Abbas Mirzə Şərifzadə

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Abbas Mirzə Şərifzadə
Abbas-Mirzə Mirzə Əbdülrəsul oğlu Şərifzadə
Sharifzadeh.jpg
Doğum tarixi 22 mart 1893(1893-03-22)
Doğum yeri Şamaxı, Bakı quberniyası, Rusiya İmperiyası
Vəfat tarixi 16 noyabr 1938 (45 yaşında)
Vəfat yeri Bakı, Azərbaycan SSR, SSRİ
Vəfat səbəbi Repressiya
Həyat yoldaşı Hənifə Şərifzadə
Uşaqları Ərtoğrul Şərifov
Qaratay Şərifov
Firəngiz Şərifova
(Mərziyyə Davudovadan olan qızı)
Vətəndaşlığı Rusiya İmperiyası Rusiya İmperiyası
Azərbaycan AXC
SSRİ SSRİ
Peşəsi kinorejissor, teatr aktyoru[d], kino aktyoru, aktyor, teatr rejissoru[d]
Milliyyəti Azərbaycanlı
Fəaliyyət illəri 19081937
Mükafatları "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı — 1936 "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı — 1928
IMDb ID 2151583
abbasmirzasharifzade.info
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Abbas Mirzə Şərifzadə (tam adı: Abbas-Mirzə Mirzə Əbdülrəsul oğlu Şərifzadə; d. 22 mart 1893, Şamaxı, Bakı quberniyası, Rusiya İmperiyasıö. 16 noyabr 1938, Bakı, Azərbaycan SSR, SSRİ) — Azərbaycan teatrkino rejissoru, Azərbaycan SSR Əməkdar Artisti (1928), Azərbaycan SSR xalq artisti (1936).

Səhnə fəaliyyətinin 30 ili ərzində Şərifzadə həm Azərbaycan, həm də dünya dram əsərlərindən onlarla rol oynamışdır. İlk növbədə faciə aktyoru kimi tanınıb. Şərifzadə yaradıcılığının zirvəsi Uilyam Şekspirin faciələrində yaratdığı obrazlar hesab olunur. O, Azərbaycan Dram Teatrının tarixində mühüm rol oynamışdır. 1926-cı ildən Azərbaycan Dövlət Opera Teatrının baş rejissoru olub.

Azərbaycanda Stalin repressiyalarının qurbanlarından biri olan Şərifzadə, 1937-ci ilin dekabr ayında saxtakar işdə ittiham edilərək həbs olundu və təqribən bir il sonra dindirilmədən və işgəncələrdən sonra güllələndi. 1955-ci il sentyabrın 17-də Şərifzadənin ittihamına dair işə SSRİ-nin Ali Məhkəməsinin Hərbi Kollegiyasının qərarı nəticəsində bəraət alıb.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Erkən illəri[redaktə | əsas redaktə]

Abbas Mirzə Şərifzadə 1893-cü il dekabrın 12-də Şamaxının Yuxarı Qala məhəlləsində ziyalı ailəsində anadan olub. Onun atası Mirzə Rəsul Şərifzadə müəllim, anası Mələk-Nisə erkən vəfat etmişdir. Mirzə Rəsul həyat yoldaşının vəfatından sonra ikinci dəfə Fərruxbəyim adlı evdar qadın ilə ailə qurdu. Seyid Əzim Şirvaninin açdığı yeni "Üsuli-Cədid" məktəbində dərs deyən Mirzə Rəsul Şamaxının ən hörmətli müəllimlərindən sayılırdı. Bundan əlavə, Mirzə Rəsul teatrla da maraqlanırdı.

1895-ci ildə Şərifzadə ailəsi Şamaxıda dağıdıcı zəlzələdən sonra Bakıya köçmək məcburiyyətində qalmışdı. İlk təhsili evdə atasından alan Abbas Mirzə 1903-cü il sentyabr ayının 21-də ikinci rus-tatar (rus-türk) məktəbinə daxil olub. 1906-cı ildə Şərifzadə Bakıda III Aleksandr adına ilk kişi gimnaziyasının hazırlıq sinfinə qəbul edilir. Gimnaziyaya yenicə daxil olan Şərifzadə vaxtlarda keçirilən tədbirlərin birində müəlliminə yaxınlaşıb, şeir demək istədiyini bildirir. Müəllim onun sözünü yerə salmır. Səhnəyə çıxan Şərifzadə əvvəlcə çaşsa da, özünü toplayır, Lermontovun "Şairin ölümü" şeirini şövqlə ifa edir. Sonralar özü bu haqda belə deyirdi:

" Şeiri söyləyəndə elə bilirdim, dilim ağzımda şişib. Bədənim gah qızıb, gah soyuyurdu. Ancaq bütün diqqətim şeirin sözlərində, məna və məzmunundaydı. Bu məni bir tərəfdən sakit edir, bir tərəfdən daha da coşdururdu. Yavaş-yavaş hiss etdim ki, tamaşaçılardan çəkinmirəm. "

Abbas Mirzə oyun, tamaşa anlayışı ilə ilk dəfə əmisi Mirzə Məmməd Tağının sayəsində tanış olub. Teatr sənətinə meyllənən Mirzə Məmməd Tağı dini tamaşalar hazırlayırdı. Günlərin birində də o, "Şəbeh" tamaşasında əsir qız uşağı rolunu qardaşı oğlu Abbasa tapşırır. Özü isə bu tamaşada Şümüru oynayırdı. Ancaq Abbas Mirzə Şərifzadə ilk rolunun öhdəsindən gələ bilmir. Tamaşada cərəyan edən hadisələrin ən kuliminasiya nöqtəsində, əlində qılınc olan Şümür əsir qızın üstünə yeriyən anda, Abbas Mirzə qışqıra-qışqıra bir kənarda toplaşıb, bu səhnəyə baxan qadınların arasında olan anasının yanına qaçır. Dindarların mərasimini pozan 9 yaşlı olan Abbas Mirzə Şərifzadəyə camaat möhkəm qəzəblənir.

Teatr və kinoda[redaktə | əsas redaktə]

Yaradıcılığının başlanğıcı[redaktə | əsas redaktə]

Hələ məktəbli ikən, Şərifzadə həvəskar teatr tamaşalarında iştirak edirdi. 1908-ci ildən bəri peşəkar səhnədə oynayaraq, o taleyini əbədi teatrla bağladı. 1908-ci ildə Müsəlman Dram Artistləri dəstəsinin hazırladığı Molyerin "Zorən təbib" komediyasında lal qız rolunda ilk dəfə peşəkar səhnəyə çıxır. 1909-cu il aprelin 24-də Balaxanıda "Dəmirçi Gavə" dramında Rüstəm rolunu oynamışdır. Həmin ilin sentyabrında Şərifzadə gimnaziyasının üçüncü sinfinə keçərkən xəstələndi və məktəbi tərk etdi. 1909-cu il noyabrın 9-da Məhəmməd Ehsanın "Cəvdət bəy" dramında Şakib roluna görə "Kaspi" qəzetində çap edilən resenziyada təriflənmişdir.

Çox qısa zamandan sonra Şərifzadə Azərbaycan peşəkar teatr sənətinin banisi hesab olunan Hüseyn Ərəblinskinin mək­tə­bi­nin şa­gir­di və da­vam­çı­sı ki­mi şöh­rət tap­dı. Ərəblinski Şərifzadənin yaradıcılığına böyük təsir göstərmişdir.

1910-cu illər[redaktə | əsas redaktə]

1910-cu ilə qədər Abbas Mirzə Şərifzadə "Səfa" və "Nicat" Xeyriyyə Cəmiyyətlərinin teatr truppasında aktyorluq edirdi. 1911-ci ildə Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin "Ağa Məhəmməd şah Qacar" pyesində baş rolu oynaması A.Şərifzadəyə böyük şəhrət qazandırır.

Fitri istedadı, mətin xarakteri ilə seçilən aktyor yalnız Azərbaycan aktyorlarının yetişməsində deyil, Türküstanda, İranda, Şimali Qafqazda və digər bölgələrdə də sənətkarların yetişməsinə təsir göstərir.

1913-cü ildən başlayaraq Azərbaycanın müxtəlif bölgələrinə, Orta Asiyaya, Şimali Qafqaza, İrana qastrollara çıxır, tamaşalara rejissorluq edirdi.

1920-ci illər[redaktə | əsas redaktə]

1930-cu illər[redaktə | əsas redaktə]

Həbs olunması[redaktə | əsas redaktə]

Dindirmə və güllələnməsi[redaktə | əsas redaktə]

Bəraət[redaktə | əsas redaktə]

Abbas Mirzə Şərifzadəyə yalnız İosif Stalinin ölümündən sonra bəraət verildi. Beləliklə, 17 ildən sonra ölkədə başlayan "Xruşşov əriməsi" zamanı ilk bəraət olunanlar arasında Abbas-Mirzə Şərifzadə də var idi.

SSRİ prokurorluğu 22134 nömrəli işi tamamilə saxta hesab etdi. 17 sentyabr 1955-ci ildə prokurorluğun etirazı ləğv edildi, cinayət işinin tərkibi olmadığı üçün cinayət işi dayandırıldı. Etiraz SSRİ Ali Məhkəməsi tərəfindən təsdiqləndi.

31 oktyabr 1955-ci ildə SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi Kollegiyası Şərifzadənin oğlu Karataya qəbz verdi. Qəbzdə qeyd olunurdu: "Şərifov Abbas Mirzə Rəsul oğluna qarşı məhkəmə işi 17 sentyabr 1955-ci ildə SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi Kollegiyası tərəfindən baxıldı. XXXX"

Şəxsi həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Yaradıcılığı və tənqid rəyləri[redaktə | əsas redaktə]

Aktyor ampluası[redaktə | əsas redaktə]

Aktyor ampluası[redaktə | əsas redaktə]

Şərifzadənin ifasında Cavidin qəhrəmanları[redaktə | əsas redaktə]

Şərifzadənin ifasında Şekspirin qəhrəmanları[redaktə | əsas redaktə]

Abbas Mirzə Şərifzadənin ifa etdiyi Uilyam Şekspirin personajları onun aktyorluq yaradıcılığının zirvəsi hesab olunur. Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasına görə, Şərifzadə bu rolları olduqca elastik, psixoloji dərinliyi və həssaslıq ilə ifa etmişdir. Şərifzadə Hamlet, OtelloMakbet rollarını məharətlə ifa edənlərdən biri kimi tanınırdı. Azərbaycan və Moskva mətbuatında Şərifzadənin Hamlet rolundakı çıxışı "Sovet teatrının böyük qələbəsi" kimi qiymətləndirilirdi.

Otello[redaktə | əsas redaktə]

Hamlet[redaktə | əsas redaktə]

Makbet[redaktə | əsas redaktə]

Şərifzadənin rollarının siyahısı[redaktə | əsas redaktə]

Siyahıda xronoloji qaydada Şərifzadənin oynadığı rolları və ilk tamaşaların tarixləri qeyd olunub.

Tamaşanın adı Müəllif Oynadığı rol Tarix
Zorən xəstə Molyer Lal qız 1908
Dəmirçi Gavə Şəmsəddin Sami Rüstəm 24 aprel 1909
Cəvdət bəy Məhəmməd Ehsan Şakib 4 noyabr 1909
Sərgüzəşti Mərdi-Xəsis Mirzə Fətəli Axundov Bədəl 11 dekabr 1909
Artistlərin həyatı Lentovski Əziz 18 dekabr 1909
Xatirə kitabı Matteri Daşa 2 fevral 1911
Ac həriflər Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev İştirakçılardan biri 11 mart 1911
Dəmirçi Gavə Şəmsəddin Sami Bəhram 11 aprel 1911
Qazavat Lanskoy Bestujev 25 may 1912
Dağılan tifaq Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev Səlim bəy 29 iyun 1912
Hacı Kərim xan Ərdəbili Nəcəf bəy Vəzirov İsgəndər bəy 1 sentyabr 1912
Nadir şah Nəriman Nərimanov Nadir 26 sentyabr 1912
Quldurlar Fridrix Şiller Şumer 9 oktyabr 1912
Yağışdan çıxdıq, yağmura düşdük Nəcəf bəy Vəzirov Əşrəf bəy 12 oktyabr 1912
Saad İbn Vaqqas Mirzə Məmməd Axundov Muğanna 21 oktyabr 1912
Dəmirçi Gavə Şəmsəddin Sami Pərviz 30 oktyabr 1912
Qafqaz gülləri Batşala Aslan 20 noyabr 1912
Qırt-qırt Mədətov Əsgər 24 noyabr 1912
Vətən Namiq Kamal İslam bəy 26 noyabr 1912
Tariq İbn Ziyad Əbdülhaq Hamid Tərxan Tariq 22 dekabr 1912
Uçurum İvan Turgenev Abasali 10 yanvar 1913
1812 Baxmetyev Barklay-de-Tolli 25 yanvar 1913
Ə. Qəmərlinski Rüstəm və Söhrab Söhrab 19 may 1913
Yezid İbn Müəviyyə Mehdi bəy Hacıbababəyov Əbdürrəhman 20 dekabr 1913
Arnautlar Şəmsəddin Sami Rəcəb, Dəmir bəy 24 yanvar 1914
Ağa Məhəmməd şah Qacar Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev Ağa Məhəmməd şah Qacar 21 may 1914
Daşdım-daşdım M. Kazımovski Niftəli 23 may 1914
Qaçaq Kərəm Mçedişvili Qaçaq Kərəm 17 oktyabr 1914
Rüstəm və Söhrab Əhməd Məlikov Söhrab 30 oktyabr 1914
Otello Uilyam Şekspir Kassio 26 dekabr 1914
Axşam səbri xeyir olar Sultan Məcid Qənizadə Ağacavad 4 yanvar 1915
Nuşirəvan-adil Əbdülrəsul Şərifov Nuşirəvan 26 dekabr 1915
Abdulla Q.Bədrəddin, M. Rüfət Abdulla 1 yanvar 1916
Abdulla Şaiq Bir saatlıq xəlif Bülgəsən 9 mart 1916
Müsibəti–Fəxrəddin Nəcəf bəy Vəzirov Fəxrəddin 31 mart 1916
Dağılan tifaq Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev Nəcəf bəy 3 iyun 1916
Dəmirçi Gavə Şəmsəddin Sami Gavə 25 noyabr 1916
Qara bəla Namiq Kamal Xosrov 2 dekabr 1916
Zülmün səmərəsi Səkinə Axundzadə Səid bəy 20 yanvar 1917
Pəri cadu Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev Qurban fevral 1917
Vətən Namiq Kamal Zabit 17 mart 1917
Ölülər Cəlil Məmmədquluzadə İsgəndər 9 aprel 1917
Keçmişdə qaçaqlar Nəcəf bəy Vəzirov Cahangir bəy 11 may 1917
Əbdülhəmid Rza Zəki Ənvər bəy 12 may 1917
Ədirnə fəthi Cəfər Cabbarlı Ənvər bəy 5 yanvar 1918
Solğun çiçəklər Cəfər Cabbarlı Bəhram 5 yanvar 1918
Trablis müharibəsi Cəfər Cabbarlı Ramiz 5 yanvar 1918
Arşın mal alan Üzeyir Hacıbəyov Sultan bəy 30 may 1918
Kirayəçimiz intihar etdi Süleyman Sani Axundov Sevdiməli 20 iyun 1918
O olmasın, bu olsun Üzeyir Hacıbəyov Hambal 25 iyun 1918
Əsli və Kərəm Üzeyir Hacıbəyov Padşah 3 iyul 1918
Ayrılıqlar Təhsid Nahid Müvayid 6 yanvar 1919
Azərbaycan İsa bəy Aşurbəyov Osman bəy 28 mart 1919
Ölülər Cəlil Məmmədquluzadə Hacı Həsən 4 avqust 1919
Otello Uilyam Şekspir Otello 12 dekabr 1919
Şah İsmayıl Müslüm Maqomayev İbn Tahir 31 yanvar 1920
Qisas Namiq Kamal Muxtar bəy 14 mart 1920
İblis Hüseyn Cavid İblis 21 dekabr 1920
Şeyx Sənan Hüseyn Cavid Şeyx Sənan 18 noyabr 1921
Qazavat Lanskoy Əhməd bəy Şamxal 20 mart 1922
Afət Hüseyn Cavid Ərtoğrul 11 aprel 1922
Aydın Cəfər Cabbarlı Aydın 9 may 1922
Uçurum Hüseyn Cavid Cəlal 2 iyun 1922
Revizor Nikolay Qoqol Xlestakov 19 oktyabr 1922
İnsan həyatı Leonid Andreyev İnsan 27 noyabr 1922
Şeyda Hüseyn Cavid Şeyda 15 dekabr 1922
Əntərə Şükri Qazi Əntərə 26 yanvar 1923
Oqtay Eloğlu Cəfər Cabbarlı Oqtay 22 fevral 1923
Şah bərbəri Anatoli Lunaçarski Şah 27 aprel 1923
İnqilabi evlilik - Markaron 12 oktyabr 1923
Bayquş Xəlid Fəxri Yaşlı kəndli 22 fevral 1924
Karl Moor Fridrix Şiller Quldurlar 2 aprel 1924
Qanlı qəsr Aleksandr Düma Buridan 4 aprel 1924
İblis Hüseyn Cavid İxtiyar 7 aprel 1924
Dibdə Maksim Qorki Baron 12 yanvar 1925
Hiyləgərlik və sevgi Fridrix Şiller Ferdinand 2 aprel 1925
Don Juan və ya daş pir Molyer Don Juan 18 yanvar 1926
Topal Teymur Hüseyn Cavid Şair Kirmani 15 noyabr 1926
Hamlet Uilyam Şekspir Hamlet 22 dekabr 1926
Kreçinskinin toyu Aleksandr Suxovo-Kabılin Kreçinski 13 dekabr 1927
Od gəlini Cəfər Cabbarlı Elxan 2 mart 1928
Zaqmuq Anatoli Qlebov Zərziban 25 oktyabr 1929
Gülən adam Viktor Hüqo Quinplen 14 fevral 1930
Knyaz Hüseyn Cavid Knyaz 14 aprel 1930
Namus Aleksandr Şirvanzadə Seyran 12 iyun 1930
Sevil Cəfər Cabbarlı Balaş avqust 1930
Qara su M. Danilov Qrabar 17 fevral 1931
1905-ci ildə Cəfər Cabbarlı Eyvaz 8 oktyabr 1931
Axirəzzaman Abbas Mirzə Şərifzadə, Əsəd Tahirov Zeynal kişi 15 oktyabr 1931
Hind qızı Əbdülhaq Hamid Tərxan Rayçaran 10 oktyabr 1932
Kölgə Seid Hüseyn Eyvaz 15 oktyabr 1932
Almas Cəfər Cabbarlı Səməndər -
Səyavuş Hüseyn Cavid Səyavuş -
1905-ci ildə Cəfər Cabbarlı Eyvaz 10 may 1935
Eskadranın ölümü Aleksandr Korneyçuk Qaydar -
Makbet Uilyam Şekspir Makbet 15 mart 1936
Şahnamə Mkrtıç Canan Gülab 30 may 1936
Dubrovski Aleksandr Puşkin Dubrovski 5 mart 1937
Çapayev (dublyaj) Vasilyev qardaşları Denşik 13 may 1937

Tamaşa quruculuğu[redaktə | əsas redaktə]

Rejissor fəaliyyəti[redaktə | əsas redaktə]

İrsi[redaktə | əsas redaktə]

Bakıda Abbas Mirzə Şərifzadənin yaşadığı evin divarına xatirə lövhəsi

1930-cu ildə "Azərnəşr" nəşriyyatı nəşr etdiyi "Azərbaycan Türk Teatrının Tarixinə dair materiallar" adlı kitabının 31 və 32-ci səhifənin Şərifzadəyə həsr olunmuşdu.[1]

Hüseyn Cavidin ev-muzeyində Hüseyn Cavidin oğlu Ərtoğrul Cavid Rasizadənin hazırladığı Şeyx Sənan rolunda aktyorun rəsm əsəri saxlanılır.[2]

Şərifzadənin yaşadığı Bakıdakı evin divarında (Mirzə Ağa Əliyev küçəsi, 115) aktyorun xatirəsinə "Azərbaycan teatrının görkəmli siması Abbas-Mirzə Şərif-zadə burada yaşayırdı" yazısı olan xatirə lövhəsi vurulub.

Şəcərə[redaktə | əsas redaktə]

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Mirzə Əbdül-Rəsul
 
Mələk-Nisa
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Hənifə Akçurina
(1904–1980)
 
 
 
Abbas Mirzə Şərifzadə
(1893 — 1938)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Mərziyyə Davudova
(1901 — 1962)
 
Qulam-Mirzə Şərifzadə
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Ərtoğrul Şərifov
(1923–1973)
 
Qalina Şərifova
 
Qaratay Şərifov
(1925–1973)
 
Zeynəb Şərifova
 
 
 
Firəngiz Şərifova
(1924–2014)
 
Bala Ağa Qasımov
(ö. 2010)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Leyla Şərifova
 
 
 
Dilarə Şərifzadə
 
 
Fəridə Rzaquliyeva
 
Çingiz
 
Pərviz Qasımov
 
Elmira Qasımovа
 
Nərgiz Qasımovа
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Kamran Vəliyev
 
 
Simuzər Rzaquliyeva
 
 
 
 
 
Eldar Qasımov
(d. 1989)
 
Murad Qasımov


İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Мәммәдли 1985.
  2. "Hüseyn Cavidin taxta başdaşı…" (azərb.). Азербайджанская служба «Радио Свобода». 2014-11-29 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2014-11-21. (#parameter_ignored_suggest)

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]