III Yabalaxa

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
III Yabalaxa
Rabban Markos
Ricoldo de Montecroce et les Nestoriens.jpeg III Yabalaxa (solda)
Şərq kilsəsi patriarxı
1281 — 1317
Sələfi I Denha
Xələfi II Timofey
Şəxsi məlumatlar
Doğum tarixi 1245(1245-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Doğum yeri Xanbalıq
Vəfat tarixi 13 noyabr 1317(1317-11-13)
Vəfat yeri

III YabalaxaNestorian kilsəsi və ya Şərq kilsəsinin dini lideri. Etnik türk olub, Xanbalıqda doğulmuşdu.

Mənbələr[redaktə | əsas redaktə]

Haqqında əsas məlumat anonim bir müəllif tərəfindən aysorca yazılmış "Mar Yahballaha və Rabban Saumanı hekayəti" əsərində dövrümüzəcən gəlib çatıb. Əsər 1883-cü ildə Urmiyada Alman-Fransız missionerləri tərəfindən aşkarlanıb.[1] Bundan əlavə, Bar Ebrey kimi də tanınan Əbül-Fərəc ibn Harun öz "Xronoqrafiya" kitabında, Marko Polo öz səyahətnaməsində Yabalaxa haqqında bəhs edib. VatikanFransa arxivlərində Yabalaxanın məktubları qeyd olunub.[1]

Həyatı[redaktə | əsas redaktə]

1245-ci ildə Xanbalıq yaxınlarında xristian türk-uyğur ailəsində doğulmuşdur. Əsl adı Markos idi. Atası Bainiel arxdyakon rütbəsini daşıyırdı. Lap gənclikdən dini təhsilə göndərilmişdi. Rabban Bar Saumanın tələbəsi idi.[2] 1263-cü ildə Xanbalıq metropolitanı Nestor tərəfindən rahib rütbəsi verildi. Bir müddət sonra müəllimi ilə Qüdsə dini ziyarətə getməyə qərar verdilər. Xanbalıq-Koşanq-Xotan-Kaşqar yolu ilə getməyə qərar versələr də Xotanda 6 ay qalmalı oldular. Kaydu xanla Xubilay xanın arasında baş vermiş müharibə nəticəsində Kaşqarı yerlə-yeksan halında taparaq daha da qərbə yönəldilər.

Elxanilər dövlətində[redaktə | əsas redaktə]

Nəhayət Talasda Kaydu xandan icazə alaraq yollarına davam etdilər. Çağatay xanlığını keçərək Tusa çatan və ordakı Mar Sehyon monastırında dincələn rahiblər Cənubi Azərbaycana keçəndə artıq Qüdsə gedə bilməyəcəklərini başa düşdülər.[3] Çünki Məmlüklər və Elxanilər arasında müharibə gedirdi və sərhəd də Fərat çayı hesab olunurdu. Markos və Sauma burada Nestorian kilsəsi patriarxı I Denha ilə görüşməyə müvəffəq olmuşdular. Markos burada Denha tərəfindən Yabalaxa adını aldı və "Çin və Onqut yepiskopu" təyin edildi.Lakin Markos və Sauma Çinə qayıtmağa meylli deyildilər. Ona görə də bundan imtina edərək kilsə həyatı sürməyi tələb etdilər. Buna rəğmən qərara qarşı gələ bilməyən Markos və Sauma sərhəddən geri qayıtdılar. Çünki bu dəfə də Elxanilər və Çağataylar müharibəyə başladı.[1] Denha 1281-ci ildə öləndə, nestorianlar Yabalaxanı patriarx seçdilər. Bu seçki, Abaqa xan tərəfindən təsdiq olundu. Dövrün siyasi tələblərinə uyğun atılmış olan bu addımın məqsədi monqolları daha yaxından tanıyan Yabalaxanın kilsənin xanlarla əlaqəsini yaxşılaşdırması idi.

Xubilay xanla əlaqə[redaktə | əsas redaktə]

XIV əsrdə ərəb dilində yazımış "Nestorian patriarxları xronologiyası" əsərində isə hadisə daha fərqli qeyd olunur. Bu kitaba əsasən Sauma və Markos Xubilay xan tərəfindən göndərilmişdilər. Onlar birinci Denha ilə yox Abaqa ilə görüşdüyünü iddia edən mənbə Abaqa xanın onların təhlükəsizliyi üçün Qüdsə göndərmədiyini iddia edir.

Patriarxlığı[redaktə | əsas redaktə]

2 noyabr 1281-ci ildə Nestorian kilsəsi patriarxı olmağına baxmayaraq kilsə dili olan Aysor dilini zəif bilirdi, ərəbcə də anlayışı az olub. Onun əsas köməkçisi kimi uyğur əmiri, onun kimi xristian olan Aşmut təyin edilmişdi. İlk hakimiyyət mövqeyi Ktesifon olmağına baxmayaraq daha sonra kilsənin mərkəzini Təbrizə köçürmüşdü. Bu kilsə "ordu-kilsə" adlanırdı və çadırda yerləşirdi. Patriarxlığa başlayanda ilk işi Abaqa xana Monqollarla Avropanın əlaqəsinin möhkəmlədilməsi üçün Rabban bar Saumanın Romaya göndərilməyini təklif etməsi oldu.[1]

Lakin Abaqa xanın 1282-ci ildə ölməsi və yerinə müsəlman Əhməd Təkudar xanın gəlməsi isə Yabalaxa da təhlükəyə düşdü. İki yepiskop tərəfindən "Arqunun tərəfdarı" kimi göstərilərək həbsə atıldı. 2 il sonra Təkudarın öldürülməsi və Arqun xanın taxta çıxması ilə Yabalaxa da öz azadlığına qovuşdu.O, xanın sevimlisinə çevrildi. 1285-ci ildə Arqun, Yabalaxanın təklifi ilə Bar Saumanı Avropaya göndərdi. 1288-ci ildə papa IV Nikolay tərəfindən rəsmən tanındı.

1290-cı ildə Rikoldo da Monte ilə Marağada görüşmüşdür. 1291-ci ildə Arqun xanın ölümündən sonra yerinə Kilsəyə dəstək verməyə davam edən qardaşı Keyxatu keçmişdi.15 avqust 1291-ci ildə Yabalaxa Təbrizdə "ordu-kilsə"də "Bakirə Məryəm" şərəfinə mərasimi keçirmişdi.Daha sonra 1294-cü ildə kilsə mərkəzini Marağaya köçürərək "Müqəddəs Vəftizçi İohann" kilsəsini tikdirmiş. Keyxatu tez-tez kilsəyə gəlirdi. Lakin, sonrakı il Keyxatu da öldürüldü və yerinə əmisioğlu Baydu xan gəldi.Keyxatu və Arqun xanlar kimi o da kilsəyə dəstək vermiş, "ordu-kilsə"ni yenidən yaratmışdı. Baydu hətta xaç boyunbağı taxırdı. Çox keçmədən Baydu da Qazan tərəfindən məğlub edilmişdi.Müsəlman olan xanın dövründə əsas güc Əmir Novruzun əlindən cəmlənmişdi.Novruzun əmrilə məscid istisna bütün dini tikililər qadağan olundu və söküldü. 1295-ci ildə Yabalaxa 2 dəfə həbs olunmuşdu. Milad bayramı vaxtı həbsdən qaça bilmişdi və 1296-cı ildə Qazan xan tərəfindən bağışlanmışdı.Qazan xan Ərbil şəhərinin xristianlardan təmizlənməsi əmrini versə də Yabalaxa kürdlərdən qorunmağın vacibliyini səbəb gətirərək etiraz etmişdi.

1301-ci ildə Yabalaxa yenidən öz iqamətgahını tikdirmək haqda icazə almışdı. Həmin ilin iyununda Hindistan Kodunqallur şəhərində yazılmış əlyazmada "Türk Yabalaxa - Şərq Həvari Kilsəsinin açarının hamisi, ataların atası, rahiblərin rahibi" və s. epitetlərlə xatırlanır.[4] Qazan xan Avropa ilə yenidən əlaqə qurmaq istədiyi üçün Sədəddin adlı xristian bir türkü Papa VIII Bonifasiyə səfir kimi göndərmişdi.

1304-cü ilin mayında papa XI Benediktlə məktublaşaraq Nestorian kilsəsini Katolik kilsəsi ilə barışdırmağa cəhd etsə də bu addım öz nəticəsini verməmişdi.

Xristian qırğınları[redaktə | əsas redaktə]

1285-ci ildə və 1286-cı ildə MosulƏrbil şəhərlərində iki dəfə anti-xristian qırğının qarşısını almağa çalışmış, lakin müvəffəqiyyətsiz olmuşdu. 1290-cı ildə Ərbildə daha bir qırğın olmuşdu - qırğın törədən Monqol ordusundakı xristian əsgərlərdən intiqam almaq istəyən müsəlman kürd dəstələri heyfini Ərbil xristianlarından almışdı.

1304-cü ildə Qazanın ölümündən sonra öncələr Nikolay adı ilə xristian olmuş, daha sonra isə İslama keçmiş Olcaytu gəldi.Olcaytunun təzyiqi ilə Yabalaxa 1306-cı ildə Ərbilə qaçmalı oldu və iqamətgahını da ora köçürdü. 1310-cu ildə xan Ərbilin boşaldılması haqda əmr versə də xalq şəhəri tərk etmirdi. Yabalaxa qaçmağa cəhd etsə də xristianlar onu ölümlə hədələmişdilər. 4 iyul 1310-cu ildə Ərbil xanın ordusu tərəfindən yağmalandı və xristian əhali məhv edildi.[3]

Ölümü[redaktə | əsas redaktə]

Yabalaxanı ölümdən qoruyan Əmir Çoban olmuşdu. Son 7 ilini Çobanın himayəsində Marağada keçirən Yabalaxa 13 noyabr 1317-ci ildə vəfat etdi. 10 il sonra Əmir Çobanın da ölümündən sonra "Müqəddəs İohann kilsəsi" məscidə çevrildi. Yabalaxanın sümükləri isə Ərbil yaxınlarında yerləşən "Müqəddəs Mixail" kilsəsinə göndərildi.[3]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Borbone, Pier Giorgio. "A 13 TH -CENTURY JOURNEY FROM CHINA TO EUROPE. THE "STORY OF MAR YAHBALLAHA AND RABBAN SAUMA" Egitto E Vicino Oriente 31 (2008): 221-42.
  2. Thomas Francis Carter (1955). The invention of printing in China and its spread westward
  3. 3,0 3,1 3,2 Histoire de Mar Jabalaha III et du moine Rabban Cauma - Jean-Baptiste Chabot, Paris, Ernest Leroux, 1895
  4. The Christians of St. Thomas in South India and their Syriac manuscripts - J. P. M. van der Ploeg – səh.187.