Abaqa xan

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Abaqa xan
monq. ᠠᠪᠠᠬᠠ ᠬᠠᠭᠠᠨ
Abaqa Khan.jpg
bayraqElxanilər sülaləsindən II elxan
19 iyun 1265 — 1 aprel 1282
Sələfi Hülakü xan
Xələfi Əhməd Təkudar xan
Şəxsi məlumatlar
Doğum tarixi
Doğum yeri
Vəfat tarixi
Vəfat yeri Həmədan
Sülalə Elxanilər
Atası Hülakü xan
Anası Yisunçin xatun
Həyat yoldaşı
Uşağı
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Abaqa xan (monq. ᠠᠪᠠᠬᠠ ᠬᠠᠭᠠᠨ; 1234[2][3], Böyük Monqol imperiyası1282[4][2][3], Böyük Monqol imperiyası) — Elxani hökmdarı, Hülakü xanın və Yesunçin xatunun oğludur.

Həyatı[redaktə | mənbəni redaktə et]

1234-cü ilin fevral ayında Monqolustanda doğulmuşdur. Atası ilə birlikdə İranın işğalında iştirak etmişdir. Atası tərəfindən MazandaranXorasan valisi təyin olunmuşdu. 1265-ci ildə atasının ölümündən sonra Azərbaycana, qurultaya qayıtmış və qardaşı Yoşmutla mübarizədən qalib seçilərək elxan elan olunmuşdur. 19 iyunda Ərak şəhəri yaxınlığındakı Duzlu Göl sahilində taxta çıxmışdır.

Döyüş tarixi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Qərb səfərində atası ilə birlikdə iştirak etmişdir. Xorasan və Mazandaran valisi olarkən atası vəfat etmiş və onun yerinə xan seçilmişdir. Kür çayına qədər irəliləmiş Qızıl Orda qoşunu ilə vuruşmuş (Salyan rayonu Təzəkənd kənd yaxınları 1266). Herat yaxınlığındakı döyüşdə (1270) Cağatay hökmdarı Barak xana qalib gəlmişdir. Hülakü xanın Misir məmlüklərinə qarşı apardığı mübarizəni davam etdirmiş, Elbistan yaxınlığındakı döyüşdə (1277) məmlük sultanı Bəybarsa məğlub olmuşdur. Nəticədə Anadolunun bir hissəsi məmlüklərin hakimiyyəti altına keçmişdir. Abaqa xan böyük ordu ilə Anadoluya yenidən yürüş etsə də, uğur qazana bilməmişdir. İntiqam almaq məqsədilə o, Qeysəriyyədəki müsəlman din xadimlərini cəzalandıraraq Anadoluya hakim təyin etdiyi səlcuqi vəziri Muinəddin Pərvanəni edam etdirmiş, bəzi Anadolu şəhərlərini talamışdır. Qardaşı Məngü Teymurun başçılığı ilə Suriyaya göndərdiyi ordu məmlüklərə məğlub olmuşdur (1281).

Hökmdarlığı[redaktə | mənbəni redaktə et]

Abaqa xan hakimiyyətə gələn kimi xarici qüvvələrin təzyiqi ilə üzləşdi. Məhz onun dövründə paytaxt Təbriz elan olunmuşdur.

Qızıl Orda ilə münasibətlər[redaktə | mənbəni redaktə et]

Qardaşı Yoşmutu Kür sahilinə Noğay xana qarşı göndərmişdisə də, Bərkə xanın özünün şəxsən gəlməsi vəziyyəti ciddiləşdirdi. Lakin Bərkə xanın ani ölümü və yerinə gələn yeni xan Məngü Temürün pasifizmi böyük müharibənin başlamasına yol vermədi.

Çağataylarla münasibətlər[redaktə | mənbəni redaktə et]

Çağatay xanı Baraq xan 1269-cu ildə Elxanilər dövlətinə müharibə elan etmişdi. Abaqa xan qardaşı Tübşini ona qarşı göndərsə də elxanilərin ordusu məğlub oldu. Abaqa xan bu dəfə ordunun başına özü keçdi və 22 iyul 1270-ci ildə çağatayları ölkədən qovdu.

Məmlüklərlə münasibətlər[redaktə | mənbəni redaktə et]

Abaqa xan Çağataylarla müharibəyə başı qarışdığı üçün Məmlüklərin Səlib dövlətlərinə qarşı yürüşünə müdaxilə edə bilmirdi. 1267 və 1268-ci illərdə Papa IV Klementə yazdığı məktublarda Abaqa xan Avropa dövlətlərini ittifaqa çağırırdı. Hakimiyyətinin sonunacan Məmlüklərlə müharibə aparan Abaqa xanın qardaşı Məngu Teymurun başçılığında göndərdiyi ordu 23 aprel 1277-ci ildə ağır məğlubiyyətə uğradı.

Daxili siyasət[redaktə | mənbəni redaktə et]

Abaqa xan monqol hakimiyyətinin güclənməsinə daha çox fikir verirdi. Bu məqsədlə qardaşı Məngu Teymuru Salqurlular sülaləsindən Abəş xatunla evləndirmişdi. Abaqa xan, yayı Təbrizdə, qışı isə Mazandaranda keçirirdi. Onun dövründə əsas vəzirlər Şəmsəddin CüveyniNəsirəddin Tusi olmuşdur. Abaqa xan Azərbaycanın Aladağ, Urmiya, Aran kimi bölgə və əyalətlərində saraylar, qalalar tikintisi aparır, dövlət idarəsi üçün binalar, həmçinin yol və körpülər saldırırdı.

Ölümü[redaktə | mənbəni redaktə et]

1 aprel 1282-ci ildə içki aludəçiliyindən vəfat etmişdir. Şahı adasında dəfn olunmuşdur.[5]

Ailəsi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Xatunları[redaktə | mənbəni redaktə et]

Dəspinə xatun

Kənizləri[redaktə | mənbəni redaktə et]

  • Buluçin
  • Tödey xatun Konqrat

Oğulları[redaktə | mənbəni redaktə et]

Qızları[redaktə | mənbəni redaktə et]

Hacıxanım İl Qutluq Şahxatun Öytar
  • Yol Qutluq xatun (Tödey xatun Konqratdan) əvvəlcə Naçiday bəy Quşçu, son İlbasmış ilə ailə qurmuşdu.
  • Tuğay xatun Doladay eyüdəçi Tatar ilə ailə qurmuşdu.
  • Məlaikə xatun Toğan ağa Bayat ilə ailə qurmuşdu.
  • Tuğançuq xatun Novruz ağa Oyrat ilə ailə qurmuşdu.
  • İl Qutluq xatun (Tödey xatun Konqratdan) - Əmir Ğurbati ilə evlənmişdi[6]
  • Ulxutay xatun (Tödey xatun Konqratdan)
  • Hocin xatun

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. 1 2 China Biographical Database (ing.)
  2. 1 2 3 4 Abāqā // Gran Enciclopèdia Catalana (kat.)Grup Enciclopèdia Catalana, 1968.
  3. 1 2 3 4 Abāqā // sapere.it (итал.)
  4. 1 2 Abaqa Khan // https://pantheon.world/profile/person/Abaqa_Khan
  5. Abaqa xan - Encyclopedia Iranica
  6. A Mongol Princess Making hajj: The Biography of El Qutlugh Daughter of Abagha Ilkhan