Arqun xan

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Arqun xan
monq. ᠠᠷᠭᠦᠨ
Arqun xan
Bayraq
Elxanlılar sülaləsindən IV elxan
11 avqust 1284 — 10 mart 1291
Sələfi: Əhməd Təkudar xan
Xələfi: Keyxatu xan
Bayraq
Xorasan valisi
? — 11 avqust 1284
Xələfi: Qazan xan
 
Təvəllüdü: 1250(1250-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Baylakan, Arran
Vəfatı: 10 mart 1291(1291-03-10)
Bağça, Arran
Dəfn yeri: Sultaniyyə
Sülalə: Elxanilər
Atası: Abaqa xan
Anası: Kaymış Egeçi

Arqun xan (1284-1291) — Hülakülər sülaləsindən dördüncü elxan, Abaqa xan və onun xristian xanımı Haymaş xatunun oğlu. Xristian kimi doğulmuş, buddist kimi yaşamışdır.

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

Bəzi mənbələrə görə 1250[1], bəzi mənbələrə görə isə 1259[2]-cu ildə doğulmuşdur. Gəncliyində əmir Sartaq Cəlair qəyyumluğunda Xorasan valisi təyin olunmuşdur.

Hökmranlığı[redaktə | əsas redaktə]

Abaqa xanın ölümündən sonra taxta Əhməd Təkudar xan gəlmişdi. Təkudar xanın müsəlman olması faktı bir çox monqol əyanı tərəfindən yaxşı qarşılanmırdı. Bundan istifadə edən Arqun xan üsyana başladı və 10 avqust 1284-cü ildə əmisini öldürərək hakimiyyətə gəldi.

Vəzirləri[redaktə | əsas redaktə]

Əmir Bukay[redaktə | əsas redaktə]

Arqun xan hakimiyyətə ilk gəldiyi dövrlərdə iqtidarın əsas hissəsini Cəlairlərdən əmir Bukaya verdi və onu vəzir təyin etdi. Lakin Bukay özü də 16 yanvar 1289-cu ildə xəyanət cinayəti ilə edam olundu.

Sədəddövlə ibn Hibbat[redaktə | əsas redaktə]

Onun yerinə əslən yəhudi olan Sədəddövlə ibn Hibbat vəzir kimi təyin olundu. Sədəddövlənin dövründə iqtisadiyyat və mərkəzi hakimiyyət gücləndi, illik vergi 10 milyon dinara çatdı.[3] Lakin o da müsəlman əyanlar tərəfindən bəyənilmirdi və 5 mart 1291-ci ildə öldürülmüşdü.

Müharibələr[redaktə | əsas redaktə]

1289-1290-cı illərdə Novruz ağa Oyrotun üsyanını yatıraraq onu sürgünə göndərmişdi. Həmin illərdə Qızıl Orda xanı Tula-Buqanın da Qafqaza girməsinin qarşısını almışdı.

Ölümü[redaktə | əsas redaktə]

Arqun xan vəzirinin ölümündən 5 gün sonra iflicdən vəfat etdi. Onun ölümü ölkədə hərc-mərclik yaratdı.

Avropa ilə münasibətlər[redaktə | əsas redaktə]

Arqun xan Avropa dövlətləri ilə münasibətlərə xüsusi önəm verirdi. 1285-ci ildə Papa IV Honoriusa məktubunda müsəlmanlara qarşı birgə hücum təklif edirdi.[4] 1287-ci ildə, Avropaya ikinci səfarət missiyası göndərildi. Rabban Bar Şaumanın başçılıq etdiyi səfarət bu dəfə Papa IV Nikolas, İngiltərə kralı I Eduard və Fransa kralı IV Filippdən müsbət cavablar gətirdi. Üçüncü missiya 1289-cu ildə Buskarello de Qizolfi başçılığında RomaParisə göndərildi.

1290-cı ildə Bağdadda donanma hazırlıqlarına başlayan Arqun xan, 800 genuyalı dənizçi və xarrat ilə Məmlüklərin Qırmızı dənizdəki hegemoniyasına son qoymaq fikrində idi. Lakin genuyalılar daha sonra layihəyə dəstək verməkdən əl çəkdilər.

Dördüncü missiya eyni ildə, Andrey Çaqan başçılığında göndərildi. 1291-ci ilin avqustunda Nikolas Arquna səlib yürüşü başlatdığı barədə məktub yazmışdı, lakin xan özü artıq marta vəfat etmişdi.

Arqun xanın papa IV Nikolasa məktubu. (1290)

Mədəniyyət və quruculuq[redaktə | əsas redaktə]

Arqun xanın hökmranlıq çağından başlayaraq Elxanlıların tikdirdiyi binalar diqqəti cəlb edir. Arqun xan Təbrizin qəbrində "Şənb" kəndində müxtəlif binalar tikdirir. O bütpərəst olduğuna görə, tikdirdiyi binalar içərisində bütpərəst məbədləri üstünlük təşkil edir. O abadlq işlərinə də xüsusi fikir verirdi. Şərviyazda sonralar Sultaniyyə adlanan şəhərin və Təbrizin qərbində gözəl tikintilər olan şəhərciyin bünövrəsini qoyur. O, bu şəhərciyə "Arquniyyə" adını verir.

Arqun xanın hakimiyyəti dövründə xəttatlıq inkişaf etmişdi. Belə xəttatlardan biri Şəmsəddin ibn Ziyəddin Zuşəki idi. Qeyd etmək lazımdır ki, Şəmsəddin həm də Elxanlılar hakimiyyətinin şöhrətli vəzirlərindən olub. O, öz dövrünün nüfuzlu alimi kimi tanınmış, şeirlər, risalələr yazmışdır. Təbrizdə Arqun xanın əmri ilə edam olunmuşdur.

Ailəsi[redaktə | əsas redaktə]

Xatunları[redaktə | əsas redaktə]

  • Nukdan xatun
  • Kultak egeçi
  • Uruk xatun
  • Qutluq xatun
  • Buluğan xatun
  • Səlçuq xatun

Oğulları

Qızları

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Бартольд В. В. Сочинения: Работы по исторической географии и истории Ирана - Arqun xan - səh. 485—486.
  2. P.Jackson - Argun khan - Encyclopedia Iranica
  3. Mantran, Robert (Fossier, Robert, ed.) "A Turkish or Mongolian Islam" in The Cambridge Illustrated History of the Middle Ages: 1250-1520, p. 298
  4. Runciman, Steven (1987). A history of the Crusades 3. Penguin Books. ISBN 978-0-14-013705-7.