Naxçıvan xanlığı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Naxçıvan xanlığı
Xanlıq

1747 — 1828



Flag of the Nakhichevan Khanate.svg
1827-ci ildə Naxçıvan xanlığı bayrağı [1]
ErevanKhanate.gif
Naxçıvan xanlığının ərazisi (1747-1828)
Paytaxt Naxçıvan
Dil(lər) Azərbaycan dili
Din İslam (Şiəlik)
Əhalisi 45140 (1747), 42497 (1828) [2][3]
İdarəetmə forması Mütləq monarxiya
Sülalə Kəngərli
Xanlar
 - (17471763/1764) Heydərqulu xan
 - (1827-1828) Ehsan xan

Naxçıvan xanlığı1747-1828-ci illərdə Azərbaycan ərazisində mövcud olmuş feodal dövləti. 18-ci əsrin ortalarında Azərbaycanın şimalında yaranmış xanlıqlardan biri də Naxçıvan xanlığı olmuşdur. Xanlığın ərazisi Zəngəzur dağlarından Araz çayının vadisinə qədər olan torpaqları əhatə edirdi. İrəvan, QarabağMaku xanlıqları ilə həmsərhəd idi. Nadir şah Əfşarın ölümündən sonra 1747-ci ildə Kəngərli tayfasının başçısı Heydərqulu xan yerli feodalların köməyi ilə şahın naibi Ağahəsəni Naxçıvandan qovdu və özünü xan elan etdi (1747-1764).[4][5]

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

XVIII əsrin ortalarında Azərbaycan ərazisində yaranan 18 xanlıqdan biri də Naxçıvan xanlığı oldu. 1797-ci ilə qədər Naxçıvan xanlığı müstəqil dövlət qurumu idi. Bu dövrdə xanlığın ali hakimi xan özü idi ki, qalan feodalların hamısı ona tabe idilər. Lakin İran hakimiyyəti dövründə (1797-1828) xanlığın idarə olunmasında tamamilə başqa vəziyyət yarandı. Naxçıvan xanlığı Cənubi Azərbaycanın tərkibinə daxil edildi.


Heydərqulu xanın ölümündən sonra hakimiyyətə Hacı xan Kəngərli keçdi. Onun dövründə xanlıq xeyli zəiflədi. Hacı xanın oğlu Rəhim xanın hakimiyyəti illərində xanlıqda daxili çəkişmə başlandı. Əliqulu xan, Vəliqulu xanAbbasqulu xan Kəngərlilərin zamanında xanlıq xeyli zəiflədi. XVIII əsrin 80-ci illərində Xoy xanlığı, Qarabağ, İrəvan xanlıqları, Kartli-Kaxetiya çarlığıİran zəifləmiş Naxçıvan xanlığını öz təsirləri altına alamağa çalışırdılar. 1783-cü ildə Xoy xanı Əhməd xan Dünbili Naxçıvan xanlığını özündən asılı vəziyyətə salaraq orada, öz adamı Cəfərqulu xanı hakim təyin etdi (1783-1787). Əhməd xan Dünbili 1786-cı ildə öldürüldü [6] və Naxçıvan xanlığı Xoy xanlığının asılılığından çıxaraq yenidən müstəqil oldu. Hakimiyyətə isə (1787) Kəlbəli xan Kəngərli gəldi. 1787-ci ildə Qarabağ xanı İbrahim Xəlil xan Cavanşir Naxçıvana yürüş etdi. Yenicə hakimiyyətə gəlmiş Kəlbəli xan bu hücumun qarşısını ala bildi. Xoyİrəvan xanlıqları ilə münasibətləri yaxşılaşdıran Kəlbəli xan 1792-ci ildə İbrahim Xəlil xanın ikinci yürüşünü də dəf edə bildi. Lakin İran təhlükəsinə qarşı birgə mübarizə onların arasındakı ziddiyyətləri azaltdı. 1795-ci ildə Ağa Məhəmməd xan Qacarın qoşunları Azərbaycana hücum etdi və bu zaman Kəlbəli xan Rusiyaya meyl etdi. Məhz buna görə də Ağa Məhəmməd şah Qacar 1797-ci ildə ikinci dəfə Azərbaycana yürüş edəndə Naxçıvan xanlığını işğal edib, onu özündən asılı vəziyyətə saldı. Ağa Məhəmməd şah Qacar Kəlbəli xanı həbs etdirib onun bir gözünü çıxartdırdı. Hakimiyyətə isə Kəlbəli xanın qardaşı Abbasqulu xanı (1797-1801) gətirdi. Ağa Məhəmməd şah Qacarın öldürülməsindən sonra (1797) Kəlbəli xan İrandan qaçıb Naxçıvana gəldi[7].

İqtisadiyyatı[redaktə | əsas redaktə]

Naxçıvan xanlığının iqtisadiyyatı üçün natural təsərrüfat xüsusilə xarakterik idi. Başqa Azərbaycan xanlıqlarında olduğu kimi burada da həlledici amil feodal istehsal üsulu idi. Naxçıvan xanlığında iqtisadiyyatın əsasını heyvandarlıq və əkinçilik təşkil edirdi; əsas istehsal vasitəsi torpaq idi. Şərqin müsəlman ölkələrində olduğu kimi, Azərbaycan xanlıqlarında da beş növ torpaq mülkiyyəti mövcud idi:

  1. Dövlət (xəzinə) torpaqları.
  2. Xan ailəsinə məxsus torpaq sahələri (Xalisə)
  3. Ayrı-ayrı feodallara – mülkədarlara məxsus torpaq sahələri (Mülk torpaqları)
  4. Məscidlərin, pirlərin və bu kimi dini ocaqların ixtiyarında olan torpaqlar (Vəqf torpaqları)
  5. Kənd icmasına məxsus torpaq sahələri (Camaat torpağı)

Dağ kəndlərində yaşayan əhalinin əsas məşğuliyyəti maldarlıq idi. Düzən yerlərdə isə maldarlıq əhalinin ikinci məşğuliyyəti hesab olunurdu. Naxçıvan xanlığında feodal təsərrüfatının iki müxtəlif iqtisadi forması – oturaq əkinçilik və yarımköçəri maldarlıq səciyyəvi idi, bu da kəndlilərdən çoxlu vergilərin alınmasına gətirib çıxarırdı. Kəndlilərdən alınan vergilərin sayı və miqdarı müxtəlif idi. Vergilərin müxtəlifliyi, ilk növbədə, iqlim şəraitindən və tez-tez baş verən feodal ara müharibələrinin vurduğu zərərdən asılı idi. XVIII əsrin ikinci yarısında Azərbaycanın bütün xanlıqları çox ağır siyasi şəraitlə qarşılaşırdılar. Tez – tez baş verən hərbi yürüşlər, saray çevrilişləri kəndli təsərrüfatına da ağır zərbə endirirdi. Rəiyyətlər kənd icması tərəfindən ayrılmış torpağı becərir və əldə etdiyi məhsulun onda birindən beşə bir hissəsinə qədərinə ona verməyə məcbur olurdular. Rəiyyətlər nəinki torpaqların becərilməsi ilə məşğul olur, həm də feodal torpaqlarında bir sıra tikintilərdə işləyirdilər. Rəiyyət feodaldan aldığı əmək alətlər, toxum və s. üçün də əldə etdiyi məhsulun müəyyən hissəsini ona verməyə məcbur olurdu. Kəndlilərə hüquqi cəhətdən becərdikləri feodal torpaqlarını atıb başqa yerlərə getməyə icazə verilirdi. Lakin təcrübədə çox nadir hallarda bu cür köçmələr baş tuturdu. Belə hallar bir sıra çətinliklərlə qarşılaşırdı ki, bu da rəiyyətlərin könüllü şəkildə köçməklərinə imkan vermişdi; köçməzdən əvvəl rəiyyət öhdəsinə düşən bütün işlərin başa çatmasını gözləməli, torpaqla bağlı bütün mükəlləfiyyətlər yerinə yetirməli, başqa bir yerə köçəcəyi barədə əvvəlcədən feodala xəbər verməli, öz borclarını və vergiləri vaxtında ödəməli idi.

Tarixi coğrafiyası[redaktə | əsas redaktə]

Naxçıvan xanlığı yarandığı dövrdə şimaldan və şimal-qərbdən İrəvan, şimal-şərqdən Qarabağ, cənub-şərqdən Qaradağ, cənubdan və cənub-qərbdən Təbriz, XoyMaku xanlıqları ilə həmsərhəd olmuşdur [8]. Rus müəllifi S.D.Burnaşev Naxçıvan xanlığının sərhədlərini təsvir edərkən yazırdı: “O, şimaldan İrəvan xanlığı ilə, şərqdən Qarabağla, cənub-şərqdən Təbriz və Xoy xanlıqları ilə həmsərhəd idi” [9]. Tədqiqatçı E.Qarayevin də qeyd etdiyi kimi, S.D.Burnaşev sərhədləri göstərərkən qeyri-dəqiqliyə yol vermişdir. Əslində Naxçıvan xanlığı qərbdən Maku xanlığı, cənub-şərqdən isə Qaradağ xanlığı ilə həmsərhəd olmuşdur.[10]

Bir məsələni də qeyd etmək lazımdır ki, xanlıqlar dövrünün tədqiqi ilə məşğul olmuş bir çox tarixçilər Naxçıvan xanlığının İrəvan xanlığı ilə qərb sərhədinin bugünkü Kəngərli rayonunun Qıvraq qəsəbəsinin qərbindən keçdiyini yazırlar. Lakin Gürcüstan Milli Arxivində saxlanılan bir sənəd xanlığın yarandığı dövrdə Şərur nahiyyəsinin Parçı kəndi və ətraf ərazilərin məhz Naxçıvan xanlığının tabeliyində olduğunu göstərir. Belə ki, 1 aprel 1847-ci ildə I Kalbalı xanın oğlu Mehdi ağanın Qafqaz canişinliyinə yazdığı məktubundan da görünür ki, onun atası I Kalbalı xanın dövründə Şərur nahiyəsinin Parçı kəndi və ətraf ərazilər məhz Naxçıvan xanlığına tabe olmuş və I Kalbalı xan tərəfindən Hüseynəli Xan İrəvanskiyə icarəyə verilmişdir.[11] Məktubda yazılır: “İrəvan qəzasının kəndləri olan Parçı, Əncər-Səfi kəndləri və onlara bitişik olan digər kəndlər rəhmətlik atam Kalbalı xan tərəfindən mənə bağışlanıbdır. Hansı ki, həmin kəndləri o öz sağlığında Hüseyn xan İrəvanskiyə icarəyə vermişdi” [12].[13]. Bu fakt bir daha sübut edir ki, 2007-ci ildə nəşr olunmuş “Naxçıvan xanlığının xəritəsi”ndə doğru olaraq Naxçıvan xanlığının 1747-1797-ci illərdə ərazisinin 1797-1828-ci illərdəkinə nisbətən daha geniş olduğu göstərilmişdir. Belə ki, xəritədə də təsvir olunduğu kimi 1747-1797-ci illərdə Naxçıvan xanlığının ərazisi 942 min 870 hektar, başqa sözlə desək 9428,7 km2 olmuşdur [14]. 1797-1828-ci illərdə isə xanlığın ərazisi 464 min 282,9 hektar və yaxud təqribən 4642,83 km2 olmuşdur [15].

Naxçıvan xanlığının yarandığı ilk dövrlərdə onun inzibati quruluşu da maraq doğurur. Tədqiqatçılarım fikrincə Naxçıvan xanlığının inzibati-ərazi bölgüsündə əvvəlki dövrə nisbətən dəyişikliklər əsasən XVIII əsrin sonunda (1797-ci ildən sonra) baş vermişdir. “Naxçıvan tarixi” çoxcildliyinin ikinci cildində göstərilir ki, 1747-1797-ci illərdə Naxçıvan xanlığı Naxçıvan, Ordubad, Mehri və Qafan dairələrindən ibarət olmuşdur [16]. V.Qriqoryevin qeydlərindən aydın olur ki, XIX əsrdə isə Naxçıvan xanlığı artıq iki dairədən (tüməndən) – Naxçıvan və Ordubad tümənlərindən ibarət olmuşdur [17]. Tarix üzrə fəlsəfə doktoru E.Kəlbizadənin fikincə XIX əsrdəkindən fərqli olaraq, yarandığı ilk dövrlərdə Naxçıvan dairəsi (tüməni) 4 deyil 5 mahaldan ibarət olmuşdur. O, V.Qriqoryevin qeyd etdiyi, Naxçıvan, Əlincə, Xok, Dərələyəz mahallarından əlavə, 1752-ci ilə qədər Sisyan mahalının da bu dairənin tərkibinə daxil olduğunu göstərmişdir.[18] O göstərir ki, Sisyanın Naxçıvan dairəsinin (tüməninin) bir mahalı olmasını Mirzə Yusif Qarabağinin “Tarixi-safi” əsərində verdiyi məlumatlar da sübut edir. Belə ki, qaynaqda, XVIII əsrin 50-ci illərində Sisyan və Tatef mahalları Naxçıvan xanlığından alınaraq Qarabağ xanlığına qatıldığı ilə bağlı məlumatlar vardır. [19]. XVIII əsrin 50-ci illərində Naxçıvan xanlığının Ordubad dairəsi ehtimal ki, XIX əsrdəki kimi 5 mahaldan - Ordubad, Əylis, Dəstə, Çalanaq və Biləv mahallarından ibarət idi.[20]


Əhalisi[redaktə | əsas redaktə]

Naxçıvan xanlığında əhalinin nisbətən sıxlıq təşkil etdiyi yerləri üç qrupa bölmək olar: birinci qrupa Naxçıvan şəhəri daxil olmaqla Naxçıvan çayının mənsəbinə doğru uzanan ərazi; ikinci qrupa daxil olan ərazi Culfadan başlayaraq, Ordubaddan keçməklə Gilançay boyunca davam edərək Mehri istiqamətinə qədər gəlib çatırdı. Üçüncü qrupa isə əhalisi nisbətən az olan ərazi – Əlincə çayı boyunca uzanan sahə daxil idi. Naxçıvan xanlığının qalan ərazisi meşəsiz, hər cür bitkidən məhrum və susuz yerlər idi.

Şəkillər[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Naxçıvan xanlığına məxsus üçüncü bayraq tapıldı - Trend.Az
  2. N.Quliyev. Naxçıvan xanlığının əhalisi, səh. 41-42.
  3. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, Naxçıvan xanlığı, Bakı, "Şərq-Qərb", 2007, səh. 10
  4. Azərabycan Tarixi (9-cu sinif üçün dərslik). Bakı. "Aspoliqraf". 2005. səh. 127
  5. Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, Naxçıvan xanlığı, Bakı, "Şərq-Qərb", 2007, səh. 5
  6. Azərabycan Tarixi (9-cu sinif üçün dərslik). Bakı. "Aspoliqraf". 2005. səh. 98
  7. Azərabycan Tarixi (9-cu sinif üçün dərslik). Bakı. "Aspoliqraf". 2005. səh. 128
  8. Naxçıvan tarixi. Üç cilddə II cild. Naxçıvan: Əcəmi, 2014, 528 s., s.22
  9. Qarayev E. Azərbaycan XVIII əsr rus və Qərbi Avropa səyyahlarının təsvirində. Bakı, 2006, 160 s., s.112
  10. Kəlbizadə E. Naxçıvanın tarixi coğrafiyası (XII-XVIII əsrin I yarısı). Naxçıvan:Əcəmi, 2016, 200 s., s.150
  11. Kəlbizadə E. Naxçıvanın tarixi coğrafiyası (XII-XVIII əsrin I yarısı). Naxçıvan:Əcəmi, 2016, 200 s., s.150
  12. Националный Архив Грузии: Ф. 4, оп. 2, д. 79
  13. Kəlbizadə E. Naxçıvanın tarixi coğrafiyası (XII-XVIII əsrin I yarısı). Naxçıvan:Əcəmi, 2016, 200 s., s.151
  14. Quliyev M. Naxçıvan xanlığının Qafqazda hərbi-siyasi mövqeyi və əlaqələri. Naxçıvan: Əcəmi, 2013, 184 s., s. 173
  15. Naxçıvan xanlığının xəritəsi (1747-1828-ci illər). (Xəritəni tərtib edənlər: akad. İ.Hacıyev, t.e.n F.Cəfərli, t.e.n. M.Quliyev), Naxçıvan: Naxçıvan Muxtar Respublikası Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsi, 2007
  16. Naxçıvan tarixi. Üç cilddə II cild. Naxçıvan: Əcəmi, 2014, 528 s., s. 26
  17. Григорев В. Статистическое Описание Нахичеванской провинции. Санкт-Петербургъ: Типографий Департамента Внешней Торговли, 1833, 263 с., s. 64
  18. Kəlbizadə E. Naxçıvanın ərazisi və sərhədləri / NDU-nun Elmi əsərləri, N5(79), Naxçıvan, 2016, s. 76-81
  19. Qarabağnamələr. II kitab. Bakı: Şərq-Qərb, 2006, 288 s.
  20. Kəlbizadə E. Naxçıvanın tarixi coğrafiyası (XII-XVIII əsrin I yarısı). Naxçıvan:Əcəmi, 2016, 200 s.

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

  • Fuad Əliyev, Mirabdulla Əliyev, Naxçıvan xanlığı, Bakı, "Şərq-Qərb", 2007, 120 səh.
  • Azərabycan Tarixi (9-cu sinif üçün dərslik). Bakı. "Aspoliqraf". 2005. səh. 127-128
  • Elnur Kəlbizadə Naxçıvanın tarixi coğrafiyası (XII-XVIII əsrin I yarısı). Naxçıvan:Əcəmi, 2016, 200 s.