Ordubad

Vikipediya, azad ensiklopediya
(Ordubad şəhəri səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Jump to navigation Jump to search
Disambig.svg Bu məqalə Ordubad şəhəri haqqındadır. Ordubad rayonu üçün Ordubad rayonu səhifəsinə baxın.
Ordubad
Montage of Ordubad 2019.jpg
Gerb
Gerb
38°54′17″ şm. e. 46°01′23″ ş. u.
Ölkə
Tarixi və coğrafiyası
Mərkəzin hündürlüyü 856 m
Saat qurşağı
Əhalisi
Əhalisi
  • 10.372 nəf. (2008)
Rəsmi dili azərbaycanca
Rəqəmsal identifikatorlar
Telefon kodu +994 0136
Poçt indeksi AZ6900
Ordubad xəritədə
Ordubad
Ordubad
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Ordubad — Azərbaycan Respublikasında, Naxçıvan Muxtar Respublikasının tərkibində inzibati – ərazi vahidi.

Coğrafiyası[redaktə | əsas redaktə]

Ordubad şəhəri şimaldan Aşağı Əndəmic kəndi ilə, şərqdən Kotam kəndi ilə, cənubdan Araz çayı ilə, qərbdən isə Dəstə kəndi ilə həmsərhəddir.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

XII əsrdə Ordubad şəhəri daha çox təsərrüfat və ticarət mərkəzi kimi məşhur olmuşdur. Naxçıvan və Kirandan sonra üçüncü şəhər sayılan Ordubad dövrün bir sıra mənbələrində “əyalət şəhəri” kimi xatırlanmışdır. AMEA-nın müxbir üzvü, tarix elmləri doktoru Fəxrəddin Səfərlinin yazdığına görə Atabəy Eldənizin Naxçıvanı tutmasından 1225-ci ilədək Ordubad ərazisi Atabəylər dövlətinin tərkibində olmuşdur. Kiran şəhərinin tənəzzülü və monqollar tərəfindən dağıdılmasından sonra Ordubad şəhəri sürətli inkişaf yoluna qədəm qoymuşdur. XIII əsrdən başlayaraq Ordubad şəhəri Azərbaycanın 260 tümən illik hasilatının toplandığı 21 iri şəhəri sırasına daxil olmuşdur. Ordubadın əlverişli karvan yolları üzərində, Araz çayı sahilində yerləşməsi, ərazinin 3 tərəfdən dağlarla əhatələnməsi onun inkişafını şərtləndirən əsas amillərdən olmuşdur. Ordubad ticarətlə yanaşı həmçinin Azərbaycanın əsas bağçılıq və üzümçülük bölgələrindən biri idi.

Həmdullah Qəzvininin verdiyi məlumata görə Ordubad Naxçıvan tüməninin 5 şəhərindən biri idi. Üzüm, qarğıdalıpambıq yetişdirilirdi. Suvarma sistemi Qapıcıq dağından çəkilmişdi.[1] Naxçıvan xanlığı dövründə Azadciran mahalının mərkəzi kimi fəaliyyət göstərirdi.

Əhalisi[redaktə | əsas redaktə]

1829-cu ilin may ayına olan məlumata əsasən şəhərdə 635 evdə hər iki cinsdən toplam 3444 nəfər əhali yaşayırdı.[2] Şəhərdə 1 bazar, 6 böyük məscid, 6 karvansaray, Ordubad çayı üzərində tikilmiş daşdan körpü var idi.[3] Əsas məsciddə müsəlman məktəbi yerləşirdi.[2]

Ordubad torpağı təkcə əsrarəngiz gözəlliyi ilə deyil, həm də məşhur adamları, sənətkarları, dünya şöhrətli alimləri ilə də seçilib fərqlənmişdir. Məşhur astronom, alim, riyaziyyatçı, şair, dövlət xadimi Nəsirəddin Tusi Məhəmməd ibn Həsənin törəmələri hazırda Ordubadda yaşayırlar. Məşhur dövlət xadimi, şair, I Şah Abbasın baş vəziri olmuş Hatəm bəy Ordubadi də Tusi nəslinə mənsub olmuşdur. XIX əsrdə Nəcəf şəhərində yaşamış ayetollah Məhəmməd Əli Qələvi Ordubadinin ərəb dilinin qrammatikasına aid yazdığı bir neçə cildli kitab bütün şərq aləmində məşhurdur.

Ordubad torpağinin yetirmələri olan qırmızı diplomat İbrahim Əbilov Türkiyədə səfir işlədiyi illərdə Mustafa Kamal Paşa Atatürklə yaxından dostluq etmişdir. 1923-cü ildə Türkiyədə vəfat etmiş İ.Əbilovu M.K.Atatürk mumyalatdıraraq türk bayrağına bükdürüb türk əsgərinin müşayəti ilə Azərbaycana yola salmışdır. Ordubad torpağının daha bir yetirməsi olan general Novruz Rizayev ilk təhsilini Ordubadda almışdır. Roman janrının banilərindən olan məşhur Məmməd Səid Ordubadi, dünya şöhrətli alim, kimya elmi sahəsində yüksək kəşflər edən, 1941-1945-ci illər müharibəsində hərbi sənayenin inkişafında misilsiz xidmətlər göstəmiş Yusif Məmmədəliyev kimi ordubadlı alimlərin adları Azərbaycan adı ilə birgə çəkilməkdədir.

Ordubadlıların elm sahəsində xidmətləri böyük olmuşdur. Ordubaddan 365 nəfərdən çox alim çıxmışdır ki, onlardan Azərbaycan Respublikası Milli Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü professor İsmayıl İbrahimov, akademik Müzəffər Abutalıbov, akademik Rəhim Rəhimov, professor Musa Rüstəmov, Əliqulu Fərəcov, Nəsib Məmmədov, NKPİ-nin kimya elmlər namizədi Elmira Sadıxova. AMEA-nm müxbir üzvü professor Sabit Kərimov, Əliqulu Ağalarov, Adil Ağalarov, Sevda Məmmədəliyeva, Azər Şəmsəddinski, professor Bahadur Baxşıyev, Həbib Məmmədəliyev, Qüdrət Axundov, İmran Mehdiyev, professor Çingiz Rəhimov, Nazim Rüstəmov, Nurməmməd Rəhimov, Oqtay Fərəcov, Əbülfəz Qasımov, respublikamızı beynəlxalq təşkilatlarda layiqincə təmsil edən Ramiz Abutalıbov, tanınmış şərqşünaslar – Malik Mahmudov, Əbülfəz Əliyev (Elçibəy), Əliyar Səfərli, Mehri Məmmədova, kimya elmləri namizədi Dilşad Yusifova, xalq artisti Firuzə Əlixanova ve Kazım Ziya, yazıçı, jurnalist Əvəz Sadıq, Əjdər Xanbabayev, yazıçı Əkrəm Əylisli,Əsəd Əylisli, ilk türkoloq alim Fərhad Zeynalov, filoloq alim, professor Tağı Xalisbəyli, əməkdar müəllimi Əkbər Məftun, şərqşünas, elmlər namizədi Bəhruz Salehov və ümumiyyətlə, 150-dən çox elmlər doktoru, professor, 220-dən çox elmlər namizədləri və xarici ölkə universitetlərinin elmi adını alan ordubadlı alimlər Azərbaycanm fəxridirlər. Ordubadlılar elmlə ciddi çalışdıqları kimi digər sahələrdə xüsusilə əkin-biçin işlərində zəhmətsevərdirlər.

İl Sayı
1897 4.611 [4]
1926 3.665 [5]
İl Sayı
1939 4.312 [6]
1959 6.699 [7]
İl Sayı
1970 6.929 [8]
1979 8.145 [9]
İl Sayı
1989 9.395 [10]
2008 10.372

Abidələri[redaktə | əsas redaktə]

Gəmiqaya abidəsi[redaktə | əsas redaktə]

Ordubad ərazisində yerləşən məhşur Gəmiqaya abidəsi Naxçıvanın Qobustanıdır. Buradakı iki minə yaxın qayaüstü rəsimlər xalqımızın, bu bölgədə ilk insanların məskunlaşmasının çox ulu tarixini əks etdirməklə bərabər, həm də zəngin mədəniyyətimizin qədim izləri kimi də böyük əhəmiyyətə malikdir. Gəmiqaya dünya tufanından sonar Həzrəti Nuh Peyğəmbərin əfsanəvi gəmisinin son dayanacağıdır. Bura bəşər sivilizasiyasının ən qədim məskənlərindən biridir. İnsan nəsilləri Qapıcıq ətəklətrindən, Gəmiqayadan dünyaya yayılmışdır. Qapıcıq zirvəsi dünya tufanı çəkildikdən və Nuh Peyğəmbərin gəmisi torpağa endikdən sonar bəşər övladına açılmış ilk qapıdır.

ordubad

Misdağ yatağı[redaktə | əsas redaktə]

Ordubad rayonu ərazisində olan Misdağ yatağı Vənəndçayın yuxarı hissəsində yerləşir və əsasən malaxit, xalkopirit, xalkozin, minerallarından ibarətdir. Buradakı yataqlar faizli mislə müşahidə olunur. Onların tərkibində mis 0,3-8,25%-ə qədər, bəzən isə 21,56%qədər olur. Misdağ filiz sahəsində iki mis-qızıl yatağı mövcuddur. Birincisi filiz sahəsinin mərkəzi hissəsini əhatə edir ki, Ağyurd yatağıdır. İkinci Kətəm-Kələki ərazsinin mərkəzi hissəsindən şimal-şərqdə yerləşən Şəkərdərə yatağıdır. Bu yataqlarda qızılın miqdarı 0,5q/t,gümüş isə 13,2q/t qədərdir. Qeyd edək ki, geoloji ədqiqat işləri zamanı Şəkərdərədə qədim mədən yerlərinin bərpa olunması ilə yanaşı burada əsasən iki filiz zonası qeydə alınmışdır. 1Damar tipli mis filizləri;2 Mis-pirit filizləri.

Uca divar yaşayış yeri[redaktə | əsas redaktə]

Ucadivar yaşayış yeri Ordubad-Naxçıvan yolunda 7 km şimalda, Başdizə kəndinə 2 km qalmış Gilançayın sağ sahilində yerləşir. Keçən əsrdə aparılmış təsərrüfat işləri zamanı yaşayış yeri və qəbiristanlığın bir hissəsi dağılıdılmış və əkin sahəsinə çevrilmişdir. Hazırda Ucadivar orta əsrlər yaşayış yerinə aid Sumbatan-Dizə Baş-Dizə yolunun qərb tərəfndə, dağın yamacında bir neçə qəbir abidəsi salamat qalmışdır. Əldə edilən keramika nümunələrinə və qəbir abidələrinə əsasən abidənin XII-XVI əsrlərə aid olduğunu ehtimal etmək olar. Buradan XX əsrin 40-cı illərində təsərrüfat işləri zamanı daş kitabə tapılmışdır. Kitabədən bir sətir aydın oxunur<<Nəsimi məğrur olursan cahanda >>.

Çardağ qəbiristanlığı[redaktə | əsas redaktə]

Çardağ qəbiristanlığı Ordubad şəhərindən 2 km şərqdə yerləşir. Torpaq qəbirlərdən ibarət olan qəbiristanlıq geniş bir ərazini əhatə edir. Qəbirlər qərb-şərq istiqamətindədir. Qəbirlərin üzərində düzgün olmayan düzbucaqlı formasında sinə daşları qoyulmuşdur. Bəzi qəbirlərin ətrafı kiçik həcmli daşlarla əhatələnmiş, bəzilərinin isə üzəri tamamilə kiçik həcmli daşlarla qapadılmışdır. Seyid Səbrinin yerli əhaliyə əsaslanaraq verdiyi məlumata görə bu qəbirstanlıq bir tayfaya məxsus olmuşdur. Qəbiristanlığın bir tərəfində müsəlman qəbirlərinə də rast gəlinir. Qəbir abidələrinin bəzisinin başdaşlarında ərəb əlifbası ilə kitabələr vardır. Qəbirlərin əksəriyyətinin baş daşları yonulmamış qaya parçalarındandır. Axtarışlar zamanı qəbiristanlığın ərazisindən son orta əsrlərə aid keramika məmulatı aşkar olunmuşdur. Çardağ qəbiristanlığı XVI-XVII əsrlərə aid edilir.

Tiri nekropolu[redaktə | əsas redaktə]

Tiri nekropolu Ordubad rayonu ərazisində,hündür təpənin üzərindədir. Qəbirlər daş qutu tiplidir. Onlar düzbucaqlı formada olub yanlarda iri sal daşlarla qurulmuşdur. Qəbirlərin üzəri bəzən iki, bəzən isə bir neçə sal daşla örtülmüşdür. Müxtəlif istiqamətlərə yönəlmiş vəziyyətdə olan qəbirlər aşınma və təsərrüfat işləri görülərkən dağıdılmışdır. Aşkar olunan arxeoloji materialar gil qablardan, tunc üzük, sırğa, əqiqdən hazırlanmış muncuqlardan ibarətdir. Tapıntılara əsasən abidə e.ə.III-II əsrlərə aid edilir.

Qalereya[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Qəzvini, Nüzhətül-qülub, səh. 89
  2. 1 2 Шопен И. И. "Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху ее присоединения к Российской империи." Санкт-Петербург, Издательство: Типография Императорской Академии Наук, 1852 г. Оглавление: Часть III, Отделение III. Народонаселение, Глава первая. Города, 3. Город Ордубад, стр. 482
  3. Шопен И. И. "Исторический памятник состояния Армянской области в эпоху ее присоединения к Российской империи." Санкт-Петербург, Издательство: Типография Императорской Академии Наук, 1852 г. Оглавление: Часть III, Отделение III. Народонаселение, Глава первая. Города, 3. Город Ордубад, 482-483 стр.
  4. Rusiya İmperiyası əhalisinin siyahıya alınması (1897)
  5. SSRİ əhalisinin siyahıya alınması (1926)
  6. SSRİ əhalisinin siyahıya alınması (1939)
  7. SSRİ əhalisinin siyahıya alınması (1959)
  8. SSRİ əhalisinin siyahıya alınması (1970)
  9. SSRİ əhalisinin siyahıya alınması (1979)
  10. SSRİ əhalisinin siyahıya alınması (1989)