Zərdab rayonu

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Disambig.svg Bu məqalə Zərdab rayonu haqqındadır. Şəhər üçün Zərdab səhifəsinə baxın.
Zərdab rayonu
A-Zardab.PNG
İqtisadi rayon Aran iqtisadi rayonu
Ərazi 855.6[1] km²
Əhali 57.1 (1 yanvar 2016)[2] nəfər
Əhali sıxlığı 66[2] nəfər/km²
Yaranma tarixi 05.02.1935[2]
Nəqliyyat vas. kodu 63[3]
Telefon kodu 994 2029[4]
Poçt kodu (Mərkəzi PŞ) AZ 6300[5]
Yaşayış məntəqələrinin sayı 42[6]
İcra başçısı Lütvəli Babayev[7]
İnternet saytı zerdab-ih.gov.az

Zərdab rayonuAzərbaycan Respublikasında rayon. İnzibati mərkəzi Zərdab şəhəridir.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Zərdab rayonunun ərazisi arxeoloji cəhətdən, demək olar ki, öyrənilməmişdir.

Zərdab ərazisində tapılmiş (təsərrüfat işləri ilə əlaqədar şum aparılarkən) şirli və şirsiz məişət əşyalarının, qab-qacaqların qalıqları bu ərazinin arxeoloji cəhətdən geniş tədqiq edilməsi zərurətini yaradır. İbtidai icma quruluşunun tunc dövrü mərhələsində insanların daha geniş ərazilərə yayılması, yaşayış yerlərinin çox zaman çay kənarlarında salınması bunu deməyə əsas verir ki, Zərdab ərazisində insanlar tunc dövründən başlayaraq yaşamışlar.

XIV əsrin Azərbaycan tarixçisi Əbu Bəkr əl-Qütbi əl-Əhəri "Tarix-e Şeyx Uveys" əsərində monqol hökmdarları Hülakuların tarixindən bəhs edərək yazır ki, Abaqa xanın hakimiyyəti dövründə (1265-1282) Hülakular dövləti lazımi qədər möhkəm idilər, 1266-cı ildə "Abaqa xan buyurdu ki, Kür çayı sahilindən və Delan Naurdan Gərdmun səhrasına kimi ərazini şahzadələrdən Səmağar, Menku-Temur və Ulcay xatun tutsunlar. Bu yer onların qışlaq yurdu oldu"... Əsərdə haqqında danışılan Delan Naur monqol dilində "Yetmiş göl" deməkdir, monqollar Kürün şimalında Hacıqabul—Kürdəmir—Zərdab ərazilərində mövcud olmuş gölləri bu cür adlandırmışlar.

Rəvayətə çox-çox qədimlərdə Zərdab ərazisində – Bıçaqçı kəndi yaxınlığından başlanan Yerayız adlı böyük və zəngin şəhər varmış. Bu şəhər hansı səbəbdənsə məhv olmuşdur. Hətta indi də o ətrafdakı kəndlərdə adamlar bir-birlərinə, "İndi ki Yerayız şəhəri yoxdur ki, qaçıb orada gizlənəsən, səni də tapmaq mümkün olmaya" deyirlər.

Zərdabın Yuxarı Seyidlər kəndi yaxınlığında Qanlıca adlanan göl var. Bu adın nə ilə əlaqədar yarandığı hələ də dəqiq bilinmir. Lakin məlumdur ki, bu göldə su qan rəngindədir. Yerli sakinlərin dediyinə görə nə zamansa gölün dərinliyində qırmızı kərpicdən bina batmışdır, suya qırmızı rəng verən də həmin binanın kərpicləridir.

IX-X əsrlərdə yaşamış ərəb coğrafiyaşünasları və səyyahları yazırlar ki, orta əsrlərdə Təbriz-Ərdəbil-Beyləqan-Bərdə-Şamaxı-Dərbənd ticarət yolunda – Kür vadisində mühüm ticarət mərkəzi Bərzənd (bəzi mənbələrdə Bərzənc) şəhəri vardır, karvanlar bu şəhərdən kecib gedirdi.

X əsrdə yaşamış İbn Həvqəl "Yollar və məmləkətlər" əsərində yazırdı ki, "Bərdədən Bərzəncə 18 fərsəng yoldur. Bərzəncdən Kürü keçərək Şəmaxiyyəyə 14 fərsəng yol var..." Minorski sübut etmişdir ki, bu şəhər Zərdabın Körpükənd adlanan kəndinin lap yaxınlığında – Bərdədən təqribən 35 km. şərqdə mövcud olmuşdur.

Görkəmli alimlərin Bərzəncin yaşıdı hesab etdikləri, bu gün də qədim adını yaşadan Körpükənd barədə qeydlər orta əsrlərin sonuna aid sənədlərdə yazılmışdır. Həmin tarixi mənbələrdə deyilir ki, Körpükənddə bərə vardı, Şamaxıdan gəlib Qarabağa, Gürcüstana, İrana, İrəvana gedən karvanlar bu körpüdən keçirdi.

Zərdabın adına yazılı mənbələrdə ilk dəfə 1500-cü ildə rast gəlinir. "Azərbaycan SSR atlası" kitabında (Bakı-Moskva, 1963, səh.208.) göstərilir ki, Şah İsmayıl Xətai Səfəvi qoşunları ilə 1500-1501-ci illərdə Ərzicandan Təbrizə hərəkət edərkən indiki Zərdab şəhərinin qarşısından ("Qoyun ülumu"ndan — bu sözlər qoyun yığışan, qoyun cəmləşən, toplaşan yer mənasını verir) Kürü keçmiş, Şamaxıya getmişdir. I Şah Təhmasib öz ordusu ilə Şirvana (1538-ci il) və Şəkiyə (1551) hərəkət edərkən Cavaddan (Sabirabad rayonu) Kürü keçmiş, Zərdaba ("Qoyun ülumu"na) gəlmiş, buradan Qəbələyə, sonra Şamaxıya yürüş etmişdir. Oqtay Əfəndiyev "Azərbaycan Səfəvilər dövləti" əsərində yazırdı: "I Şah Təhmasib Gürcüstan yürüşündən qayıdarkən Gəncədən keçdi, Yevlax adlanan yerdə dayandı... Zülhiccənin 11-də "Qoyun ülumu" kecidinin yanından Kürü keçdi...

Bu günkü Zərdab şəhəri 1578-ci ilə aid türk mənbələrində "Zərdab sancağı" kimi göstərilir. Həsən bəy Zərdabi 1884-cü ildə Zərdabın 500 evdən ibarət olduğunu yazırdı. 1827-ci ildən yelkənli iri çay gəmiləri Zərdab ərazisində Kür çayı boyunca yük daşıyırdılar. H.Zərdabi qızı Pəri xanımın əri Əlimərdan bəy Topçubaşovun H.Z.Tağıyevdən icarəyə götürdüyü və redaktorluğun ona həvalə olunduğu "Kaspi" qəzetində 1892-ci ildə yazırdı: "Bizim kəndimizdə 800-ə yaxın ev var, güman ki, Zərdabda 5 minə yaxın adam yaşayır..."

1935-ci ildə Zərdab bölgəsi Göyçay rayonunun tərkibində idi. 1933-cü ildə Bakıda nəşr olunmuş "Azərbaycan Sosialist Şuralar Cəmiyyəti, Naxçıvan Sosialist Şura Cəmiyyəti və Muxtar Dağlıq Qarabağ Oblastı inzibati bölünüşü" statistik məlumatından indiki Zərdab rayonu haqqında xeyli maraqlı bilgi əldə etmək mümkündür. Həmin məlumata əsasən 1933-cü ildə Zərdab bölgəsində 37 yaşayış məntəqəsi olmuşdur. Sosialist Şuralar Cəmiyyətinin 1920-ci ildən hakimiyyətə yiyələnməsinə baxmayaraq kəndlərdə təsərrüfatlar hələ tam ümumiləşdirilməmişdi. 14 kənddə bir təsərrüfat belə ümumiləşməmişdi. Təsərrüfatlar fərdi fəaliyyətlə məşgul olurdular.

Nisbətən böyük kəndlərdə isə təsərrüfatların ümumiləşdirilməsinə başlanmışdı. Belə təsərrüfatların sayı Məliklidə 74, Gəndəbildə 69, Xələcdə 52 (o vaxt Xələc Zərdabın inzibati ərazi vahidinə daxil idi), Gəlmədə 44, Burunluda 39, Çallıda 37, Nəzərallıda 36 idi. Zərdab bölgəsində 8 kənd şurası fəaliyyət göstərirdi. Bu kənd şuraları sonralar kənd zəhmətkeş deputatları sovetinə çevrilmiş, 1977-ci ilədək bu ad altında, 1977-ci ildən SSRİ dağılanadək isə xalq deputatları soveti kimi fəaliyyət göstərmişlər.

XIX-XX əsrlərdə Göyçay qəzasının iri kəndlərindən olan Zərdab sonralar inkişaf edərək 1935-ci ildə rayon mərkəzinə çevrilmişdir.

Coğrafi mövqeyi[redaktə | əsas redaktə]

Rayonun Bakıdan şosse yolu ilə məsafəsi 231 km-dir.[2] Rayon mərkəzi dəniz səviyyəsindən 11 metr aşağıda yerləşmişdir.

Əhalisi[redaktə | əsas redaktə]

Əhalinin 23%-i şəhərdə, 77%-i isə qəsəbə və kəndlərdə yaşayır.[6]

Etnik tərkibi[redaktə | əsas redaktə]

Etnik
qrup
27 yanvar-3 fevral, 1999-cu il sa.[8] 13-22 aprel, 2009-cu yıl sa.[9]
Sayı  % Sayı  %
Cəmi 46 091 100.00 52 870 100.00
Azərbaycanlılar 46 009 99.82 52 846 99.95
Ruslar 50 0.11 19 0.04
Tatarlar 10 0.02 1 0.00
Ukraynalılar 10 0.02 0 0
Türklər 7 0.01 0 0.00
Ləzgilər 3 0.01 1 0.00
Avarlar 1 0.00 0.00 0.00
Digərləri 1 0.00 3 0.01

İri yaşayış məntəqələri[redaktə | əsas redaktə]

Rayon ərazisində 1 şəhər, 1 qəsəbə və 40 kənd olmaqla, 42 yaşayış məntəqəsi vardır.[6] İnzibati mərkəzi – Zərdab şəhəridir. Rayon Bəyimli qəsəbəsini və Bıçaqçı, Yuxarı Seyidlər, Sileyli, Körpükənd, Məlikli, Burunlu, Qoruqbağı, Sarıqaya, Məmmədqasımlı, Gödəkqobu, Yarməmmədbağı, Lələağacı, Pərvanlı, Gəlmə, Salahlı, Hüseynxanlı, Xaməmmədli,Əlibəyli, Allahqulubağı, Çallı, Məlikumudlu, Birinci Alicanlı , İkinci Alicanlı, Cülovxanlı, Dəliquşçu, Dəkkəoba, İsaqbağı, Qaravəlli, Böyük Dəkkə, Nəzəralı, Şıxbağı, Kəndəbil, Ağabağı, Şahhüseynli, Şəftəhal, Aşağı Seyidlər,Əlvənd, Otmanoba kəndlərini özündə birləşdirir.

İqtisadi xarakteristikası[redaktə | əsas redaktə]

Rayonun iqtisadiyyatında kənd təsərrüfatı xüsusi rol oynayır.[6] Kənd təsərrüfatının əsasını pambıqçılıq, taxılçılıq, baramaçılıq və heyvandarlıq təşkil edir. Rayonda pambıqtəmizləmə, konserv, çörək, kərpic, asfalt, süd zavodları fəaliyyət göstərir.

Maddi-mədəni irsi[redaktə | əsas redaktə]

XX yüzilliyin 70-ci illərində Zərdab ərazisində görülən meliorasiya işləri zamanı bu yerlərdən keçən qədim karvan yolları boyunca ovdanlar, küp qəbirlər, əsrlər boyu torpaq altında qalsa da rəngini və kefiyyətini itirməyən çini və keramik qablar, Eldəgizlər (Azərbaycan Atabəyləri) və digər hakimiyyətlər dövründə buraxılmis mis pullar, qədim bəzək, məişət və mədəniyyət əşyaları üzə çıxdı və indi bunların bir çox nümunələri Zərdab tarix-diyarşünaslıq muzeyində eksponat kimi nümayiş etdirilir.

"Azərbaycan Respublikası ərazisində dövlət mühafizəsinə götürülmüş daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin əhəmiyyət dərəcələrinə görə bölgüsünün təsdiq edilməsi haqqında" Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci il tarixli (N-132) qərarı ilə Xanməmmədli kəndində aşkar edilmiş küp qəbirləri nekropolu I əsrə aid edilərək ölkə əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına daxil edilmişdir.

Zərdab rayonunun Dəli Quşçu kəndi ərazisində kütləvi qəbristanlıqlar – Ağtəpə adlanan kurqan bu gün də mövcuddur və bu kütləvi məzarlığın tarixi barədə konkret bilgi yoxdur və bu təpədə əsaslı qazıntı-tədqiqat işinə ciddi ehtiyac var.

Bir zamanlar Zərdabın bəzi ərazilərində, o cümlədən Məlikumudlu kəndi yaxınlığındakı qədim yaşayış məskənlərində torpaq işləri görülərkən gümüş və qızıldan düzəldilmiş qadın zinət şeyləri, qırmanc dəstəyi, əsa başı, sikkələr tapanlar çox olmuşdur.

Mühüm hadisələrin tarixi[redaktə | əsas redaktə]

  1. Zərdab rayonu 05 fevral 1935-ci ildə təşkil olunmuşdur.
  2. 1 yanvar 1963-cü il tarixdə ləğv edilərək Ucar rayonu ilə birləşdirilmişdir.
  3. 06 yanvar 1965-ci il tarixdən Zərdabın müstəqil rayon statusu bərpa edilmişdir.
  4. Ümummilli lider, o zamankı Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi, Heydər Əliyev Kür çayının daşması və daşqının nəticələrinin aradan qaldırılması ilə əlaqədar 1978-ci il 29 may tarixdə Zərdab rayonuna səfər etmişdir.
  5. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev 2006-cı il iyun ayının 30-da Zərdab rayonuna səfər etmişdir. Cənab Prezident tarixi səfərində rayonda Heydər parkının və Heydər Əliyev muzeyinin, rayonun Dəkkəoba kəndində Heydər Əliyev Fondunun təşəbbüsü ilə inşa olunmuş orta məktəbin açılışında iştirak etmiş, 32 mənzilli yaşayış binasında Qarabağ müharibəsi əlillərinə və şəhid ailələrinə yeni mənzillərin orderlərini təqdim etmişdir.
  6. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev 2011-ci il may ayının 06-da Zərdab rayonuna səfər etmişdir. Səfər zamanı rayon mərkəzində tikilən möhtəşəm Heydər Əliyev Mərkəzində aparılan son tamamlama işləri ilə tanış olmuş, rayonun ictimaiyyət nümayəndələri ilə görüşmüşdür.
  7. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev 07 oktyabr 2012-ci il tarixdə Zərdab rayonuna səfəri zamanı bir sıra obyektlərin açılışında iştirak etmişdir: Heydər Əliyev Mərkəzinin açılışı; YAP Zərdab rayon təşkilatının yeni inzibati binasının açılışı; Gənclər Mərkəzinin açılışı; Küllülü-Zərdab su kəmərinin tikintisində işlərin gedişi ilə tanışlıq və su bulağının açılışı, Veteranlar evi ilə tanışlıq və s.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Ümumi məlumat. — Azərbaycan Respublikasının inzibati–ərazi vahidləri. — İnzibati kənd rayonları (01.01.2006), səhifə 12. // Azərbaycan Milli Ensiklopediyası. 25 cilddə. Məsul katib akademik T. M. Nağıyev. "Azərbaycan" cildi. Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi, 2007, 884 səhifə. ISBN 9789952441017
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 "ZƏRDAB RAYONU". Azərbaycan Respublikası Dövlət Statistika Komitəsi. http://www.stat.gov.az/source/regions/az/008_16.xls. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2016.
  3. "Nömrə nişanlarının kodları". Baş Dövlət Yol Polisi İdarəsi. http://www.dyp.gov.az/index.php?/az/content/210. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2016.
  4. "Şəhərlərarası telefon kodları". Azərbaycan Respublikası Rabitə və Yüksək Texnologiyalar Nazirliyi. http://www.mincom.gov.az/fealiyyet/telekommunikasiya/telefon-kod/. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2016.
  5. "Zərdab Poçt Filialı". nav.az. http://www.nav.az/view/3123. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2016.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 "Rayon haqqında". Zərdab Rayon İcra Hakimiyyəti. http://www.zerdab-ih.gov.az/page/10.html. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2016.
  7. "İcra hakimiyyətinin başçısı". Zərdab Rayon İcra Hakimiyyəti. http://www.zerdab-ih.gov.az/page/20.html. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2016.
  8. Population statistics of Eastern Europe: Ethnic composition of Azerbaijan by 1999 census
  9. Population statistics of Eastern Europe: Ethnic composition of Azerbaijan by 2009 census

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Vikianbarda Zərdab rayonu ilə əlaqəli mediafayllar var.