pulların və bağlamaların alınmasını dayandırmaq, rayon partiya və sovet təşkilatlarına alman əhalisi olan kolxozlarda qolçomaq antisovet və yad düşmən elementlərin təmizlənməsi ilə bağlı təkliflər vermək, 87 alman ailsəinin, islahedilməz antisovet elementlərin, keçmişdə iri kapitalist təsərrüfat sahiblərinin və SSRİ-nin digər alman rayonlarından qaçan almanların inzibati qaydada sürgününü tanımaq. "

30-cu illərin ikinci yarısında kütləvi repressiya və həbslər artdığı üçün almanlara qarşı da repressiyalar daha da kəskinləşdi. Belə ki, təkcə 1935-ci ildə Azərbaycan SSR ərazisində 381 nəfər alman repressiyaya məruz qaldı, onlardan çoxu ya qolçomaqlıqdan salınmış ya da Yelenendorfda yaradılmış kənd təsərrüfatı yoldaşlığı olan "Konkordiya" işi üzrə həbs olunmuş almanlar idilər.[55].

İran təbəələri[redaktə | əsas redaktə]

Stalinin 17 yanvar 1938-ci il tarixli SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarı N.İ.Yejova yazdığı məktubda belə bir hissə var:

" Bakıda və Azərbaycanda iranlıların aşkar olunmaları və həbs edilmələri ilə bağlı hansı işlər görülüb?[1] "

İki gün keçdikdən sonra 19 yanvar tarixində MK-nin siyasi bürosu xüsusi qərar qəbul edir. Qərarda deyilir:

" Azərbaycan XKS-ə və MK-ə təklif edilsin ki dərhal İranla sərhəddə yaşayan vətəndaşlar məlumatlandırılsınlar ki əgər onlar özlərini İran təbəələri sayırlarsa on gün içində sovet vətəndaşlığına keçməlidirlər. Sovet vətəndaşlığına keçən bütün iranlılar bir ay müddətinə Qazaxıstana köçürülsünlər. Lakin vətəndaşlığa keçməkdən böyun qaçıran İran təbəəsi olaraq qalmaq istəyənlər dərhal İrana köçürülsünlər imtina etdikləri halda isə həbs olunsunlar.[1] "

Almanların Azərbaycandan deportasiyası[redaktə | əsas redaktə]

1941-ci ildə İkinci Dünya Müharibəsinin başlanması ilə bütün SSRİ ərazisində o cümlədən də Azərbaycan SSR ərazisində yaşayan bütün almanlar öz doğma yurdlarından məcburi şəkildə SSRİ-nin uzaq bölgələrinə sürgün olundular. Sovet höküməti ölkədəki almanları "beşinci kalon" kimi qəbul etdiyi üçün bu deportasiya prosesi "alman faşistləri ilə əməkdaşlıq edən diversantların və casusların" aradan götürülməsi məqsədilə aparılırdı. 1939-cu ilin 17 yanvar siyahıya alınmasına görə Azərbaycan SSR ərazisində 23.133 alman yaşayırdı. 8 oktyabr 1941-ci ildə dövlət müdafiə komitəsi "Almanların Gürcüstan, Azərbaycan, Ermənistan SSR ərazilərindən köçürülməsi" ilə bağlı 744 saylı qətnamə qəbul etmişdir. Bu qətnamədə deyilirdi: "Azərbaycan SSR-dan 22741 nəfər alman əhalisi köçürülsün". Almanların köçürülməsi ilə bağlı bütün tədbirlər 1941-ci il 15-30 oktyabr aralığında həyata keçirilməli idi. Həmin ilin 11 oktyabrında SSRİ xalq daxili işlər komissarı tərəfindən 001487 saylı "Almanların Gürcüstan, Azərbaycan, Ermənistan SSR ərazilərindən köçürülməsi ilə bağlı tədbirlər" haqqında əmr verilmişdir. Bu əmrdə köçürülmə ilə bağlı ətraflı göstərişlər verilmişdir[56].

18 oktyabr Azərbaycanın alman əhalisini yük maşınları ilə dəmir yolu vağzalına çatdırdılar, oradan isə qruplar halında qatarlara yerləşdirildilər ayın 25-də isə artıq Bakıya çatdılar. Bakıdan isə gəmi ilə Krasnovodsk limanına yollandılar buradan isə qatarlara mindirilərək Qazaxıstana yola salındılar. Köçürülənlərə gündə iki dəfə yemək verilməsinə və hər eşalona iki tibb bacısı və bir həkimin verilməsinə baxmayaraq çətin şəraitə, yemək, dərman çatışmamazlığına və soyuğa görə bir çox sürgün olunan almanlar əsasən də qocalar və uşaqlar yolda xəstələnib ölürdülər[56].

Digər deportasiyalar[redaktə | əsas redaktə]

29 may 1949-cu ildə SSRİ nazirlər soveti xüsusi iclaslarının qərarı ilə "Azərbaycan Ermənistan Gürcüstan SSR-dan və Qara dəniz sahillərindən yunan, İranTürkiyə təbəələrinin, vətəndaşlığı olmayanların, keçmişdə bu ölkələrin təbəəsi olanların və sonradan sovet vətəndaşlığına qəbul olunanların ölkənin ucqar bölgələrinə, xüsusi salınmış məskənlərə köçürülməsi ilə bağlı" qərar qəbul etdi. Bu qərarın əsasında SibirQazaxıstana 37 min yunan, assuriyalı sürgün olundu onlardan 10 mini artıq SSRİ vətəndaşı idi. Azərbaycanda Ağstafa, XanlarŞəmkir şəhərlərində yaşayan assuriyalılar Tomsk vilayətinə sürgün edildilər. Tomsk şəhər həbsxanasına 27,29,30 iyun 1949-cu il tarixlərində ümumi sayı 4663 nəfər olan 4 eşelon insan gətirilmişdir. Ən sonuncu qatar 1949-cu ildə Gəncədən yola düşmüşdür. Bu qatarla Tomsk şəhərinə 1705 nəfər gətirilmişdir onların içində 3 yaşa qədər 200 uşaq da var idi[57].

İşgəncələr[redaktə | əsas redaktə]

Stalin repressiyaları dövründə həbs olunanlar yalan ifadə vermələri, "təqsir"-i boyunlarına almaqları üçün kimliklərinə fərq qoyulmadan kütləvi şəkildə döyülürdülər. İşgəncələr faktiki olaraq qanuniləşmişdi. Yerli partiya təşkilatlarına Stalinin imzası ilə göndərilmiş bir teleqram xüsusi maraq doğurur. Bu teleqramda deyilir:

" Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsi bəyan edir ki XDİK-na fiziki gücün tətbiqi icazəsi 1937-ci ildən Mərkəzi Komitə tərəfindən verilib. MK hesab edir ki, aşkar və mübarizəsindən geri dönməyən xalq düşmənlərinə qarşı fiziki təsir metodu tamamilə düzgün və məqsədəuyğun metod kimi mütləq tətbiq edilməlidir[1]. "

Azərbaycandakı həbsxanalarda baş verən kütləvi döyülmələr və qəddarlıqlar haqqında yetəri qədər çox məlumat toplanıb. Keçmiş Azərbaycan XDİK-da işləyən Şneyder öz ifadələrində qeyd edirdi ki:

" Bağırov şəxsən özü XDİK işçilərinə bütün həbs olunmuşlara fiziki gücün tətbiqi ilə bağlı göstərişlər verirdi. Mən özüm şəxsən iki dəfə üçlüklərin görüşündə Bağırovun belə göstərişlər verdiyini eşitmişəm. Eyni zamanda Bağırov üçlüklər tərəfindən güllələnməyə məhkum edilmiş məhkumların da döyülərək digər şəxslərə qarşı ifadələr alınmasını tələb edirdi. Mənim yanımda Bağırov güllələnməyə məhkum edilmiş məhbusların güllələnəcəkləri yerə gedə bilməyib daşınaraq aparılmaları üçün yeriyə bilməyəcəkləri həddə döyülmələrini göstəriş vermişdir.[58] "

XDİK-nın digər işçisi Pavel Xentov dindirilmə zamanı qeyd edirdi ki:

" Məhkumlar döyüldüklərini əsas gətirərək əvvəl verdikləri ifadələri geri aldıqları halda və ya ümumiyyətcə ifadə verməkdən boyun qaçırdıqları halda Bağırov deyirdi: "Deməli az döyüblər"[4]. "

Azərbaycan SSR XDİK katibliyinin keçmiş rəisi Rıbakın dediklərinə görə Bağırov XDİK komissarları Yuvelian Sumbatov-Topuridze və Məxfi Siyasi Şöbənin rəhbəri L.Tsinmanla birlikdə Azərbaycan XKS-nin keçmiş rəhbəri Hüseyn Rəhmanovun və Partiyanın Bakı komitəsinin katibləri Səfa və A.Gindinin dindirmələrində iştirak etmişdir. Rıbakın ifadəsinə görə:

" Belə dindirilmələr zamanı adətən otaqdan tutulanların qışqırıq səsləri gəlirdi, sonradan isə tutulanlar otaqdan özləri gedə bilmirdilər onları qollarına girib aparırdılar[59]. "

Keçmiş çekistlər məhbusların necə döyülməsi ilə bağlı çox məlumat veriblər. Bakı türməsinin nəzarətçisi A.M.Tağıyevin şahidliyinə görə:

" Məhkumları güllələnməyə aparana qədər tez tez döyürdülər. Bu hallarda onları xüsusi yerlərdə döyürdülər, burda onlar güllələnməyə aparılmaqlarını gözləyirdilər.[60] "

Keçmiş operativ əməliyyatçı A.S.Ağavəlov deyirdi ki:

" Həbs olunanların döyülməsi kütləvi xarakter daşıyırdı. Bir qayda olaraq həbs olunanları gecə vaxtı sorğu sual edib döyürdülər. Həbs olunanların döyülməsi zamanı xüsusi rezin dəyənəklərdən istifadə edirdilər. Xüsusən Sumbatov bir çox həbs olunanı sorğu sual edirdi. İşçilər arasında olan söhbətlərə görə o özü bilərək həbs olunanları çox qəddarlıqla döyürdü.[61] "


Müstəntiq P.Xentovun dediklərinə görə:

" 1937-ci ildə etibarsız ifadələr əsasında keçmiş XDİK işçisi Oleq Pavlov həbs olunmuşdur. Onu elə qəddarcasına döymüşdülər ki bədənindən ət parçaları qopmuşdu.[1] "

Bakı həbsxanasının rəis müavini Q.Q.Sərkisov 1937 il ilə bağlı deyirdi ki:

" o dövrdə AZXDİK-nın binasında olan bütün otaqlardan ah nalə, qışqırıq və həbs olunanların ağlaması eşidilirdi. Saat 22:00-dan səhərə qədər AZXDİK binasına heç kim buraxılmırdı eləcə də binadan heç kim çıxa bilməzdi. Bu vaxt Sumbatov müstəntiqlərin otaqlarını yoxlayardı. Bir faktı xatırlayıram, 1937-ci ildə Qvozdyov Bakı Şəhər İcraiyyə Komitəsinin keçmiş katibini döyürdü. Mən də orda idim. Qvozdyovun otağına Sumbatov girdi və dedi "Döy necə lazımdırsa!". Elə mənim yanımdaca Sumbatov həbs olunanın üzündən vurub sonra dizi ilə cinsi orqanlarına vurdu. Həbs olunan yıxıldı və huşunu itirdi. Bundan sonra Sumbatov otaqdan çıxdı.[60] "


Dövrünün görkəmli dövlət xadimi Sultan Məcid Əfəndiyev də amansız davranışlara məruz qalmışdı. Həbsxana nəzarətçisi Vozniçukun şahidliyinə görə "onu o qədər bərk döyürdülər ki, sorğu sualdan sonra o ancaq uzana bilirdi."[62]. Şahid X.P.Xaldıbanovun ifadəsinə əsasən o Sultan Məcid Əfəndiyevin Azərbaycan SSR XDİK-nın əməkdaşları L.Tsinman və N.Musatov tərəfindən necə sorğu sual olunduğunu və döyüldüyünü görüb. "Həm də Tsinman Əfəndiyevə nifrətlə "prezident" deyərək təhqirlər edirdi[62]. Digər şahidlərin iddialarına görə S.M.Əfəndiyev müstəntiqlərin hərəkətlərindən şikayət edəndə L.Tsinman onun üzünə yumruqla vurub otaqdan çıxır bundan sonra isə müstəntiqlər onu döyməyə davam edirlər[1].


SSRİ Baş prokuroru Rudenkonun MK Prezidiumuna yazdığı məktubda qeyd olunur ki:

" Bağırov 1937-1938-ci illərdə çekistlərə rəhbərlik edərək onlardan cinayət işlərinin saxtalaşdırılması, arzu olunmaz şəxslərin və dürüst partiya-sovet kadrlarının məhv edilməsi üçün həbs olunanların kütləvi şəkildə döyülməsində istifadə edirdi[63]. "

"Xalq düşmənləri"-nin yaxınlarının təqibi və sonraki həyatları[redaktə | əsas redaktə]

Məhkum olunanların və sinfi düşmənlərin qohumları da repressiyalardan qaça bilmədilər. 16 mart 1937-ci ildə Müsavat partiyasının lideri Məmməd Əminin 18 yaşına yenicə çatmış oğlu Rəsul Rəsulzadə ölüm hökmünə məhkum olundu[1]. Sovet Azərbaycanının dövlət xadimi Qəzənfər Musabəyovun bir çox yaxın qohumları da repressiyalardan əziyyət çəkdilər. Onun bacısı Aynanı və bacısının yoldaşı Həmid Sultanovu güllələdilər. Onun qardaşı Müzəffər Musabəyov eləcə də digər qohumları: Məmmədəli və Yusif Əfəndiyev qardaşları, onların ataları Ağası Əfəndiyev və eləcə də sonuncunun qardaşı Məmməd Həsən də təhlükəsizlik orqanlarının divarları arasına düşdülər[1].

"Vətən xainlərinin ailə üzvləri" kimi həbs olunmuş Əhməd Cavadın həyat yoldaşı Şükriyyə CavadMikayıl Müşviqin həyat yoldaşı Dilbər Axundzadə.

Şair Mikayıl Müşviqin həyat yoldaşı da həbsdən qaça bilmədi, lakin həbsxanada o xəstələndi və onu psixiatrik xəstəxanaya yerləşdirdilər[4]. Tatar tarixçi Qaziz Qubaydullinin yoldaşı beş il əmək düşərgəsində cəzasını çəkdi[4], şərqşünas Bəkir Çobanzadənin yoldaşı Bakı Opera Teatrının aktrisası Ruqiyyə Abdulina isə 8 il əmək düşərgəsinə məhkum olundu[33].

Bir sıra qəza komitələrinin sədri olan Əsəd Qarayevin də həyat yoldaşı Sitarə Qarayeva da əmək düşərgəsinə məhkum olundu və elə orda da dünyasını dəyişdi[1]. Yetkinlik yaşına çatmayan uşaqlarını evlərindən çıxarıb qızlarından birini isə partiyadan kənarlaşdırdılar[1]. Müsavat höküməti dövründə vacib postlar tutmuş Xosrov bəy Sultanovun qardaşı Sultan Sultanovun həyat yoldaşı Dilruba xanımı üç oğlu və bir qız övladı ilə birlikdə Qazaxıstana sürgün etdilər. Halbuki Dilruba xanımla Sultan bəy hələ 1922-ci ildə boşanmışdılar[5].

Azərbaycan SSR xalq mədəniyyat komissarı, Azərbaycan KP-nın Naxçıvan Vilayət Komitəsinin birinci katibi olmuş Həsən Rəhmanovun ailəsini isə öncə Altay diyarında yerləşən Sintaş mədəninə sonradan isə Semipalatinskə sürgün etdilər. Sürgün olunanlar arasında gələcəkdə məşhur tibb işçisi olacaq 8 yaşlı qızı Aza Rəhmanova da var idi[64].

"Xalq düşmənlərinin uşaqları" damğasını həmçinin 1937-ci ildə həbs olunaraq güllələnmiş Azərbaycan SSR Laçın Partiya Komitəsinin birinci katibi Teymur Salahovun övladları da daşıyırdılar. Onun oğlu məşhur rəssam Tahir Salahov əla qiymətlərinin olmasına baxmayaraq "xalq düşməninin" övladı olduğu üçün Repin adına Peterburq İnstitutuna daxil ola bilməmişdi[65].

Repressiya və din[redaktə | əsas redaktə]

Türkiyədəki proseslərlə sıx bağlı olan Azərbaycanda dinə və xüsusən də islama hücum lap əvvəldən başlamışdır. Beləcə 1923-cü ildə hökümət tərəfindən məhərrəmlikəzadarlığı qadağan etmək üçün kompaniyalara başladılar, 1924-cü ildə isə "Allahsız" cəmiyyəti yaradıldı. İslama qarşı geniş miqyaslı hücum isə 1929-cu ildə başladı. 1917-ci ildə Azərbaycan ərazisində 3 min məscid var idisə, 1927-ci ildə onlardan cəmi 1700-ü qalmışdır, bu məscidlərin də 120-i Bakı və Bakı ətrafında yerləşirdi. Rəsmi sürətdə isə dinlə mübarizəyə 1928-ci ilin sonlarında başladılar. Həmin ilin dekabrında Azərbaycan KP MK-i bir çox məscid, kilsəsinaqoqları maarifləndirici istiqamətlərdə istifadəsi üçün klubların balansına verdi[50].

13-cü əsrə aid Bibiheybət məscidinin 1936-cı ildə sökülməsi.
Aleksandr Nevski kafedralının sökülməsi 1937-ci il

Stalin repressiyaları dövründə hakimiyyət guya xalqın tələbinə istinadən, kütləvi şəkildə məscidləri bağlamağa başladı. Bir sıra partiya və hökumət qulluqçuların cümə namazlarına getməkdə və hətta məscidlərdə mollalıq etməkdə ittiham edirdilər. Repressiyaların ən qızğın çağında hətta "dinə qarşı mübarizəyə kifayət qədər həvəs göstərməmək" ittihamı həbsə səbəb ola bilərdi[20]. Stalinin dövründə Bakının salamat qalmış məscidlərinin ikisindən başqa hamısı bağlanmışdı[20].

Moskvadan gələn əmrə əsasən ancaq 1929-cu ildə Azərbaycanda eyni zamanda 400 məscid ya bağlandı ya da klub olmaq üçün təchiz edildi, 1933-cü ildə respublikada cəmi 17 məscid qalmışdı. Bir müddət sonra xalqın narazılığına görə anti din kampaniyalarına son qoymaqlarına baxmayaraq 1937-ci ildən etibarən "dini qalıqlara qarşı mübarizə" və terror yeni güc əldə etdi. 1937-1938-ci illərdə repressiyaya məruz qalmış ziyalılarla yanaşı, təhsilli ruhanilər əhəmiyyətli dərəcədə çoxluq təşkil edirdilər[50]. 30-cu illərdə Bibiheybət məscidi, Müqəddəs Faddey və Varfolomey kilsəsi, Aleksandr Nevski saboru, Müqəddəs Bakirə Məryəmin kosteli kimi əhəmiyyətli dini məbədlər söküldü.

Stalin repressiyalarının əsas hədəfi milli islamın kökünü qazmaq olsa da 1930-cu illərin ortalarından etibarən repressiya qurbanlarını panislamizmdə və xarici dövlətlərə xidmətdə ittiham edirdilər. Ruhanilər artıq hökümət üçün daha az təhlükəli idilər, çünki qorxudulmuşdular və "KQB xəbərçiləri" adını almışdılar məhz buna görə də inanclı insanlar salamat qalmış tək-tük məscidlərə belə getmirdilər[20].

İslam repressiyalardan çox böyük zərər gördü. İctimai şəkildə heç kim islam rituallarına əməl etmirdi. Gənc nəslə islamın əsasları haqqında biliklərin verilməsi çox riskli idi. Bu dövrdə Quran tərəfindən inancın gizlədilməsinə və məcbur edildikdə, təzyiqə uğradıqda dindən dönməyə icazə verən təkiyyələr yayılmağa başladı. Azərbaycanın bir çox sakinləri itaətkarlıq nümayiş etdirərək "Allahsızlar" təşkilatına üzv olurdular, bunun nəticəsində təşkilatın üzvləri bir ilin içində 3 min nəfərdən 71 minə qədər artdı[20].

Repressiyaların nəticəsində 30-cu illərin sonunda ənənəvi islamdan başqa demək olar ki bir çox təriqətlər və icmalar ( misal üçün, nəqşibəndilər, əliilahilər, bəhailər) yox edilmişdilər[50].

Azərbaycanda QULAQ düşərgələri[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: QULAQ

QULAQ, rəsmən 1930-cu il 7 aprel tarixli 22 p. 248 №-li əmrə müvafiq olaraq 130/63 №-li əmrə əsasən, OQPU tərəfindən ULAQ kimi 1930-cu ilin 25 aprelində təsis olundu. Həmin ilin noyabrında QULAQ kimi adlandırıldı. 1930-cu illərin əvvəlində, SSRİ-nin cinayətkar siyasətinin daralması həbs düşərgəsində əhalinin əhəmiyyətli dərəcədə artımına səbəb oldu. 1937-1938-ci illərin Böyük Təmizlik dönəmində, kütləvi həbslər artıma səbəb oldu. Yüz minlərlə insan həbs edildi. On minlərlə məhbus, 1937-1938-ci illərdə davam edən əks-inqilabçı fəaliyyətlərinə görə edam edildi.

Təxminən 14 milyon insan, 1929-cu ildən 1953-cü ilə qədər QULAQ əmək düşərgələrində olmuşdur. 6-7 milyondan çox insan, SSRİ-nin uzaq ərazilərinə sürgün olunmuşdur.[66] Bəzi hesablamalara əsasən, düşərgələrdəki insanların ümumi sayı, 1934-cü ildə 510,307 nəfər idi, lakin bu rəqəm artıq 1953-cü ildə 1,727,970 nəfər idi.[67] Digər hesablamalara əsasən, 1953-cü ilin əvvəlində məhbusların ümumi sayı, 2.4 milyondan çox idi. Bunların 465.000 nəfəri, siyasi məhbus idi.[68]

Sovet arxiv məlumatına əsasən, 1.053,829 insan 1934-1953-cü illərdə QULAQ-da ölmüşdü (1919-1934-cü illər dövrünə aid arxiv məlumatı yoxdur).[67] Bəzi müstəqil hesablamalara görə, 1929-1953-cü illərdə 1.6 milyon insan ölmüşdü,[69] lakin 10 milyona qədər olduğu da ehtimal edilir.[70]

Azərbaycan ərazisində də fərqli vaxtlarda üç İslah Əmək Düşərgəsi mövcud olmuşdur. Bunlar Xəzəryanı İƏD, Xəzər İƏD və 108 nömrəli tikintidir.

Xəzəryanı İƏD[redaktə | əsas redaktə]

Xəzəryanı İslah Əmək Düşərgəsi və Tikinti 107 11 oktyabr 11 oktyabr 1940-cı ildə təşkil olunub və 1942-ci ilə qədər fəaliyyət göstərib. Düşərgə dəmir yolu tikintisi düşərgələrinin baş idarəsinin tabeliyində olmaqla yanaşı həm də Salyanda yerləşirdi[41]. Bu əmək düşərgəsi sırf dəmir yollarının tikintisi ilə məşğul olurdu[71]. Xəzəryanı İƏD-də 54.336 məhbus, 1 iyul tarixindən 36.533 məhbus 1 yanvar 1942-ci il tarixində isə burada 14.003 məhbus saxlanılırdı.[41]

XDİK-nın 25 yanvar 1942-ci il əmrinə əsasən bütün şəxsi heyət, avadanlıqlar, materiallar və digərləri Stalinqrad İƏD-nin formalaşdırılmasına cəlb olundular, 22 fevraldan etibarən isə XDİK bütün qüvvələri yeni tikintiyə cəlb etdi. Bu vaxta qədər 107 nömrəli tikintinin və İƏD-nin dəyişməz rəhbəri M.V. Filimov olmuşdur. XDİK-nın 12 mart 1942-ci il tarixli əmri ilə Xəzəryanı İƏD ləğv edilmişdir. 1 aprel tarixində məhbusların sayı 7.509 nəfər idi.[41]

Xəzər İƏD[redaktə | əsas redaktə]

Xəzər İƏD XDİK-nın 24 mart 1943-cü il əmri ilə Dövlət Müdafiə Komitəsinin 11 mart tarixli №3023 saylı qərarının icrası üçün yaradılıb. Kaspiylaq (Xəzər İƏD) Aerodrom Tikintisi İdarəsinin tabeliyində idi və il öncə Həştərxanda yerləşirdi, 11 oktyabr tarixindən isə Bakıda fəaliyyətə başladı[42]. 1944-cü ilin yanvar ayında məhbusların sayı 3282 nəfər idi[42]. Xəzər İƏD-nin və 2 nömrəli Tikinti İdarəsinin Bakıya köçürülməsindən etibarən 23 mart 1944-cü ilə qədər onun rəhbəri mühəndis polkovnik V.İ.Papirovski olmuşdur[42].

13 fevral 1946-cı ildə Kaspiylaqı QULAQ-a tabe etdilər. ATBİ-ni (Aerodrom Tikintisi Baş İdarəsi) yanacaq sənayesi müəssisələrinin tikintisi üçün Xalq Komissarlığının tabeliyinə verəndə düşərgənin kontingenti QULAQ-ın tabeliyində qaldı. Bir müddət keçdikdən sonra isə həmin ilin 24 aprel tarixində Kaspiylaq Azərbaycan SSR DİN-nin İƏDKİ-nin (İslah Əmək Düşərgələrinin və Kaloniyalarının İdarəsi) tabeliyinə keçdi.

Tikinti 108 və İƏD[redaktə | əsas redaktə]

108 nömrəli tikinti və İƏD XDİK-nın 18 may 1944-cü il əmrinə əsasən yaradılmışdır 27 may tarixindən etibarən isə DTDBİ-nin (Dəmir yolu tikintisi düşərgələrinin baş idarəsi) tabeliyinə keçmişdir. 1945-ci ilin iyun ayında düşərgə Gəncədə sonradan isə Göygöldə yerləşirdi. 1944-cü il 1 dekabr tarixində burdakı məhbus sayı 5568 nəfər, 1 yanvar 1946-cı ildə 2295 nəfər, 1 yanvar 1947-ci ildə 3200 nəfər, 1 yanvar 1948-ci ildə 3760 nəfər, 1 yanvar 1949-cu ildə 2707 nəfər, 1 yanvar 1950-ci ildə isə məhbus sayı 2142 nəfər olmuşdur. 108 nömrəli tikintidə və İƏD-də əsas işlər bitdiyinə görə bütün resursları və işçi qüvvəsi ilə DTDBİ-nin tabeliyindən QULAQ-ın yəni bilavasitə Azərbaycan SSR DİN-nin İƏDKİ-nin (İslah Əmək Düşərgələrinin və Kaloniyalarının İdarəsi) tabeliyinə keçdi[72].

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Aydın Əlizadə. Azərbaycanda dövlət terroru: əksinqilabçı milliyətçi təşkilatın işi (1938-56).
  • Ашнин, Фёдор Дмитриевич, Алпатов, Владимир Михайлович, Насилов Д. М. (2002). Репрессированная тюркология. «Восточная литература» РАН, 296.
  • Баберовски, Йорг (2010). Враг есть везде. Сталинизм на Кавказе. Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН), Фонд «Президентский центр Б.Н. Ельцина», 855. ISBN 978-5-8243-1435-9.
  • Исмаилов Э. Р. (2003). Власть и народ: послевоенный сталинизм в Азербайджане: 1945-1953. Адильоглы, 342.
  • Исмаилов Э. Р. (2015). История «Большого террора» в Азербайджане. Политическая энциклопедия, 239.
  • Свентоховский, Тадеуш (2001). "Русское правление, модернизаторские элиты и становление национальной идентичности в Азербайджане". Летний сад. p. 491.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 1,16 1,17 1,18 1,19 1,20 1,21 1,22 1,23 1,24 1,25 1,26 1,27 1,28 Исмаилов 2015.
  2. Svante E. Cornell (2010). Azerbaijan Since Independence. M.E. Sharpe, 41. ISBN 0765630036, 9780765630032.
  3. Фурман Д. Е. (1994). "Несостоявшаяся революция. Политическая борьба в Азербайджане (1988-1993 годы)". Дружба народов. p. 152.
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 4,14 4,15 4,16 4,17 4,18 4,19 4,20 4,21 4,22 4,23 4,24 4,25 4,26 4,27 4,28 4,29 4,30 4,31 4,32 4,33 4,34 4,35 4,36 4,37 4,38 4,39 4,40 4,41 4,42 4,43 4,44 4,45 Ашнин, Алпатов, Насилов 2002.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 5,7 5,8 Исмаилов, Эльдар Р.. "Советский государственный терроризм в Азербайджане". ca-c.org. http://www.ca-c.org/c-g/2010/journal_rus/c-g-1-2/16.shtml#nazad11.
  6. 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 6,11 6,12 6,13 6,14 6,15 6,16 6,17 6,18 6,19 Баберовски Й. 2010.
  7. Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; Интервью adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  8. Хаустов, В., Самуэльсон Л. (2010). Сталин, НКВД и репрессии 1936-1938 гг.. Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН); Фонд первого Президента России Б.Н. Ельцина, 202. ISBN 978-5-8243-1069-6.
  9. 9,0 9,1 9,2 Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; Komwar adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  10. Мильбах В. С., Ларькин В. В. (2016). "Командующие войсками Закавказского военного округа в 1937-1938 гг. и их роль в процессе массовых политических репрессий командно-начальствующего состава" Nəşr edən: Журнал Новейшая история России.
  11. Безугольный А. Ю. (2007). Народы Кавказа и Красная Армия. 1918—1945 годы. Вече, 142—143.
  12. (2004) Лубянка. Сталин и Главное управление госбезопасности НКВД. Архив Сталина. Документы высших органов партийной и государственной власти. 1937—1938. МФД, 380.
  13. Исмаилов 2003.
  14. 14,0 14,1 Ашнин Ф. Д., Алпатов В. М. (1998). "Дело профессора Б. В. Чобан-заде" Nəşr edən: Восток.
  15. 15,0 15,1 15,2 15,3 15,4 15,5 (200) Реабилитация: как это было. Документы Президиума ЦК КПСС и другие материалы. В 3-х томах. Т. 1. Март 1953 — февраль 1956. МФД, 276—277.
  16. Джангиров П. (1991). Правда и только правда. («Белые пятна» нашей истории). Азернешр, 4, 149-150.
  17. Фагам КЕСАМАНЛЫ. "Отец сейсморазведки". azcongress.ru. http://azcongress.ru/2012/03/02/otets_seysmorazvedki/.
  18. Bağırov və başqalarının işi üzrə SSRİ Ali Məhməməsinin Hərbi Kollegiyasının 26 aprel 1956 il tarixli məhkəmə Hökmü // Siyasi büro və Beriyanın işi. Sənədlər toplusu. M.: Kuçkovo pole, 2012, s. 881-892.
  19. 19,0 19,1 19,2 Aydın Əlizadə. Azərbaycanda dövlət terroru: əksinqilabçı milliyətçi təşkilatın işi (1938-56). Sitat səhvi: Invalid <ref> tag; name ":0" defined multiple times with different content
  20. 20,0 20,1 20,2 20,3 20,4 Свентоховский 2001.
  21. "Следственное дело №169". «Азербайджан». 5 января 1990.
  22. Mustafa F. (5 2012). "Yusif Vəzir öz Vətənnə nə vaxt qayıdacaq?" (az). Ədalət. pp. 6. http://www.anl.az/down/meqale/adalet/2012/may/249674.htm.
  23. "Следственное дело №12493". «Элм». 5 мая 1990.
  24. "Страна окнами в будущее". azcongress.ru. 2009. http://azcongress.ru/2009/08/01/strana_oknami_v_buduschee/.
  25. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası I cild. Bakı: Lider nəşriyyatı, 2004, s. 329
  26. Bəkir Nəbiyev "Əhməd Cavad" Bakı: "Ozan" nəşriyyatı, 2004. – səh. 29
  27. Джафар М. (1982). Гусейн Джавид. Элм, 3.
  28. (2003) "Зейналлы Ханафи Баба-оглы" Nəşr edən: Петербургское Востоковедение.
  29. (2003) "Хулуфлу Вели Магомед Гусейн" Nəşr edən: Петербургское Востоковедение.
  30. 30,0 30,1 30,2 Ашнин Ф. Д., Алпатов В. М. (1998). "Дело профессора Б. В. Чобан-заде" Nəşr edən: Восток.
  31. Ашнин Ф. Д., Алпатов В. М. (1998). "Дело профессора Б. В. Чобан-заде" Nəşr edən: Восток.
  32. Ашнин Ф. Д., Алпатов В. М. (1998). "Дело профессора Б. В. Чобан-заде" Nəşr edən: Восток.
  33. 33,0 33,1 33,2 33,3 33,4 Ашнин Ф. Д., Алпатов В. М.. "Дело профессора Б. В. Чобан-заде" Nəşr edən: Восток.
  34. 34,0 34,1 (2003) "Рафили Микаэл (Микаил, Микаэль) Гаджи Гасан-оглы" Nəşr edən: Петербургское Востоковедение.
  35. Кобычев В., Трофимова А. (1961). "А. К. Алекперов, Исследования по археологии и этнографии Азербайджана, Баку, 1960, 249 стр." Nəşr edən: Советская этнография.
  36. Халилов Д. А. (1966). "Памяти Алескера Казым оглы Алекперова" Nəşr edən: Советская археология.
  37. 37,0 37,1 37,2 (2003) "Алекперов Алескер Казым-оглы" Nəşr edən: Петербургское Востоковедение.
  38. Халилов Д. А. (1966). "Памяти Алескера Казым оглы Алекперова" Nəşr edən: Советская археология.
  39. (7 июля 1990) "Следственное дело №25439" Nəşr edən: «Элм».
  40. (1 февраля 1990) "Следственное дело №12493" Nəşr edən: «Элм».
  41. 41,0 41,1 41,2 41,3 Əhməd İsayev. Tarixin qan yaddaşı. Azərbaycan qəzeti, 2009, 14 aprel, s.6. Sitat səhvi: Invalid <ref> tag; name ":1" defined multiple times with different content
  42. 42,0 42,1 42,2 42,3 Керимова Т.С. Из истории Национальной Академии наук Азербайджана. Баку: Тахсил, 2005, с. 344-346 Sitat səhvi: Invalid <ref> tag; name ":2" defined multiple times with different content
  43. 43,0 43,1 43,2 43,3 Əliyeva F. (2003). "XX əsr Azərbaycan musiqi tarixi — totalitar zaman kəsiyində" (az). Musiqi Dünyası. http://www.musigi-dunya.az/new/read_magazine.asp?id=266&page=1.
  44. 44,0 44,1 "Azerbaijan". Taylor & Francis. 2001. p. 82. .

    Fabricated political cases incriminated Djavid, Miza Sharifzade (1893—1937), Ulvi Radjab (1903—37) and other famous theatre practitioners. All were arrested.

  45. Алиева С. (20 марта 2013). "Памяти актёра". Зеркало. pp. 8. http://www.anl.az/down/meqale/zerkalo/2013/mart/299592.htm.
  46. Документальный фильм «Aktyor ömrü. Abbas Mirzə Şərifzadə». ITV, 2013.
  47. Зейналов М. (7 мая 2013). "«Я ушёл»". Region Plus. http://regionplus.az/ru/articles/view/2031.
  48. 48,0 48,1 48,2 Рахманзаде Ф. (1990). Дар судьбы. Язычы, 302.
  49. Шарифоа, Азад Ага Керим оглы (Spring 1998). "Reviving the Memory of Silenced Voices" (en). Azerbaijan International. pp. 50—51. http://www.azer.com/aiweb/categories/magazine/61_folder/61_articles/61_sharifzade.html.
  50. 50,0 50,1 50,2 50,3 50,4 Юнусов А. С. (2004). Ислам в Азербайджане. Заман, 388. ISBN 9952-8052-0-9.
  51. Tadeuş Svetoxovski, Brian C. Collins (1999). Historical Dictionary of Azerbaijan. Scarecrow Press, 145. ISBN 0-8108-3550-9.
  52. Zbiqnev Bjezinski (1956). The Permanent Purge: Politics in Soviet Totalitarianism. Harvard University Press, 189.
  53. (1963) Очерки истории Коммунистической партии Азербайджана. Азербайджанское гос. изд-во, 541.
  54. 54,0 54,1 Гасанлы Дж. (2009). Хрущевская «оттепель» и национальный вопрос в Азербайджане (1954—1959). Флинта, 19.
  55. Зейналова С. М. (2008). Немцы на Кавказе. Мутарджим, 424.
  56. 56,0 56,1 Зейналова С. М. (2008). Немцы на Кавказе. Мутарджим, 308-319.
  57. Шлимонов Л. (2006). "Инородцы" Nəşr edən: Звезда.
  58. (2012) Политбюро и дело Берия. Сборник документов. Кучково поле, 573.
  59. (2012) Политбюро и дело Берия. Сборник документов. Кучково поле, 574.
  60. 60,0 60,1 Ашнин Ф. Д., Алпатов В. М. (1998). "Дело профессора Б. В. Чобан-заде" Nəşr edən: Восток.
  61. Ашнин Ф. Д., Алпатов В. М. (1998). "Дело профессора Б. В. Чобан-заде" Nəşr edən: Восток.
  62. 62,0 62,1 (2000) Реабилитация: как это было. Документы Президиума ЦК КПСС и другие материалы. В 3-х томах. Т. 1: Март 1953 — февраль 1956. МФД, 282.
  63. (2012) Политбюро и дело Берия. Сборник документов. Кучково поле, 573.
  64. "В России скончалась выдающийся ученый- азербайджанка". oxu.az. http://ru.oxu.az/society/103032.
  65. Tahir and Zarifa Salahovs (Winter 2005 (13.4))). "Deafening Silence: Waiting 18 Years for Father to Return Hom" Nəşr edən: Azerbaijan International.
  66. Robert Conquest in "Victims of Stalinism: A Comment." Europe-Asia Studies, Vol. 49, No. 7 (Nov., 1997), pp. 1317-1319 states: "We are all inclined to accept the Zemskov totals (even if not as complete) with their 14 million intake to Gulag 'camps' alone, to which must be added 4-5 million going to Gulag 'colonies', to say nothing of the 3.5 million already in, or sent to, 'labor settlements'. However taken, these are surely 'high' figures." There are reservations to be made. For example, we now learn that the Gulag reported totals were of capacity rather than actual counts,leading to an underestimate in 1946 of around 15%. Then as to the numbers 'freed': there is no reason to accept the category simply because the MVD so listed them, and, in fact, we are told of 1947 (when the anecdotal evidence is of almost no one released) that this category concealed deaths: 100000 in the first quarter of the year'
  67. 67,0 67,1 Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; GRZ adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  68. "Repressions". Publicist.n1.by. Retrieved 2009-01-06.
  69. Steven Rosefielde. Red Holocaust. Routledge, 2009. ISBN 0-415-77757-7 pg. 67 "...more complete archival data increases camp deaths by 19.4 percent to 1,258,537"; pg 77: "The best archivally based estimate of Gulag excess deaths at present is 1.6 million from 1929 to 1953."
  70. Robert Conquest, Preface, The Great Terror: A Reassessment: 40th Anniversary Edition, Oxford University Press, USA, 2007. p. xvi
  71. "ГЛАВНОЕ УПРАВЛЕНИЕ ЛАГЕРЕЙ ЖЕЛЕЗНОДОРОЖНОГО СТРОИТЕЛЬСТВА НКВД–МВД СССР (ГУЛЖДС НКВД–МВД СССР, ГУЖДС НКВД СССР)". Система исправительно-трудовых лагерей в СССР. Справочник. http://old.memo.ru/history/NKVD/GULAG/r1/r1-9.htm.
  72. "СТРОИТЕЛЬСТВО 108 И ИТЛ". Система исправительно-трудовых лагерей в СССР. Справочник. http://old.memo.ru/history/NKVD/GULAG/r3/r3-333.htm.