Gədəbəy

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Disambig.svg Bu məqalə Gədəbəy şəhəri haqqındadır. Gədəbəy rayonu üçün Gədəbəy rayonu səhifəsinə baxın.
Gədəbəy
Gerb
Gerb
Xəritədə yeri
Gədəbəy is located in Azerbaijan
Gədəbəy
Gədəbəy
Məlumatlar
Ölkə Flag of Azerbaijan.svg Azərbaycan
Bölgə Gədəbəy rayonu
Əhali 11 200[1] nəfər (2013)
Nəqliyyat kodu 21
Telefon kodu +994 22
Poçt indeksi AZ2100

GədəbəyAzərbaycanda şəhər, Gədəbəy rayonunun inzibati mərkəzi.[2] Bakı ilə arasında məsafə 444 km, əhalisi 10.100 nəfərdir.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

1989-cu il əhalinin siyahıya alınmasının nəticələrinə görə Gədəbəy şəhərində 5049 nəfər əhali yaşayırdı. 1935-ci ildən 1990-cı ilə qədər şəhər tipli qəsəbə olan Gədəbəyə həmin ildə şəhər statusu verilmişdi. XIX əsrin ortalarinda Gədəbəy rayonu ərazisində mis filizi yataqları kəşf edilmiş və 1855-1856-cı illərdə yerli sahibkarlar tərəfindən misəritmə zavodu tikilmişdir. Daha sonra həmin zavod Almaniyanin “Simens” şirkəti tərəfindən alınaraq, 1865-ci ildə yenidən qurulmuşdur. “Simens” şirkəti tərəfindən 1883-cü ildə Qalakənd misəritmə zavodu tikilmiş, 1879-cu ildə Zaqafqaziyada ilk dəfə uzunluğu 28 km olan Gədəbəy-Qalakənd arasında dəmir yolu çəkilmişdir. Bu dəmir yolunda 4 lokomotiv, 33 vaqon hərəkət etmişdir. Bu gün də həmin yol ilə bağlı salınmiş körpülər tarixi abidə kimi qalmaqdadır. 1883-cü ildə Qalakənd kəndində Çar Rusiyasi ərazisində ilk su elektrik stansiyası tikilmiş, Qalakənd misəritmə zavodunda elektroliz üsulu ilə mis əridilmişdir. Bu zaman Avtopanın mərkəzi şəhəri London, Paris, Sankt Peterburq şəhərlərində kerosin lampalarından istifadə olunduğu halda, Gədəbəydə elektrik işığından istifadə edilirdi. Həmin dövrdə alman alimləri tərəfindən Gədəbəy rayonu ərazisində arxeoloji qazıntı işləri aparılmışdır. Arxeoloji qazıntının nəticələri Almaniyanin “Folker Şpis” elmi nəşriyyatı tərəfindən “Qalakənd” adlı elmi əsər şəklində Berlində çap edilmişdir. Əsər Berlin Dövlət muzeyində saxlanılır. Qarabağ müharibəsi dövründə Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən 1992-ci ilin avqustun 8-də rayonun iki kəndi Motudərə və Qasımağalı kəndləri, o cümlədən 78 yaşayış evi, 1 məktəb və 2 tibb məntəqəsi yandırılmışdır. Hazırda həmin kəndlərdə məktəb və tibb məntəqəsi, 17 yaşayış evi bərpa olunmuş, digər yaşayış evlərinin bərpası davam etdirilir. 2010-cu il sentyabrın 11-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgərləri tərəfindən Gədəbəy rayonunun Zamanlı kəndi ərazisində təxribat törətməyə çalışan Ermənistan xüsusi xidmət orqanlarının əməkdaşı Manvel Sarıbekyan tutulmuşdur. Daha sonrakı araşdırmalar nəticəsindən məlum olmuşdur ki, Manvel Sarıbekyan Azərbaycan tərəfinə kənd məktəbini partlatmaq üçün keçib. [3]


Toponimikası[redaktə | əsas redaktə]

Gədəbəy 1. Azərbaycanın qərbində inzibati rayon. Şahdağ silsiləsinin Şimal Yamacında, Ermənistanla sərhəddədir. Mərkəzi Gədəbəy qəsəbəsidir. Səthi dağlıqdır. Ən hündür yeri cənubda Şahdağ silsiləsinin suayrıcında Qocadağ zirvəsidir (3317 m). Rayonun ərazisində mis filizi yataqları var. Ərazisindən Şemkir, Zəyəm çayları axır; 2. Eyniadlı r-nun mərkəzi, ştq. Şahdağ silsiləsinin şm. ətəyində, 1460 m. yüksəklikdə, Mis çayının sahilində yerləşir. Yaxınlığındakı Mağara dağının ətəyindən XIX əsrdən mis filizi çıxarılır. İlk dəfə XIII əsrə aid mənbədə, qədim erməni dilində Qetabak qalası şəklində qeydə alınmışdır. Həmin qalanın xarabalıqları indiki Gədəbəy yaxınlığındadır. Yaşayış məntəqəsi öz adını həmin qaladan almışdır. Toponim qədim türk dillərindəki ket, gedik (təpə) və bək (keşikçi, gözətçi) sözlərindən düzəlib, "müşahidə məntəqəsi", "keşikçi məntəqəsi" mənasındadır. Yaşayış məntəqəsi 1863-cü ildə Qazaxdan çıxmış ailələr tərəfindən salınmışdır.[4]


Coğrafiyası və iqlimi[redaktə | əsas redaktə]

Gədəbəy şəhəri Kiçik Qafqazın orta və yüksək dağlıq zonasında yerləşir. Burada iyul ayında havanın temperaturu +10 C-dən +20 C-dək, yanvar ayında isə -2 C-dən -10 C-dək dəyişir.[5]

Əhalisi[redaktə | əsas redaktə]

Tanınmış şəxsləri[redaktə | əsas redaktə]

  • İlham Əliyev — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı
  • İzzət Rüstəmov - Baş nazirin müavini (1994-1999), BDU Sosiologiya kafedrasının müdiri.
  • Həmid İmanov - BDU Fəlsəfə kafedrasının müdiri (1976-2011)
  • Yaqub Məmmədov - Professor, Azərbaycan Ali sovetinin sədri
  • Bakir Məhərrəmov - neftçi-geoloq, Geologiya-minerologiya elmləri üzrə fəlsəfə doktoru (2005), “Azərbaycan Neftçi Geoloqları Cəmiyyəti”nin Prezidenti (2014-2015).
  • Mirzə Sadıxov - akademik,SSRİ dövlət mukafati laureati.


  • Nurəddin Rzayev – əməkdar elm xadimi, professor.
  • Tofiq Köçərli – Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının akademiki
  • Firudin Köçərli – Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının akademiki
  • Qoşqar Əhmədov – Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü
  • İlyas Tapdıq – şair, tərcüməçi, 1958-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Azərbaycan komsomolu mükafatı laureatı (1972).
  • Zəka Vilayətoğlu – Mədəniyyət və incəsənət xadimi, yazıçı, müğənniImage

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi: 2013-cü ilin əvvəlinə iqtisadi və inzibati rayonlar, eləcə də şəhər yaşayış məntəqələri üzrə əhalinin cins bölgüsündə sayı (min nəfər)
  2. Gədəbəy şəhəri
  3. https://gedebey555.wordpress.
  4. Azərbaycan Toponimlərinin Ensiklopedik lüğəti I cild Bakı,2007
  5. Gədəbəy dəfinələri