Gülüstan müqaviləsi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Gülüstan müqaviləsi (1813) səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar
Gülüstan müqaviləsi

Map Caucasus War (1809-1817) by Anosov.jpg

Cənubi Qafqaz 1809-1817-ci illərdə (xəritə).jpg
Cənubi Qafqaz 1809-1817-ci illərdə; burada Gülüstan müqaviləsindən əvvəl formalaşmış və Gülüstan müqaviləsində təsdiqlənmiş Rusiya - İran sərhədləri tam dəqiqliyi ilə göstərilir
İmzalanması
- yeri
1813-cü ilin 12 oktyabr
Gülüstan kəndində, Azərbaycan
Tərəflər Flag of Russia.svgRusiya İmperiyası

Flag of Persia (1910-1925).svgQacar İran

Dillər rus, fars

Gülüstan sülh müqaviləsi (ingiliscə: Treaty of Gulistan) — 1813-cü ilin 12 oktyabr tarixində Rusiya İmperiyası ilə Qacarlar dövləti arasında imzalanmış və tarixi Azərbaycanın ərazisini Rusiya ilə İran arasında bölən birinci müqavilə. Çar Rusiyasının Osmanlı İmperiyası ilə 1812-ci ilin yayında imzaladığı Buxarest müqaviləsində Osmanlı İmperiyası rusların Qafqazı işğalını tanıyır, bu torpaqlara olan iddiasından əl çəkirdi. 1812-ci ildə Napoleonun Rusiya hücumundan dəyərlənməyə çalışan İran vəliəhdi Abbas Mirzə Rusiyanın işğal etdiyi Azərbaycan xanlıqlarına hücum etsə də general P.Kotlyarevski bu hücumları dəf edir və bölgədə hərbi-siyasi üstünlük qazanır. Bu hallar İngiltərəni bərk narahat edir və onların təkidi ilə İran Çar Rusiyası ilə müqavilə imzalamaq qərarına gəlir. 1813-cü ilin 12 oktyabrında Gülüstan kəndində birinci Rusiya-İran müharibəsinin qurtarmasını bildirən müqavilə imzalanır. Bu müqavilə tarixə imzalandığı yerin adıyla Gülüstan müqaviləsi kimi daxil olmuşdur. Müqaviləni İran tərəfdən şahın vəkili olan Mirzə Əbdülhəsən xan, Rusiya tərəfdən isə Nikolay Rtişçev imzalayır. Bu sülh müqaviləsinin şərtlərinə əsasən Şimali Azərbaycan xanlıqlarından İrəvanNaxçıvanxanlıqlarını çıxmaq şərti ilə yerdə qalan bütün xanlıqlar (Lənkəran, Şirvan, Quba, Bakı, Gəncə, Qarabağ, Şəki) Rusiyaya verilir.

2013-cü ilin 12 oktyabrında Gülüstan müqaviləsinin 200 illiyinin Dərbənddə qeyd olunması planlaşdırılır.[1]

Gülüstan müqaviləsinin mətni[redaktə | əsas redaktə]

Rusiya-İran müharibəsi zamanı İranın məğlub olması,o dövrdəki beynəlxalq münasibətlərin köklü şəkildə dəyişməsi Rusiya ilə İran arasında sülh danışıqlarının başlanmasına səbəb oldu. Yaranmış vəziyyətdən məharətlə istifadə edən İngiltərə Rusiya-İran danışıqlarında vasitəçi olmağı bacardı.1813-cü il oktyabr ayının 12-də Qarabağda hər iki dövlətin səlahiyyətli nümayəndələri arasında on bir maddədən ibarət olan Gülüstan sülh müqaviləsi' imzalandı. Gülüstan sülh müqaviləsi ilə vətənimiz olan Tarixi Azərbaycan Torpaqları iki dövlət arasında bölüşdürüldü. Bu "sülh" müqaviləsi Azərbaycanın Rusiya-İran arasında olan bölüşdürülməsinin birinci mərhələsi idi. Bu bağlanmış sülh müqaviləsi ilə çox qədim tarixə malik olan Azərbaycan xalqının tarixin sonrakı mərhələlərində ayrı-ayrı inkişaf yolları ilə irəliləməsinin başlanğıcı qoyuldu. Tarixdə Gülüstan müqaviləsi adlanan həmin sülh müqaviləsinin mətni belədir. "1813-cü il oktyabr ayının 12-də Zeyvə çayı yaxınlığında yerləşən Gülüstan kəndində olan Rus ordugahında hər iki tərəfin səlahiyyətli Müvəkkilləri vasitəsilə Bütün Rusiya İmperiyasıİran Dövləti arasında bağlanmış və 1814-cü il sentyabr ayının 10-da Tiflis şəhərində hər iki Dövlətin səlahiyyətli Müvəkkillərinin biri-biri ilə dəyişdikləri və ratifikasiyalar ilə təsdiqlənmiş olan əbədi sülh və dostluq haqqında

     Müqaviləsi Qadir Allahın adı ilə

İmperator əlahəzrətləri, bütün Rusiyanın ən şöhrətli və əzəmətli böyük hökmdarı və imperatoru və İran Dövlətinin sahibi, hökmdarı olan böyük Əlahəzrət Padşahın öz təəbələrinə yüksək hökmdar məhəbbətinə görə, onların ürəklərinə zidd olan savaşın fəlakətlərinə son qoymağı və qədimdən bəri Bütün Rusiya İmperatorluğuİran Dövləti arasında mövcud olmuş səbatlı sülh və xeyirxah qonşu dostluğunu möhkəm bir əsas üzərində bərpa etməyi səmimi-qəlbdən qarşılıqlı surətdə arzu edərək, bu ədalətli və nicatverici iş üçün aşağıdakıları və səlahiyyətli Müvəkkilləri təyin etməyi faydalı hesab etmişlər: Əlahəzrət Bütün Rusiya İmperatoru –öz General-leytenantı olan, Gürcüstandakı və Qafqaz xəttindəki qoşunların Baş komandanı, Həştərxan və Qafqaz quberniyalarında, Gürcüstanda Mülki hissə, həmçinin bu ölkənin bütün sərhəd İşləri üzrə Baş Müdiri... zati-aliləri cənab Nikolay Rtişçevi, Əlahəzrət İran Şahı isə – özünün, Türkiyəİngiltərə Saraylarında fövqəladə elçisi olmuş, İran Rəisləri arasında seçilmiş... Məmuru, Ali İran Sarayının Gizli İşlər Müşaviri, Vəzir nəslinə mənsub olan, İran Sarayında ikinci dərəcəli Xan, Yüksək rütbəli və Çox hörmətli olan Mirzə Həsən Xanı, bu səbəbdən də Biz, yuxarıda adları çəkilmiş səlahiyyətli Müvəkkillər Qarabağ mülkündə, Zeyvə çayı yaxınlığında yerləşən Gülüstan kəndində toplaşaraq, vəkalətnamələrimizi bir-birimizə təqdim etdikdən sonra, hər birimiz öz tərəfimizdən bizim Böyük hökmdarlarımız adından bərqərar edəcəyimiz sülh və dostluğa aid olan hər bir şeyi nəzərdən keçirib, bizə verilmiş olan hakimiyyət və Ali səlahiyyətlərə görə aşağıdakı maddələri qərara aldıq və əbədiyyət üçün təsdiqlədik.

  Birinci maddə. İndiyədək Rusiya İmperiyası və İran Dövləti arasında mövcud olmuş düşmənçilik və narazılığa bu Müqavilə ilə bu gündən və gələcəkdə son qoyulur və qoy İmperator əlahəzrətləri Bütün Rusiya hökmdarı ilə əlahəzrət İran Şahı, onların vəliəhdləri, Taxtlarının  Varisləri və qarşılıqlı olaraq onların Yüksək Dövlətləri arasında  əbədi sülh, dostluq və  xeyirxah andlaşma olsun.
 İkinci maddə. Bir halda ki, hər iki Yüksək Dövlət arasında ilkin əlaqələr vasitəsilə status kvo ad prezenten-(latınca) hal-hazırkı dövrdə olan vəziyyət-, yəni hər bir tərəfin hazırda  tam  malik olduğu torpaqlara, xanlıqlara, mülklərə tam sahib qalması  özülündə sülhün tam bərqərar edilməsi artıq qarşılıqlı surətdə razılaşdırılmışdır, onda bu gündən və gələcəkdə Bütün Rusiya İmperiyası və İran Dövləti arasında sərhəd aşağıdakı xətt olsun: Adınabazar adlanan yerdən başlayaraq,  düz xətlə Muğan düzündən Araz çayında Yeddibulaq keçidinədək, oradan üzü yuxarı Kəpənək çayının Arazla qovuşduğu yerə, sonra da Kəpənək çayının sağ tərəfi ilə Mehri dağları silsiləsinə və oradan da xətti Qarabağ Naxçıvan xanlıqlarının mərzləri ilə davam etdirərək, Alagöz dağları silsiləsilə Qarabağ, Naxçıvan, İrəvan xanlıqlarının və Yelizavetpol dairəsinin(keçmiş Gəncə xanlığı) bir hissəsinin mərzləri  birləşən Dərələyəz mərzinədək,buradan İrəvan xanlığının Yelizavetpol dairəsindən, həmçinin Qazax və Şəmsəddin  torpaqlarından ayıran mərzlə Eşşəkmeydan mərzinə, oradan da dağlar silsiləsilə, çayın sağ tərəfi ilə, onun axarı yönündə, Həmzəçimən  yolu ilə

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]