Azərbaycanda Stalin repressiyaları

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Azərbaycan SSRİ üzrə "Güllələnəcəklərin siyahısı"

Azərbaycanda Stalin repressiyaları1920-ci illərin sonundan 1950-ci illərin əvvəlinə qədər Azərbaycan SSR-də həyata keçirilən Stalin repressiyaları respublikanın ali rəhbərlərinə, ruhanilərə, ziyalılara və varlı kəndlilərlə bərabər bütün Azərbaycan əhalisinə toxunub. Repressiyalara əksinqilabi fəaliyyətdə, casusluqda, anti sovet təbliğatını aparmaqda şübhəli bilinən insanların və əmlakının milliləşdirilməsinə mane olan qolçomaqların təqibi o cümlədən güllələnmələri, həbs olunmaları, əmək düşərgələrinə göndərilmələri və əhalinin SSRİ-nin digər bölgələrinə deportasiyaları daxil idi.

Repressiyalar öz pik həddinə yuxarı idarəetmə orqanlarının təlimatlarına uyğun olaraq XDİK tərəfindən həyata keçirilən 1937-1938-ci illərdə baş tutmuş Böyük terror və ya Yejovşina dövründə çatdı. Bu dövr Azərbaycanı 20 il idarə etmiş Mir Cəfər Bağırovun rəhbərliyi illərinə təsadüf edirdi. Onun adı sovet ədəbiyyatında adətən 1930-cu illərdə baş vermiş kütləvi repressiyalarla bağlı mövzularda çəkilirdi, çünki bir qayda olaraq 1937-1938-ci illərdə respublikada baş vermiş repressiyaların aparıcı təşəbbüskarı məhz o özü idi. Yenidən qurma dövrü və ondan sonra yazılan ədəbiyyatlarda Bağırovun olmuş hadisələrdə nə dərəcədə məsuliyyət daşıması ilə bağlı aydın fikirlər hələ də öz əksini tapmayıb[1]. İsveçli politoloq Svante Kornel onu "azərbaycanlı Stalin" [2], sovet-rus filosofu və tarixçi Dmitriy Furman isə onu "azərbaycanlı Beriya" adlandırırdı[3].

1930-1936-cı illər arası siyasi repressiyalar[redaktə | əsas redaktə]

1936-cı ilin yazında Bakıda humanitar elmlər sahəsində işləyən bir qrup keçmiş trotskiçilər həbs olundular[4]. Sonra isə "millətçilər" həbslərə məruz qaldılar. İlk olaraq o dövrdə respublika rəhbəri olan Mircəfər Bağırovla düşmən münasibətlərində olan alban əsilli publisist Əhməd Triniç həbs olundu[4]. Bağırov həmin ilin aprelində Azərbaycan SSR Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Bürosunun iclasında 1918-ci ildə guya ki Triniçin müsavat parlamentinin müdafiəsinə üçün etdiyi xahişi özündə əks etdirən tapılmış və ya uydurulmuş məktubu oxudu[4]. Nəticədə Triniçi partiyadan kənarlaşdırıb həbs etdilər, istintaq zamanı isə o düymə udaraq özünü öldürdü[4]. Ancaq Azərbaycandakı ilk güclü həbslər dalğası payızda baş verdi və əsasən bolşevik partiyası daxilindəki müxaliflərə neobolşevik partiyalarının üzvlərinə və Stalin hakimiyyətinə qeyri-loyal münasibətdə şübhəli bilinən şəxslərə toxundu[5].

Noyabr ayında trotskiçilikdə, müsavatçılıqda və casusluqda ittiham olunan onlarla görkəmli kommunist XDİK tərəfindən həbs olundu[6]. Hətta Bağırovun şəxsi katibi Nikişov da "Müsavat agenti", "terrorist" kimi həbs olundu[6]. Azərbaycan Dövlət Universitetinin rektoru Balabəy Həsənbəyov, Azərnəşrin direktoru İbrahim Eminbəyli, tanınmış etnoloq, professorlar A.S.Bukşpan və Nikolayev, Ali məhkəmənin üzvü Orbelyan, "Mübariz Allahsızlar İttifaqı"-nın sədri ədib Vəli Xuluflu partiyadan qovularaq həbs olundular[6].

Bu dövrdə kəndlilər arasında "üsyançı" qruplar aşkara çıxdılar, misal üçün Əli Bayramlı rayonunun kəndlərində[5]. Əks inqilabi çevriliş hazrılamaqda günahlandırılan Əli Bayramlı rayonunun bütün kişi əhalisi repressiyalara məruz qalmışdır[7].

Dekabrda repressiyalara artıq rayon rəhbərləri də məruz qaldılar. XDİK Naxçıvanda bütün partiya rəhbərliyini həbs etdi, Naxçıvanın partiya bölgə komitəsinin birinci katibi M.Mehdiyev isə məhkəmə qarşısına çıxarıldı və "düşmən və cinayətkar elementlərlə əlaqələr" ittihamı ilə edam edildi[6]. Əli Bayramlı, Göyçay, Qazax, Qasım İsmayılov, Qonaqkənd, Lənkəran, Noraşen, Samux, SuraxanıŞamxor rayonlarının katibləri də onun ardınca repressiyaya məruz qaldılar[6].

1937-ci ilin əvvəlində bir qrup partiya rəhbərləri və sovet işçiləri siyasi xarakterli cinayət məsuliyyətinə cəlb olundular. Həbs olunanlar arasında Azərbaycan Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsinin və Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Zaqafqaziya Diyar Komitəsinin keçmiş katibi Ruhulla Axundov da var idi [5].

Böyük təmizləmə Azərbaycanda[redaktə | əsas redaktə]

Əsas məqalə: Böyük təmizləmə

Kütləvi təmizləmələrin başlanması[redaktə | əsas redaktə]

Terror fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Hərbi hissələrdə təmizləmələr[redaktə | əsas redaktə]

Qırmızı Ordunun rəhbər heyyətinə qarşı başlamış "hərbi-faşist işbirliyində" iştirak etmə ittihamı mütəffiq respublikalardan da yan keçmədi. 16 iyul 1937-ci ildə Mir Cəfər Bağırov 77-ci azərbaycan dağ-atıcı diviziyasının komandiri Q.M.Vəzirovun və diviziyanın siyasi şöbəsinin rəhbəri D.A. Əliyevin də üzvü olduğu əksinqilabi təşkilatın "ifşa" olunduğu haqqında məlumat verir. Onlar həmdə "millətçi" təşkilatın üzvü idilər[8] Diviziya komandiri Q.Vəzirov 29 iyulda XDİK tərəfindən həbs olunaraq hərbi qiyama cəhddə təqsirləndirilərək güllələndi[9].

Diviziya komandiri vəzifəsini müvəqqəti icra etmək üçün təyin olunmuş polkovnik A. Abbasov və diviziyanın hərbi komissarı A. Dadaşov 7 avqustda Zaqafqaziya hərbi dairəsinin komandanı N.V.Kuybışova bir sıra komandirlərin vəzifədən azad edilmələri barədə məruzə etdilər [9]. Sonrakı günlər ərzində A. Dadaşov bir sıra şəxslərin də vəzifələrindən azad olunmaları barədə məlumat verir ancaq 11 avqust teleqramında o A.M.Abbasovun həbsi haqqında məlumat verərək yazır:

" Diviziya komandiri vəzifəsini müvəqqəti icra edən Abbasov həbs olundu. Sizin əmrinizə əsasən komandir vəzifəsini müvəqqəti icra etmək üçün Zyuvanovu, diviziya qərargah rəisi vəzifəsini müvəqqəti icra etmək üçün isə Tumanyanı təyin etdim[9]. "

Polkovnik A.Abbasovu əksinqilabi fəaliyyətdə ittiham etdilər. 1938-ci ilin aprelində XDİK-in xüsusi iclası onu 8 il islah-əmək düşərgəsinə məhkum etdi. Lakin 1941-ci ilin sentyabrında SSRİ XDİK Ali Hərbi Tribunalı ona RSFSR Cinayət Məcəlləsinin 58-2, 58-8, 58-10, 58-11 maddələrinə əsasən ölüm hökmü verdi[9]. 77-ci diviziyada olan həbslər haqqında 1937-ci ilin payızına qədər teleqramlar daxil olmağa davam edirdi[10]. 1937-ci il ərzində Azərbaycanda 110 hərbi qulluqçu həbsə məruz qalmışdı[5].

Respublika rəhbərlərinə və partiya üzvlərinə qarşı repressiyalar[redaktə | əsas redaktə]

Şamaxı prosesi[redaktə | əsas redaktə]
Həmid Sultanov

27 oktyabr 1937-ci ildə 2 noyabra qədər davam edən "Şamaxı işi" üzrə dinləmələr başladı. Bu prosesdə əsas ittiham olunan Həmid Sultanov oldu[1]. Həmid Sultanov - görkəmli Azərbaycan inqilabçısı idi öz dövründə o Hümmət təşkilatının Mərkəzi Komitəsinin üzvü, Naxçıvan ASSR-nin Daxili işlər üzrə xalq kommisarı olmuşdur. Onun həyat yoldaşı Azərbaycanın ilk inqilabçı qadınlarından olan Ədliyyə Xalq Kommisarı Ayna Sultanova idi. Ayna Sultanovanın qardaşı Qəzənfər Musabəyov isə öz dövründə respublikanın idarəçiliyində və Zaqafqaziya Sovet Federativ Sosialist Respublikası Xalq Komissarları Sovetinin Sədri vəzifələrində işləmişdir.

Həmid Sultanovla yanaşı müttəhimlər kürsüsündə 13 nəfər də var idi bunlar: Şamaxı rayon Kommunist partiyasının birinci katibi Xalfa Hüseynov, Şamaxı İcraiyyə Komitəsinin keçmiş sədri İsrafil İbrahimov, Şamaxı rayon Kommunist partiyasının ikinci katibi Aram Avalov, rayonun prokuroru Əhməd Əmirov, Şamaxı şərab sovxozunun direktoru Əlisahib Məmmədov, rayon torpaq şöbəsinin müdiri Georgiy Yurxanov, rayonun baş baytarı Ağalar Kələntərov, yol şöbəsinin müdiri Məmməd Mirzə Heybalıyev, kalxoz sədri Mirəli Tanrıverdiyev, kalxozun anbardarı Sirac Cəbiyev, kolxozun partiya komitəsinin katibi Əli Sadıqov, kənd sovetinin sədri Babalı Bəkirov və kənd sakini Məmməd Hüseynov idi[1].

Həmid Sultanov boynuna alır ki o Ruhulla Axundov, S.M.Əfəndiyev, Q.Musabəyov, Q.Vəzirov, D.Bünyadzadə, Q.SəfərovE.Xanbudaqovla birlikdə "əksinqilabi millətçi mərkəzin üzvü olub və mərkəzin yaradılma məqsədi burada sovet hökümətini yıxıb Azərbaycan SSR-ı SSRİ-dan ayırmaq və kapitalist mülkiyyəti bərpa etməkdir. Mərkəz partiya rəhbərlərinə, hakimiyyətə qarşı terror aktları, xalq təsərrüfatında ziyanvericilik və casusluq etməyə hazırlıqlar görürdü." [1] Bu mərkəzin rəhbəri kimi Axundov görülən işlərin icraçıları isə Şamaxı rayon rəhbərləri göstərilirdi. Digər ittiham olunanlar da eyni ifadələri verdilər[1].

Məhkəmə 9 nəfəri Həmid Sultanovu, X.Hüseynovu, İ.İbrahimovu, Ə.Əmirovu, A.Avalovu, Q.Yurxanovu, Ə.Məmmədovu, A.KələntərovuM.Hüseynovu ölüm hökmünə məhkum etdi[1]. Digərləri isə 8-20 il arası əmək düşərgələrinə sürgün olundular[1]. Həmçinin qeyd edək ki Həmid Sultanovun silahdaşlarından sağ qalan olmadı[6].

Əliheydər Qarayevin öldürülməsi[redaktə | əsas redaktə]

Keçmişdə Əliheydər Qarayev "Hümmət"-in menşevik qanadına mənsub idi və eləcə də Müsavat parlamentinin də üzvü olmuşdu. Sonradan o Azərbaycan SSR Xalq Hərbi Dəniz İşləri komissarlığına rəhbərlik etmişdir. 1928-1928-cu illərdə respublika Mərkəzi Komitəsinin katibi olarkən o, Mir Cəfər Bağırovun partiyaya zidd hərəkətlərinin qarşısını almağa cəhd edərək sonuncunun hərəkətləri ilə bağlı dəfələrlə AKP MK-nın rəyasət heyətinin və Zaqafqaziya Diyar Komitəsinin qarşısında bu mövzunu qaldırmışdı. Öz növbəsində Mir Cəfər Bağırov da Əliheydər Qarayev haqqında surətini Beriyaya yollamaqla ərizələr yazırdı.

Xalq təsərrüfatı sistemində repressiyalar[redaktə | əsas redaktə]

1938-ci ildə M.C.Bağırovun göstərişi ilə Az. SSR Xalq Komissarları Sovetinin 1-ci müavini Manaf Xəlilov, xalq daxili ticarət komissarı İbrahim Əsədullayev, xalq əkinçilik komissarı Əbülfət Məmmədov, xalq yüngül sənaye komissarı İskəndər Əliyev, xalq rabitə komissarlığının səlahiyyətlisi Yefim Rodionov, Xalq Komissarları Sovetinin məsul işçisi Lyuborski-Novikov həbs edilmişlər. M.C.Bağırovla əlbir olanlar onlara qarşı “ehtiyatda olan sağ-trotskiçi mərkəzinin əksinqilabi milliyyətçi təşkilatının” rəhbərləri olduqları haqqında saxtalaşdırılmış ittiham irəli sürmüşlər. Bağırovun əlaltıları bu şəxslərə qarşı işgəncələr və zorakılıq işlədəndən sonra, onlar çoxlu sayda başqa təqsirsiz insan haqqında saxta ifadələr verməyə məcbur edilmişlər”[11]. Lyuborski-Novikov istisna olmaqla məhbusların hamısı SSRİ Ali Sovetinin (millətlər palatası) 1-ci çağırış deputatları idilər. 1939-cu ildə, istintaqın nisbətən mülayimləşməsindən sonra məhbusların hamısı öncə işgəncələr altında verdikləri ifadələrdən imtina etmişdirlər[12]. Buna görə bu iş üzrə bir neçə dəfə istintaq aparılmış və 1941-ci ildə müəssisələrdə əksinqilabi məqsədlərlə ziyanvericilik ittihamı ilə onların hamısı uzun müddətə azadlıqdan məhrum edilmişdirlər. Həbs düşərgələrində Xəlilov, Əsədullayev və Rodionov dünyalarını dəyişmişdirlər. 1955-ci ilin aprel ayında bu iş üzrə keçənlərin hamısı bəraət almışdır. İskəndər Əliyev 18 il həbsdə və Qazaxıstan sürgünündə qaldıqdan sonra 1956 ildə Bakıya qayıdıb aprel ayında keçirilmiş Mir Cəfər Bağırov və onunla əlbir olanların məhkəmə prosesində ittihamın əsas şahidlərindən biri kimi onlara qarşı ifadə vermişdir[12]. “Ehtiyatda olan sağ-trotskiçi mərkəzinin əksinqilabi milliyyətçi təşkilatının” rəhbərlərinin işi, eləcə də onların adları həmin məhkəmənin Mir Cəfər Bağırov və onunla əlbir olanlara çıxartdığı Hökmün mətnində yer almışdır.

Ziyalıların repressiyası[redaktə | əsas redaktə]

Şair və yazıçılar[redaktə | əsas redaktə]

1937-1938-ci illərdə Zaqafqaziyada repressiyadan ən çox əziyyət çəkən Azərbaycan ədəbiyyatı olmuşdur. Repressiyaya məruz qalanlar arasında inqilaba qədər formalaşmış yazıçılar üstünlük təşkil etsələr də onlarla yanaşı sovet dövründə formalaşmış bir qrup yazıçı da repressiyaya məruz qaldı.

Hələ 17 mayda "Kommunist" və "Bakinskiy raboçiy" qazetlərində şairlərdən Əhməd CavadHüseyin Cavid və müsavatçılara pantürklərə millətçilərə aid edilən yazıçılara qarşı məqalələr peyda oldu. 1937-ci ilin 4 iyun gecəsi Əhməd Cavad, Mikayıl Müşviq, Hüseyin Cavid, Hacı Kərim SanılıAtababa Musaxanlı həbs olundular.

Əhməd Cavadın işi

Şair, tərcüməçi, AYB-nin üzvü, professor Əhməd Cavad Azərbaycan himninin sözlərinin müəllifidir. Sovet hökuməti qurulduqdan sonra Quba Xalq Maarif şöbəsinin müdiri (1920-1922), Gəncədə Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunda Azərbaycan və rus dilləri kafedrasında müəllim, dosent, kafedra müdiri (1930-1933), Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatının tərcümə şöbəsində redaktor (1934), "Azərbaycanfilm" studiyasında sənədli filmlər şöbəsinin müdiri (1935-1936) kimi fərqli yerlərdə işləmişdir. Lakin bu illər ərzində ona qarşı yazılan məqalələr və donoslar onun dəfələrlə həbsinə səbəb olmuşdur. Bir müddət o Müsavat partiyasının üzvü olmuşdur və hətta 1923-cü ildə onu dövlətə qarşı gizli fəaliyyətdə və "Müsavat" partiyasının rəhbərlərindən olan Mirzəbala Məmmədzadənin хaricə qaçırılmasında хüsusi rolunun olmasında ittiham edərək həbs etmişdilər. Sonradan elə həmin ildə deklorasiya altında azad edilmişdir. 1925-ci ildə Ə.Cavad qələmə aldığı "Göy-göl" şeirinə bir qrup həmkarı tərəfindən əksinqilabi şeir damğası vurulur və bununla da şair həbsхanaya salınır. Damğaya səbəb şairin yazdığı bu misralardır:

" Sənin gözəlliyin gəlməz ki saya,

Qoynunda yer vardır yıldıza, aya!

Oldun sən onlara mehriban daya,

Fələk büsatını quralı, Göy göl![13]

"

Şairi bu bənddə ulduzdan aydan danışıb müsavatçılara ismarıc göndərməkdə ittiham edib şeirin tərcüməsini Moskvaya göndərirlər. Şeirdə heç bir siyasi səhvin tapılmadığı barədə Bakı məlumatlandırılır nəticədə yerli idarəetmədə olanlar şairi həbsdən azad etmək məcburiyyətində qalırlar.

1928-ci ildə Türkiyədə müsavatçıların nəşr etdikləri "İstiqlal məcmuəsi"ndə onun şeirləri də işıq üzü gördü. Əhməd Cavadın həbsi üçün səbəb axtaran bəzi həmkarları bundan yararlanaraq yorulmaq bilmədən mətbuatda "İstiqlal məcmuəsi"ndə çap olunan şeirlərinə görə onu ittiham etdilər. Cavad isə öz növbəsində "Kommunist" qəzetinin 1929-cu il 31 oktyabr tarixli sayında "Şiddətli protesto edirəm" məqaləsi ilə yazılanlara belə cavab verdi:

" Aprel inqilabından sonra əlaqədar olmadığım bir təşkilat tərəfindən nəşr edilən bu kitabdan xəbərim olmadığı kimi, hansı parçalarımın da oraya düşdüyündən xəbərim yoxdur. "

Amma bu etiraz kükrəyən kin-küdurət dalğasının qarşısında bir damlaydı. Qəzetlərdə verilən imzalı-imzasız məqalələrdə, şeirlərdə Cavad təhqir olunurdu. Müxtəlif zamanlarda ona qarşı "Sonadək ifşa etməli" (Abdulla Faruq), "Sıralarımızda düşmənlərə yer yoxdur" (Ağahüseyn Rəsulzadə), "Sıralarımızı təmizləyəlim!" (Cəfər Xəndan), "Təmizliyə başlanmalıdır!" (Məmməd Səid Ordubadi), "Amansız olmalı!" (Mir Cəlal), "Səhvlərimiz haqqında" (Səməd Vurğun), "Sayıqlığın kütləşdiyi yerdə" (Seyfulla Şamilov) adlı məqalələr yazılmışdır[14].

1937-ci ilin mart ayında Şota RustavelininPələng dərisi geymiş pəhləvan” əsərinin tərcüməsinə görə ilk mükafata layiq görülməsinə baxmayaraq həmin ilin 4 iyununda həbs edildi. 1937-ci ilin iyununda başlanan istintaq işi həmin ilin 25 sentyabrında qurtarmışdı. 1937-ci ilin 12 oktyabrında başlanıb, cəmi 15 dəqiqə davam edən məhkəmənin sədri Matuleviç, üzvləri Zaryanov və Jiqur olub. SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi Kollegiyası Cavadı Azərbaycan Cinayət Məcəlləsinin 69, 70 və 73-cü maddələri ilə ittiham edib. İrəli sürülən ittihamlardan birincisi o idi ki, şair 1922-ci ildən əksinqilabçı Müsavat hərəkatının başçısı olub, 1936-cı ildən isə o, Azərbaycandakı mövcud üsyankar-terrorçu təşkilata qoşularaq, qarşısına Sovet hakimiyyətini yıxmaq, Azərbaycanı SSRİ-dən ayırmaq məqsədini qoyub. Məhkəmədə hərbi hüquqşünas Kostyuşko və prokuror Rovski iştirak ediblər. Müdafiəçilər, yəni vəkillər, şahidlər isə olmayıb. Səhərisi gün isə o güllələndi. Lakin bəzi mənbələrə görə Mir Cəfər Bağırov 1956-cı ildə öz məhkəməsində Əhməd Cavadın güllələnmədiyini həbsxanada işgəncələrə dözməyərək dünyasını dəyişdiyini deyib. Onun həyat yoldaşı Şükriyyə xanım isə"Vətən xaininin ailə üzvü" olduğuna görə Qazaxıstana 8 il müddətində sürgün edilir. Sonradan Şükriyyə xanım Əhməd Cavadın Mir Cəfər Bağırovun birbaşa göstərişi ilə həbs olunduğunu demişdir. 1955-ci ilin 19 avqustunda isə şairə bəraət verilir.

Elm xadimləri[redaktə | əsas redaktə]

"Ümumittifaq pantürk təşkilatı" işi üzrə SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialında repressiyalar

SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialında və universitetdə repressiyalar 1936-cı ilin dekabırında Ruhulla Axundovun həbsi ilə başladı[4]. Artıq 1937-ci ilin yanvar ayında bir sıra Azərbaycan alimləri: Hənəfi Zeynallı, Vəli XulufluBəkir Çobanzadə həbs olunmuşdular[4]. Hətta Bəkir Çobanzadəni Kislovodskda bir sanatoriyada həbs edib xüsusi konvoyla Bakıya gətirmişdilər[15]. 18 mart gecə saatlarında tarixçi Qaziz Qubaydullin də həbsə məruz qaldı həbsindən dərhal sonra Mir Cəfər Bağırov "Bakinskiy Raboçiy""Kommunist" qəzetlərində ona qarşı məqalə dərc etdirdi[4]. 19-20 mart tarixlərində Azərbaycan SSR Kp MK-nin 6-cı Mart plennumunda çıxış edən Mir Cəfər Bağırov R.Axundovun mədəni cəbhədə rəhbərlik etdiyi millətçi işdən danışarkən bəyan edir ki professorlar Bəkir ÇobanzadəQaziz Qubaydullin Azərbaycandakı pantürkizmin ən parlaq nümayyəndələridirlər[1]. 4 iyun gecəsi isə Xalid Səid Xocayev həbs olundu[4].

Tənqidçi və ədəbiyyatşünas Hənəfi Zeynallı Ruhulla Axundovun yaxın dostu idi[16]. Həbs olunmamışdan əvvəl o SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialının Dil və Ədəbiyyat institutunda alim, katib olaraq işləyirdi[4]. Türkoloq Vəli Xuluflu isə Ruhulla Axundovun müavini idi o həmdə SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialında tarix sektorunun müdiri idi[17]. Şərqşünas Bəkir Çobanzadə əslən krım tatarı idi[18] 1920-ci illərdə Krım Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin üzvü və krımtatar partiyası olan "Milli firqə" partiyasının rəhbərlərindən olub[18]. Sonradan 1925-ci ildə o Bakıya köçür və 1937-ci ilin əvvəllərinə qədər Bakı Dövlət Universitetinin professoru və SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialının işçisi olur[18]. Professor Qaziz Qubaydullin Türk xalqlarının tarixi üzrə fundamental tədqiqatların müəllifi olan ilk tatar tarixçisidir[4]. İstedadlı[4] özbək türkoloq Xalid Səid Xocayev isə SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialın tarix bölməsində elmi işçi olaraq işləmişdir.

İstintaq zamanı Bəkir Çobanzadə ifadə verir ki guya ki 1934-cü ildə yaradılmış pantürk "Ümumittifaq birləşmiş mərkəz" mövcuddur[1]. Mərkəzin rəhbəri kimi RSFSR Xalq Komissarları Sovetinin sədr müavini Turar Rıskulov üzvlər sırasında isə Moskva Şərqşünaslıq İnstitutunun keçmiş direktoru professor Sanjar Asfendiyarov, Qaraçay-Çərkəz Vilayət İcraiyyə Komitəsinin sədri O.Əliyev, dağıstanlı maarifçi A.Taxo-Qodi, Qaziz QubaydullinBəkir Çobanzadə göstərilirdi. Bəkir Çobanzadə sadaladığı adların sahiblərinin əksəriyyəti ilə şəxsən tanış deyildi tanıdıqları ilə isə illər əvvəl görüşmüşdü[19]. İyul ayında isə o aparıcı türkoloq akademik Aleksandr Samoyloviç haqqında ifadə verdi və tezliklə o da həbsə məruz qaldı. Beləliklə tədricən böyük "ümumittifaq, əksinqilabi, üsyançı, pantürk" bir təşkilat haqqında məhkəmə işi formalaşdı[1].

Qaziz Qubaydullin son olaraq "SSRİ ərazisində pantürkizmin əsas ideoloqlarından biri" ittihamı ilə təqsirləndirilir[4]. Onu "Azərbaycanda istehsalat yerlərində zərərverici aktları törətməkdə" və casusluqda (türk, yapon, alman kəşfiyyatlarına) təqsirləndirirdilər[4]. Bəkir Çobanzadə Azərbaycan SSR Cinayət Məcəlləsinin 60, 63, 70, 73-cü maddələri ilə təqsirləndirilirdi[20]. Xalid Səid Xocayev isə təşkilat rəhbərlərinin sırasında göstərilməsə belə ittihama əsasən onun üzvü və eyni zamanda "köhnə türkiyə kəşfiyyatçısı" ittihamı ilə təqsirləndirilirdi[4].

Bakıya gəlmiş üçlüyün üzvləri SSRİ Ali məhkəməsinin Hərbi kollegiyasının hərbi korpus hüquqşünası (rus. Корвоенюрист) İ.O.Matuleviç (sədr), hərbi briqada hüquqşünası İ.M.ZıryanovY.K.Jiquradan və eləcə də dördüncü - katib, 1-ci dərəcəli hərbi hüquqşünas A.F.Kostyuşkadan ibarət idi[21]. Həmçinin onları SSRİ prokurorluğunun sədri hərbi korpus hüquqşünası (rus. Корвоенюрист) R.S.Rozovskiy də müşayiət edirdi[21]. 11-13 oktyabr tarixlərində keçirilən məhkəmə prosesləri[21] Bəkir Çobanzadə, Qaziz Qubaydullin, Hənəfi Zeynallı, Hüseynəli Biləndərli, B.Tixomirov (Partiya tarixi institutunun rektoru və ADU-nin tarix fakultəsinin dekanı), A.Bukşpan, Xalid Səid Xocayev, Əbdüləziz Salamzadə, Balabəy Həsənbəyov kimi alimləri və M.Hüseynov, Məmməd Cuvarlinski kimi partiya rəhbərlərini ölüm hökmünə məhkum etdi[1]. Bu günlər ərzində ölüm hökmünə məhkum olunanları məhkəmənin son günü - 13 oktyabr 1937-ci ildə güllələndilər[21].

Digər alimlər

1937-ci ildə həbs olunmuş ədəbiyyatçılar Salman MümtazƏli Nazim.

Ədəbiyyatşünaslar, yazıçı Salman MümtazSSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialının Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun elmi işçisi Əli Nazim 10 il həbsə məhkum olundular. Salman Mümtaz 1941-ci ildə Sol-İletsk həbsxanasında dünyasını dəyişdi bəzi məlumatlara əsasən isə Əli Nazim də onunla eyni ildə dünyasını dəyişib[4].

Azərbaycan ədəbiyyatının şairi və tarixçisi Mikayıl Rəfilini "Ədəbiyyata əksinqilabi pantürkist fikirləri gətirməkdə Azərbaycan xalq yaradıcılığına qarşı çıxıb gündəmdə olan qərb tendensiyalarını dəstəkləməkdə" günahlandırıb Yazıçılar İttifaqından kənarlaşdırdılar[22]. Onu 1934-cü ildə yaradılmış "Ümumittifaq birləşmiş mərkəzə" üzv olmaqda ittiham edirdilər lakin sonradan 1939-cu ildə onu azad etdilər[22].

1937-ci ilin sonunda ilk azrəbaycanlı etnoqraf arxeoloq olan[23] və Azərbaycandakı arxeologiya və etnoqrafiya elminin banisi[24] Ələsgər Ələkbərovu həbs etdilər[25]. O Azərbaycan dövlət elmi-tədqiqat institutunun arxeologiya bölməsinin müdiri və SSRİ EA Azərbaycan filialının Tarix, arxeologiya və etnoqrafiya institutundakı Maddi mədəniyyət tarixi bölməsinin rəhbəri olmuşdur[25]. Öz dövründə akademik İvan Meşaninov Ələkbərov haqqında yazırdı ki o, "birmənalı şəkildə diyarın ən yaxşı bilicilərindəndir"[26]. А. Алекперов погиб в 1938 году в заключении[25]. Ələsgər Ələkbərov 1938-ci ildə həbsdə dünyasını dəyişdi.

Həmçinin SSRİ EA-nın Azərbaycan filialının Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun elmi işlər üzrə direktor müavini dilçi alim Qulam Bağırov həbs edilərək 8 il islah əmək düşərgəsinə məhkum edilir[27], SSRİ EA Azərbaycan filialının elmi əməkdaşı, Azərbaycan Dövlət Universiteti əsaslı kitabxanasının direktoru Ağamir Məmmədov isə "əksinqilabi fəaliyyətdə, pantürkizm və trotskiçilikdə" ittiham olunaraq 1938-ci ildə güllələnmişdi[28].

İdris Həsənovun taleyi

1938-ci ilin yazında həbs olunmuş İdris HəsənovQulam Bağırov.

Filologiya elmləri namizədi dilçi alim İdris Həsənovun da taleyi faciəli olmuşdur. O Azərbaycan Pedaqoji İnstitutununSSRİ EA Azərbaycan filialının professoru olmuşdur[4]. Tez bir zamanda 1937-ci ilin payızında İdris Həsənov SSRİ EA-nın Azərbaycan filialının Tarix, Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun direktoru olmuşdur[4].

Onun tutulmasına Bəkir Çobanzadə, Vəli Xuluflu, Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunda kafedra müdiri olan Abdulla Şərifovun verdikləri ifadələr və onun iş yerindən yazılmış məktub səbəb olur. XDİK-in SSRİ EA Azərbaycan filialına İdris Həsənov haqqında verdiyi sorğuya Tarix, Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun direktoru Aleksey Klimovun və dil şöbəsinin yeni direktoru Quliyevin imzasıyla verilmiş cavabda bunlar qeyd olunmuşdur:

" "İnstitutun keçmiş direktor müavini İdris Həsənovun haqqında sorğunuza belə cavab veririk: İdris Həsənov Azərbaycan dilçiliyi sahəsində uzun müddət pantürkist təbliğat və ziyankarlıq işi aparmışdır. O, 1926-cı ildə çapdan çıxmış "Gəncə əhalisinin dialektində mənsubiyyət şəkilçisiz isimlərin hallanması" adlı ilk əsərinin elə birinci sətrindən özünün pantürkist təbliğatını yaymağa başlayır. Onun bütün fikir və mülahizələri "vahid qədim türk dilləri"nin varisi olan türk dili haqqında pantürkist-müsavatçı ideyaların davamıdır. Pantürkist ideyaya sadiq olan İ.Həsənov Azərbaycan dilinin qrammatikasına osmanlı formalarını tətbiq etmək fikrində olduğunu söyləmişdir (məsələn, "almamış", "gəlməmiş", "almadan", "gəlmədən" və s.). Bundan əlavə, Azərbaycan dilində o, rus və beynəlmiləl sözləri varvarizm və "yad" sözlər adlandırmışdır. "Azərbaycan zəhmətkeşlərinin İ.V.Stalinə məktubu"nun mətnindən sitat gətirən İ.Həsənov qeyd edir ki, "Azərbaycan dili Azərbaycan məktəblərindən az qala, qovulmuşdur". Dili kobudcasına təhrif hesab etmək olmaz. Bu, əksinqilabi fitnəkarlıq və böhtandır! Azərbaycan dilinin orfoqrafiyası işlənib hazırlanarkən İ.Həsənov digər vətən xainləri ilə birlikdə dilimizi ərəb, fars və osmanlı sözləri ilə doldurmağa çalışmış, bununla da, qərbin, kapitalist ölkələrinin mədəniyyətini təbliğ etmişdir. APİ üçün müəllim kadrlarının hazırlanması işində də ziyankarlıq mövqeyindən fəaliyyət göstərmişdir[29][30]". "

1939-cu il iyunun 2-də qəti qərar verilir: "İdris Məşədi Zaman oğlu Həsənov antisovet təşkilatında iştirakına görə 8 il müddətinə islah-əmək düşərgəsinə göndərilsin!"[4]. Bu illər ərzində o uzaq Kolım diyarında infarkt keçirsə də sağ qalmağı bacarır. 1946-cı ilin aprelin 3-də cəzasını çəkdikdən sonra Gəncəyə qayıdan professor İdris Həsənov 6 saylı məktəbdə sıravi müəllim kimi işləməyə başlayır. 1948-ci ildə Beriya tərəfindən imzalanmış məxfi təlimata görə həbs olunub cəzasını çəkib sağ qalanları bir dəfəlik sürgün edirdilər. 1949-cu ilin dekabrın 21-də o, "təhlükəli element" kimi yenidən 1939-cu il ittihamına görə həbs edilir[4]. Onu ömürlük Krasnoyarsk diyarına sürgün edirlər[4]. İdris Həsənov bu sürgünə dözməyib 1950-ci il noyabrın 3-də özünü dənizə ataraq dünyasını dəyişdi[12].

İncəsənət xadimləri[redaktə | əsas redaktə]

Böyük təmizləmənin bitməsi[redaktə | əsas redaktə]

Repressiyalar əsasən 1938-ci ilin noyabr ayınadək aparılıb. 31 yanvar 1938-ci ildə ÜKP MK-nin siyasi bürosu tərəfindən qəbul edilmiş "antisovet elementləri barədə" qərarına əsasən Azərbaycan SSR ərazisində 2000 nəfər ən yüksək cəzaya məhkum olundular. Ümumi 1938-ci il ərzində 10 mindən çox insanın işinə baxılmışdır. Həm siyasi həm də kriminal tərkibli cinayətlərə görə o cümlədən antisovet təbliğatına, terror planlaşdırmasına, casusluğa və ziyankarlığa görə məhkum edirdilər. Üçlüklər 7241 nəfər haqqında işə baxmışdır bunlardan 5061 nəfəri siyasi cinayətlərdə, 2180 nəfəri isə kriminal cinayətlərdə ittiham olunurdular. Yalnız antisovet təbliğatına görə görə 1180 adam güllələnməyə məhkum olunmuşdur. Üçlüklərdən başqa hərbi kollegiyaların səyyar sessiyaları, hərbi tribunallar və adi məhkəmə iclasları da insalara hökm çıxarırdılar[5].

SSRİ XDİK xüsusi müşavirəsində qəbul olunmuş qərara əsasən həbs olunanların böyük qisminin taleyi 1939-1940-cı illərdə bəlli oldu. Onları çox vaxt güllələnməyə deyil müddətsiz həbsə məhkum edirdilər. Həbs olunanların çoxu 1954-1956-cı ildə olan reabilitasiya dövrünə qədər yaşamadılar[5].

Qurbanların sayı[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanda Böyük Terrorun qurbanı olanların sayı haqqında dəqiq məlumat yoxdur[31]. Polşalı tarixçi Tadeuş Svetoxovskiyə görə Bağırov tərəfindən aparılan təmizləmələrdə 70 min azərbaycanlı öz həyatını itirib[32]. Digər hesablamalara görə 1937-1938-ci illərdə olan kütləvi qırğınlarda 80-100 min arası azərbaycanlı öz həyatını itirib. A.Q.Uralova görə isə 1937-1938-ci ildə Azərbaycanda repressiya nəticəsində öldürülən insanların 120 mindir[33]. A.Yunusov Böyük Terror dövründə 120 min insanın dünyasını dəyişdiyini və xüsusilə qeyd edir ki 3.2 milyon (1939-cu il siyahıya alınması) əhali üçün 120 min böyük rəqəmdir[31].

"Donos"ların rolu[redaktə | əsas redaktə]

Donosçuluq Azərbaycanda böyük vüsət almışdı. Bununla yanaşı bir çox donosçuları hərəkətə gətirən təhqir olunmuş şərəfləri və intiqam hissləri idi[6]. Beləki bir erməni fəhləsi Mərkəzi Komitəyə Bakının bir sənaye rayonunun raykom katibi və təşkilati şöbəsinin müdiri haqqında onların qolçomaq və erməni millətçisi olduqlarını və gənclərə partiyaya üzv olmağa mane olduqları haqqında donos yazmışdır[6]. Daha sonra bəlli olur ki, təqsirləndirilənlər bir müddət əvvəl həmən donosçunun partiyaya üzv olmaq istəyini rədd ediblərmiş[6].

Azərbaycan SSR KP BK və MK-nin və digər partiya təşkilatlarının ünvanına partiya üzvləri haqqında çoxlu sayda ərizələr daxil olurdu. Bakının Bayıl-BibiHeybət rayonunda demək olar ki haqqında ərizə yazılmayan təsərrüfət işçisi və ya partiya işçisi qalmamışdı. "Bakinskiy Raboçiy" qəzetinin məlumatına görə 1938-ci ilin yanvar ayı ərzində raykomda bu tipli 600 ərizə toplanmışdır[34].

Etnik azlıqlara və xaricilərə qarşı repressiyalar[redaktə | əsas redaktə]

1930-cu illərdə alman əhalisinə qarşı repressiyalar[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycandakı alman məskənlərində qolçomaqlara qarşı tədbirlər 30-cu illərin ortalarında daha da gücləndi. AKP Mərkəzi Komitəsinin 20 noyabr 1934-cü ildə verdiyi qərarla almanlardan bunlar tələb olunurdu "xariclə, burjuafaşist təşkilatlarla əlaqələrini tamamilə kəsmək, xaricdən pulların və bağlamaların alınmasını

İran təbəələri[redaktə | əsas redaktə]

Almanların Azərbaycandan deportasiyası[redaktə | əsas redaktə]

1941-ci ildə İkinci Dünya Müharibəsinin başlanması ilə bütün SSRİ ərazisində o cümlədən də Azərbaycan SSR ərazisində yaşayan bütün almanlar öz doğma yurdlarından məcburi şəkildə SSRİ-nin uzaq bölgələrinə sürgün olundular. Sovet höküməti ölkədəki almanları "beşinci kalon" kimi qəbul etdiyi üçün bu deportasiya prosesi "alman faşistləri ilə əməkdaşlıq edən diversantların və casusların" aradan götürülməsi məqsədilə aparılırdı. 1939-cu ilin 17 yanvar siyahıya alınmasına görə Azərbaycan SSR ərazisində 23.133 alman yaşayırdı. 8 oktyabr 1941-ci ildə dövlət müdafiə komitəsi "Almanların Gürcüstan, Azərbaycan, Ermənistan SSR ərazilərindən köçürülməsi" ilə bağlı 744 saylı qətnamə qəbul etmişdir. Bu qətnamədə deyilirdi: "Azərbaycan SSR-dan 22741 nəfər alman əhalisi köçürülsün". Almanların köçürülməsi ilə bağlı bütün tədbirlər 1941-ci il 15-30 oktyabr aralığında həyata keçirilməli idi. Həmin ilin 11 oktyabrında SSRİ xalq daxili işlər komissarı tərəfindən 001487 saylı "Almanların Gürcüstan, Azərbaycan, Ermənistan SSR ərazilərindən köçürülməsi ilə bağlı tədbirlər" haqqında əmr verilmişdir. Bu əmrdə köçürülmə ilə bağlı ətraflı göstərişlər verilmişdir[35].

18 oktyabr Azərbaycanın alman əhalisini yük maşınları ilə dəmir yolu vağzalına çatdırdılar, oradan isə qruplar halında qatarlara yerləşdirildilər ayın 25-də isə artıq Bakıya çatdılar. Bakıdan isə gəmi ilə Krasnovodsk limanına yollandılar buradan isə qatarlara mindirilərək Qazaxıstana yola salındılar. Köçürülənlərə gündə iki dəfə yemək verilməsinə və hər eşalona iki tibb bacısı və bir həkimin verilməsinə baxmayaraq çətin şəraitə, yemək, dərman çatışmamazlığına və soyuğa görə bir çox sürgün olunan almanlar əsasən də qocalar və uşaqlar yolda xəstələnib ölürdülər[35].

Digər deportasiyalar[redaktə | əsas redaktə]

İşgəncələr[redaktə | əsas redaktə]

"Xalq düşmənləri"-nin yaxınlarının təqibi və sonraki həyatları[redaktə | əsas redaktə]

Məhkum olunanların və sinfi düşmənlərin qohumları da repressiyalardan qaça bilmədilər. 16 mart 1937-ci ildə Müsavat partiyasının lideri Məmməd Əminin 18 yaşına yenicə çatmış oğlu Rəsul Rəsulzadə ölüm hökmünə məhkum olundu[1]. Sovet Azərbaycanının dövlət xadimi Qəzənfər Musabəyovun bir çox yaxın qohumları da repressiyalardan əziyyət çəkdilər. Onun bacısı Aynanı və bacısının yoldaşı Həmid Sultanovu güllələdilər. Onun qardaşı Müzəffər Musabəyov eləcə də digər qohumları: Məmmədəli və Yusif Əfəndiyev qardaşları, onların ataları Ağası Əfəndiyev və eləcə də sonuncunun qardaşı Məmməd Həsən də təhlükəsizlik orqanlarının divarları arasına düşdülər[1].

"Vətən xainlərinin ailə üzvləri" kimi həbs olunmuş Əhməd Cavadın həyat yoldaşı Şükriyyə CavadMikayıl Müşviqin həyat yoldaşı Dilbər Axundzadə.

Şair Mikayıl Müşviqin həyat yoldaşı da həbsdən qaça bilmədi, lakin həbsxanada o xəstələndi və onu psixiatrik xəstəxanaya yerləşdirdilər[4]. Tatar tarixçi Qaziz Qubaydullinin yoldaşı beş il əmək düşərgəsində cəzasını çəkdi[4], şərqşünas Bəkir Çobanzadənin yoldaşı Bakı Opera Teatrının aktrisası Ruqiyyə Abdulina isə 8 il əmək düşərgəsinə məhkum olundu[21].

Bir sıra qəza komitələrinin sədri olan Əsəd Qarayevin də həyat yoldaşı Sitarə Qarayeva da əmək düşərgəsinə məhkum olundu və elə orda da dünyasını dəyişdi[1]. Yetkinlik yaşına çatmayan uşaqlarını evlərindən çıxarıb qızlarından birini isə partiyadan kənarlaşdırdılar[1]. Müsavat höküməti dövründə vacib postlar tutmuş Xosrov bəy Sultanovun qardaşı Sultan Sultanovun həyat yoldaşı Dilruba xanımı üç oğlu və bir qız övladı ilə birlikdə Qazaxıstana sürgün etdilər. Halbuki Dilruba xanımla Sultan bəy hələ 1922-ci ildə boşanmışdılar[5].

Azərbaycan SSR xalq mədəniyyat komissarı, Azərbaycan KP-nın Naxçıvan Vilayət Komitəsinin birinci katibi olmuş Həsən Rəhmanovun ailəsini isə öncə Altay diyarında yerləşən Sintaş mədəninə sonradan isə Semipalatinskə sürgün etdilər. Sürgün olunanlar arasında gələcəkdə məşhur tibb işçisi olacaq 8 yaşlı qızı Aza Rəhmanova da var idi[36].

"Xalq düşmənlərinin uşaqları" damğasını həmçinin 1937-ci ildə həbs olunaraq güllələnmiş Azərbaycan SSR Laçın Partiya Komitəsinin birinci katibi Teymur Salahovun övladları da daşıyırdılar. Onun oğlu məşhur rəssam Tahir Salahov əla qiymətlərinin olmasına baxmayaraq "xalq düşməninin" övladı olduğu üçün Repin adına Peterburq İnstitutuna daxil ola bilməmişdi[37].

Repressiya və din[redaktə | əsas redaktə]

Türkiyədəki proseslərlə sıx bağlı olan Azərbaycanda dinə və xüsusən də islama hücum lap əvvəldən başlamışdır. Beləcə 1923-cü ildə hökümət tərəfindən məhərrəmlikəzadarlığı qadağan etmək üçün kompaniyalara başladılar, 1924-cü ildə isə "Allahsız" cəmiyyəti yaradıldı. İslama qarşı geniş miqyaslı hücum isə 1929-cu ildə başladı. 1917-ci ildə Azərbaycan ərazisində 3 min məscid var idisə, 1927-ci ildə onlardan cəmi 1700-ü qalmışdır, bu məscidlərin də 120-i Bakı və Bakı ətrafında yerləşirdi. Rəsmi sürətdə isə dinlə mübarizəyə 1928-ci ilin sonlarında başladılar. Həmin ilin dekabrında Azərbaycan KP MK-i bir çox məscid, kilsəsinaqoqları maarifləndirici istiqamətlərdə istifadəsi üçün klubların balansına verdi[31].

13-cü əsrə aid Bibiheybət məscidinin 1936-cı ildə sökülməsi.
Aleksandr Nevski kafedralının sökülməsi 1937-ci il

Stalin repressiyaları dövründə hakimiyyət guya xalqın tələbinə istinadən, kütləvi şəkildə məscidləri bağlamağa başladı. Bir sıra partiya və hökumət qulluqçuların cümə namazlarına getməkdə və hətta məscidlərdə mollalıq etməkdə ittiham edirdilər. Repressiyaların ən qızğın çağında hətta "dinə qarşı mübarizəyə kifayət qədər həvəs göstərməmək" ittihamı həbsə səbəb ola bilərdi[38]. Stalinin dövründə Bakının salamat qalmış məscidlərinin ikisindən başqa hamısı bağlanmışdı[38].

Moskvadan gələn əmrə əsasən ancaq 1929-cu ildə Azərbaycanda eyni zamanda 400 məscid ya bağlandı ya da klub olmaq üçün təchiz edildi, 1933-cü ildə respublikada cəmi 17 məscid qalmışdı. Bir müddət sonra xalqın narazılığına görə anti din kampaniyalarına son qoymaqlarına baxmayaraq 1937-ci ildən etibarən "dini qalıqlara qarşı mübarizə" və terror yeni güc əldə etdi. 1937-1938-ci illərdə repressiyaya məruz qalmış ziyalılarla yanaşı, təhsilli ruhanilər əhəmiyyətli dərəcədə çoxluq təşkil edirdilər[31]. 30-cu illərdə Bibiheybət məscidi, Müqəddəs Faddey və Varfolomey kilsəsi, Aleksandr Nevski saboru, Müqəddəs Bakirə Məryəmin kosteli kimi əhəmiyyətli dini məbədlər söküldü.

Stalin repressiyalarının əsas hədəfi milli islamın kökünü qazmaq olsa da 1930-cu illərin ortalarından etibarən repressiya qurbanlarını panislamizmdə və xarici dövlətlərə xidmətdə ittiham edirdilər. Ruhanilər artıq hökümət üçün daha az təhlükəli idilər, çünki qorxudulmuşdular və "KQB xəbərçiləri" adını almışdılar məhz buna görə də inanclı insanlar salamat qalmış tək-tük məscidlərə belə getmirdilər[38].

İslam repressiyalardan çox böyük zərər gördü. İctimai şəkildə heç kim islam rituallarına əməl etmirdi. Gənc nəslə islamın əsasları haqqında biliklərin verilməsi çox riskli idi. Bu dövrdə Quran tərəfindən inancın gizlədilməsinə və məcbur edildikdə, təzyiqə uğradıqda dindən dönməyə icazə verən təkiyyələr yayılmağa başladı. Azərbaycanın bir çox sakinləri itaətkarlıq nümayiş etdirərək "Allahsızlar" təşkilatına üzv olurdular, bunun nəticəsində təşkilatın üzvləri bir ilin içində 3 min nəfərdən 71 minə qədər artdı[38].

Repressiyaların nəticəsində 30-cu illərin sonunda ənənəvi islamdan başqa demək olar ki bir çox təriqətlər və icmalar ( misal üçün, nəqşibəndilər, əliilahilər, bəhailər) yox edilmişdilər[31].

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Aydın Əlizadə. Azərbaycanda dövlət terroru: əksinqilabçı milliyətçi təşkilatın işi (1938-56).
  • Ашнин, Фёдор Дмитриевич, Алпатов, Владимир Михайлович, Насилов Д. М. (2002). Репрессированная тюркология. «Восточная литература» РАН, 296.
  • Баберовски, Йорг (2010). Враг есть везде. Сталинизм на Кавказе. Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН), Фонд «Президентский центр Б.Н. Ельцина», 855. ISBN 978-5-8243-1435-9.
  • Исмаилов Э. Р. (2003). Власть и народ: послевоенный сталинизм в Азербайджане: 1945-1953. Адильоглы, 342.
  • Исмаилов Э. Р. (2015). История «Большого террора» в Азербайджане. Политическая энциклопедия, 239.
  • Свентоховский, Тадеуш (2001). "Русское правление, модернизаторские элиты и становление национальной идентичности в Азербайджане". Летний сад. p. 491.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 Исмаилов 2015.
  2. Svante E. Cornell (2010). Azerbaijan Since Independence. M.E. Sharpe, 41. ISBN 0765630036, 9780765630032.
  3. Фурман Д. Е. (1994). "Несостоявшаяся революция. Политическая борьба в Азербайджане (1988-1993 годы)". Дружба народов. p. 152.
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 4,14 4,15 4,16 4,17 4,18 4,19 4,20 4,21 Ашнин, Алпатов, Насилов 2002.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 Исмаилов, Эльдар Р.. "Советский государственный терроризм в Азербайджане". ca-c.org. http://www.ca-c.org/c-g/2010/journal_rus/c-g-1-2/16.shtml#nazad11.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 6,7 6,8 Баберовски Й. 2010.
  7. Sitat səhvi: Yanlış <ref> teqi; Интервью adlı istinad üçün mətn göstərilməyib
  8. Хаустов, В., Самуэльсон Л. (2010). Сталин, НКВД и репрессии 1936-1938 гг.. Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН); Фонд первого Президента России Б.Н. Ельцина, 202. ISBN 978-5-8243-1069-6.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 Şablon:Статья
  10. Мильбах В. С., Ларькин В. В. (2016). "Командующие войсками Закавказского военного округа в 1937-1938 гг. и их роль в процессе массовых политических репрессий командно-начальствующего состава" Nəşr edən: Журнал Новейшая история России.
  11. Bağırov və başqalarının işi üzrə SSRİ Ali Məhməməsinin Hərbi Kollegiyasının 26 aprel 1956 il tarixli məhkəmə Hökmü // Siyasi büro və Beriyanın işi. Sənədlər toplusu. M.: Kuçkovo pole, 2012, s. 881-892.
  12. 12,0 12,1 12,2 Aydın Əlizadə. Azərbaycanda dövlət terroru: əksinqilabçı milliyətçi təşkilatın işi (1938-56). Sitat səhvi: Invalid <ref> tag; name ":0" defined multiple times with different content
  13. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası I cild. Bakı: Lider nəşriyyatı, 2004, s. 329
  14. Bəkir Nəbiyev "Əhməd Cavad" Bakı: "Ozan" nəşriyyatı, 2004. – səh. 29
  15. Ашнин Ф. Д., Алпатов В. М. (1998). "Дело профессора Б. В. Чобан-заде" Nəşr edən: Восток.
  16. (2003) "Зейналлы Ханафи Баба-оглы" Nəşr edən: Петербургское Востоковедение.
  17. (2003) "Хулуфлу Вели Магомед Гусейн" Nəşr edən: Петербургское Востоковедение.
  18. 18,0 18,1 18,2 Ашнин Ф. Д., Алпатов В. М. (1998). "Дело профессора Б. В. Чобан-заде" Nəşr edən: Восток.
  19. Ашнин Ф. Д., Алпатов В. М. (1998). "Дело профессора Б. В. Чобан-заде" Nəşr edən: Восток.
  20. Ашнин Ф. Д., Алпатов В. М. (1998). "Дело профессора Б. В. Чобан-заде" Nəşr edən: Восток.
  21. 21,0 21,1 21,2 21,3 21,4 Ашнин Ф. Д., Алпатов В. М.. "Дело профессора Б. В. Чобан-заде" Nəşr edən: Восток.
  22. 22,0 22,1 (2003) "Рафили Микаэл (Микаил, Микаэль) Гаджи Гасан-оглы" Nəşr edən: Петербургское Востоковедение.
  23. Кобычев В., Трофимова А. (1961). "А. К. Алекперов, Исследования по археологии и этнографии Азербайджана, Баку, 1960, 249 стр." Nəşr edən: Советская этнография.
  24. Халилов Д. А. (1966). "Памяти Алескера Казым оглы Алекперова" Nəşr edən: Советская археология.
  25. 25,0 25,1 25,2 (2003) "Алекперов Алескер Казым-оглы" Nəşr edən: Петербургское Востоковедение.
  26. Халилов Д. А. (1966). "Памяти Алескера Казым оглы Алекперова" Nəşr edən: Советская археология.
  27. (7 июля 1990) "Следственное дело №25439" Nəşr edən: «Элм».
  28. (1 февраля 1990) "Следственное дело №12493" Nəşr edən: «Элм».
  29. Əhməd İsayev. Tarixin qan yaddaşı. Azərbaycan qəzeti, 2009, 14 aprel, s.6.
  30. Керимова Т.С. Из истории Национальной Академии наук Азербайджана. Баку: Тахсил, 2005, с. 344-346
  31. 31,0 31,1 31,2 31,3 31,4 Юнусов А. С. (2004). Ислам в Азербайджане. Заман, 388. ISBN 9952-8052-0-9.
  32. Tadeuş Svetoxovski, Brian C. Collins (1999). Historical Dictionary of Azerbaijan. Scarecrow Press, 145. ISBN 0-8108-3550-9.
  33. Zbiqnev Bjezinski (1956). The Permanent Purge: Politics in Soviet Totalitarianism. Harvard University Press, 189.
  34. (1963) Очерки истории Коммунистической партии Азербайджана. Азербайджанское гос. изд-во, 541.
  35. 35,0 35,1 Зейналова С. М. (2008). Немцы на Кавказе. Мутарджим, 308-319.
  36. "В России скончалась выдающийся ученый- азербайджанка". oxu.az. http://ru.oxu.az/society/103032.
  37. Tahir and Zarifa Salahovs (Winter 2005 (13.4))). "Deafening Silence: Waiting 18 Years for Father to Return Hom" Nəşr edən: Azerbaijan International.
  38. 38,0 38,1 38,2 38,3 Свентоховский 2001.