Yuxarı Əylis

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Kənd
Yuxarı Əylis
A-Ordubad.PNG
Ordubad rayonu
Ölkə Azərbaycan
Region Naxçıvan Muxtar Respublikası
Rayon Ordubad rayonu
Koordinatlar 38°57′10″ şm. e. 45°58′53″ ş. u. / 38.95278° şm. e. 45.98139° ş. u. / 38.95278; 45.98139Koordinatlar: 38°57′10″ şm. e. 45°58′53″ ş. u. / 38.95278° şm. e. 45.98139° ş. u. / 38.95278; 45.98139
Saat qurşağı UTC+04:00
Xəritəni aç/bağla
Yuxarı Əylis (Azərbaycan)
Red pog.png

Yuxarı ƏylisAzərbaycanın Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunda kənd.[1]

Etimologyası[redaktə | əsas redaktə]

Əylis adı haqqında müxtəlif müəlliflər tərəfindən bəzi fikirlər irəli sürülmüşdür. N.Məmmədov "Vətən dərdi" adlı kitabında Əylis adının mənşəyinə toxunaraq qeyd edir ki, Əylis sözü VII əsrdən sonra yaranmışdır.

Aşağı Əylis və Yuxarı Əylis kəndlərinin adlarını ayrı-ayrılıqda araşdırıb izah etməyə ehtiyac vardır. Çünki bu kəndlər hər biri ayrı-ayrılıqda mövcuddur, hətta bu kəndlərin arasında indiki Aşağı Əylisin şimal-şərqində XX əsrin əvvəllərinə qədər daha iki kənd - Aşağı Nügədih//Nuhgədiyi və Dizə kəndləri olmuşdur.

VIII əsrin əvvəllərində Məhəmməd peyğəmbərin ən görkəmli sərkərdələrindən biri olan malik İbrahim Əl-Leys islamı yaymaq üçün Ordubada gəlmiş, Ordubadı almış, özü də burada məskunlaşmışdır. Leys ərəb dilində igid, qorxmaz, cəsur deməkdir. Hazırda müqəddəs yer kimi tanınan Ordubad şəhər qəbirstanlığı "Malik İbrahim qəbiristanlığı" adlanır. Qəbiristanlığın baş tərəfində pir tikilmişdir. Malik İbrahimin qəbri də həmin pirin içərisindədir. Beləliklə, Malik İbrahimin şüçaətinə görə ona bağışlanan kənd Əl-Leys adını daşımış, sonra da səslərin düşməsi və yerdəyişməsi nəticəsində Əylisə çevrilmişdir.

Ordubad şəhərinin yuxarı hissəsində Leys kövşəni, Dübəndi çayından götürülən Leys arxı vardır. Əziz Qənbəroğlu "Ordubad" (2001) kitabında Lis-Leys arxının adının leysan sözü ilə əlaqələndirməyə (yəni leysan, çox sulu arx kimi) çalışmışdır. Ancaq müəllif lis (leys-leyis-ləyis) kövşənini unutmuşdur. Arxı leysan sulu arx kimi göstərmək olsa da, təbii ki, kövşəni leysan sulu kövşən adlandırmaq uyğunsuz olardı. Bir fərziyyəyə görə, həmin geniş sahə özü də Malik İbrahim Əl-leysə bağışlanmış yer olmuşdur. Sahəyə Dübəndi çayından birbaşa Əl-leys tərəfindən çəkilən arx da onun adı ilə adlandırılmışdır. Tədricən Əl-leys təhrif olunaraq leyis//lis sözünə çevrilmişdir. Bu fərziyyənin həqiqətə uyğunluğu şübhə doğurur.

Əylis sözünün mənşəyi haqqında daha bir fərziyyə "Elm və həyat" jurnalının 1987-ci il tarixli doqquzuncu nömrəsində coğrafiya elmləri namizədi S.Babayev, filologiya elmləri namizədi A.Rəhimov və A.Qasımov tərəfindən irəli sürülmüşdür. Çox təəssüf ki, müəlliflər erməni yazar E.Lalayants və udin V.Qukasyanın fikirlərinin təsiri altına düşərək Əylis (ağ-ulus) sözünün rus variantı Akulisi Arqulikə çevirmiş və bu yeri Arqu adlı tayfa adı ilə bağlamağa çalışmışlar. Əylisin yerli türk əhalisinin mənşəyi və dili nədənsə müəlliflərin diqqətindən kənarda qalmış, toponimin açılışını türk dilinin özündə axtarmaq unudulmuşdur. Çox təəssüf ki, akademik Budaq Budaqovun, tarix elmləri doktoru Qeybulla Qeybullayevin 2004-cü ildə çap olunmuş "Naxçıvan diyarının yer yaddaşı" kitabında da Əylis sözünün açılışını müəlliflər başqa dillərdə axtarıb tapmağa çalışıblar.

Əylis oykonimi iki komponetli ağ-ulus sözünün yerli şivədə ak-ulus-ağulis-əkülüs-əklis-əgülüs-əglüs-Əylis sözdəyişməsinin nəticəsində yaranmışdır. Qədim türk xalqlarında "ağ" sözünə xüsusi bir etiqad bəslənilməsi, hörmətlə yanaşılması, hətta ilahiləşdirilməsi hallarının olduğu məlumdur. M.Seyidovun şərhində göstərilir ki, "boz (ağ) rəng baş tanrı Ülgenə məxsus rəngdir". Bəlkə elə ona görə də qədim azərbaycanlıların təfəkküründə ağ rənglə bağlı yer adlarının yaranması, həmin yerdə yaşayan tayfa və qəbilələrin uğur qazanacaqları, yaşayış tərzinin yaxşılaşacağı, eyni zamanda təbiətin amansız fəlakətlərindən, düşmən hücumlarından qorunmaqda ağ rəngin ecazkar qüvvəsinə inam böyük rol oynamışdır. Azərbaycanda onlarla ağ komponentinin iştiraki ilə yaranan yer adları vardır: Ağdərə, Ağ Yurd, Ağdam, Ağdaş və s.

Türklərin yaşadığı ərazilərdə ağ və qara komponentlərinin iştiraki ilə yaranan yer adları – ağ kiçik, yığcam, gözəl, yaraşıqlı, qara-böyük, geniş, əzəmətli, varlı mənalarını da ifadə etmişdir. Ordubadda ağ-ulus, Türkiyədə qara-ulus kəndləri vardır. Osmanlı türkləri ağ-ulusa ak-ulus, qara-ulusa kara-ulus, ağ dənizə ak dəniz deyirlər. Osmanlı türkçəsində həm də ağ tor, şəbəkə mənasında işlədilir. Bu baxımdan ağ-ulusun müəyyən zamanlarda türklər tərəfindən akulus, ruslar tərəfindən akulis, farslar tərəfindən əkilis//əgilis//əklis kimi işlənməsi təbii qəbul edilməlidir.

Əylisdəki epiqrafik abidələrdə də kəndin adı Əklis şəklində yazılıb. Tədqiqatçi A.Quluzadə Yuxarı Əylis kəndinin Xoşkeşin məhəlləsində olan məscidin taxta üzərində boya ilə yazılmış kitabəsində xəttatın nisbəsinin Əklisi şəklində yazıldığını qeyd etmişdir. Tətqiqatçının öyrəndiyi kənd qəbiristanlığındakı mərmər başdaşlardan birinin kitabəsində də Əklisi nisbəsi həkk olunmuşdur. Həmin kitabədə dörd sətirdə fars dilində şer, axırıncı iki sətirdə isə ərəb dilində aşağıdakılar həkk edilmişdir:

"Mərhum Kəlbəli ibn mərhum Əbu Səid Əklisinin vəfati tarixi 1174, / hicri 1174 =1760-1761-çi illər". Ağ-ulus toponiminin əkilis-əklis-əgilis-əglis-Əylis şəklinə düşməsinin isə əsas səbəbi ərəb əlifbasi ilə yazılışı olmuşdur. Belə ki, ağ-ulus sözünün ərəb əlifbasi ilə bir yazılış forması olubsa, həmin əlifbada qısa saitlər qeyd edilmədiyindən bir neçə cür oxunuşu olmuşdur. Söz həm də şivələrdə müxtəlif şəkillərdə tələffüz edilmişdir. Bu da istər-istəməz sözün fonetik tərkibinin dəyişilməsinə gətirib çıxarmışdır.

Həm də söz ərəb qrafikasi ilə yazıldiği zaman hərəkə qoyulduqda akulis, hərəkə qoyulmadıqda əklis kimi oxunmuşdur. Bundan başqa Əylis sözünün ağ-ulus, əgülüs şəkli xalq deyimlərində bu günə qədər yaşamaqdadır.

Bu yerin dağ lısdı,
Ya eldi, ya ulusdu.
Bu dərədə bir yurd var,
Adı da Ağ-ulusdu.

Ağ elim, ağ ulusum,
Dörd yanı dağ ulusum.
Təbriz elindən gəlir,
Sədası Ağ-ulusun.

Əglisin çağı gəlir,
Yaxşı sоrağı gəlir.
Təbrizdən Səbzə, кişmiş,
Vənənddən yağı gəlir.

Qar yağıb dizə кimi,
Əglüsdən bizə кimi.
Əglüsdən nişan gələr,
Bu il Nоvruza кimi.

Göründüyü kimi, xalq deyimlərinin özündə də Əylisin adı zamanına görə Ağulus, Əgülüs və Əylis kimi işlədilmişdir.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Tarixi mənbələrə görə Ordubad rayonunun Yuxarı və Aşağı Əylis kəndlərindən öncə burada Əylis şəhəri varmış. Bu şəhər OsmanlıSəfəvi müharibələrində tamam dağıdılaraq xarabalığa çevrilmişdir. Bir müddət sonra xarabalıqlar üzərində iki kənd - Yuxarı və Aşağı Əylis yaranmışdır. Onların yaranmasının əsas səbəbi burada etibarlı kəhriz sistemlərinin olmasıdır. Əylislə bağlı mənbələrdə kəhriz sistemləri haqda məlumatlara da rast gəlinir. Naxçıvan xanlığı tərkibində olan Ordubad vilayəti beş mahala bölünürdü ki, bunlardan biri də Dəşt mahalı idi.

29 mart 2005-ci ildə Mərkəzi Yuxan Əylis kəndi olan Əylis kənd inzibati ərazi dairəsi mərkəzinin adına uyğun olaraq, Yuxan Əylis kənd inzibati ərazi vahidi adlandırılmışdır.[2]

Mədəniyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Əylis kəndində orta əsrlərə aid Əylis məscidi var.

Əhalisi[redaktə | əsas redaktə]

Əhalisi 1859 nəfərdir.[3]

Məşhur şəxsləri[redaktə | əsas redaktə]

  • Əkrəm Əylisli – yazıçı.
  • Nizami Muradoğlu - şair, yazıçı, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1.  Azərbaycan Respublikasının inzibati - ərazi bölgüsü. Məlumat toplusu. Bakı – 2013. 488 səh.
  2. "Naxçıvan Muxtar Respublikasının bəzi rayonlarının inzibati ərazi bölgüsündə qismən dəyişikliklər edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinin 29 mart 2005-ci il tarixli, 874-IIQ nömrəli Qərarı" (azərb.). e-qanun.az. 29 mart 2005. Arxivləşdirilib: [1] saytından 24 iyun 2016 tarixində. https://web.archive.org/web/20160624122548/http://www.e-qanun.az/alpidata/framework/data/9/f_9500.htm. İstifadə tarixi: 24 iyun 2016.
  3.  Azərbaycan Respublikası əhalisinin siyahıyaalınması 2009-cu il. I cild. Bakı - 2010.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]