Yardımlı rayonu

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Disambig.svg Bu məqalə Yardımlır rayonu haqqındadır. Yardımlı şəhəri üçün Yardımlı səhifəsinə baxın.
Yardımlı
A-Yardimli.PNG
İqtisadi rayon Lənkəran iqtisadi rayonu
Ərazi 667.2[1] km²
Əhali 62 387 (2014) nəfər
Əhali sıxlığı 93.5 (2014) nəfər/km²
Nəqliyyat vas. kodu 65
Telefon kodu 994 25
Poçt kodu (Mərkəzi PŞ) AZ 6500
Yaşayış məntəqələrinin sayı 88
İcra başçısı Sevindik Hacağa oğlu Hətəmov[2]
İnternet saytı yardimli-ih.gov.az

Yardımlı rayonuAzərbaycan Respublikasında inzibati – ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Yardımlı şəhəridir. 8 avqust 1930-cu ildə Vərgədüz rayonu (rus. Вергядузский район) adı ilə təşkil edilib.[3] Rayonun təşkili tarixinədək bu ərazi inzibati cəhətdən Lənkəran dairəsinə daxil idi. Təşkil edildiyi tarixdə inzibati mərkəzi Yardımlı kəndi idi, 1 noyabr 1931-ci il tarixinə 900 km² olan rayon ərazisində 97 kənddə 1 yanvar 1930-cu il tarixinə olan cari hesablamalara əsasən 20.651 nəfər əhali yaşayırdı.[4] 1938-ci ildə rayon, inzibati mərkəzinin adına uyğun olaraq Yardımlı rayonu adlandırıldı.

Etimalogiya[redaktə | əsas redaktə]

Budaq Budaqovun fikrinə görə Yardımlı toponimi etnonim olub VIII əsrin sonlarından Ural-Volqa çayları arasında yaşamış peçeneqlərin qədim mənbələrdə erdim/erdem kimi qeyd olunmuş tayfasının adından və mənsubiyyət bildirən –li şəkilçisindən ibarətdir. XII-XIII əsrlərdə Şimali Qafqazdan qıpçaqların Azərbaycana gəlişində peçeneqlər də iştirak etmişlər. Tədqiqatçıların ehtimalına görə, erdem tayfası da peçeneqlərlə Azərbaycana bu vaxt gəlmişlər.

Coğrafiya[redaktə | əsas redaktə]

Yardımlı (xəritə).jpg

Yardımlı rayonu 39°–38° dərəcə şimal en dairəsində, 48°–49° dərəcə şərq uzunluq dairəsində, Azərbaycanın cənub–şərq hissəsində, dağlıq ərazidə yerləşir.[5] Yardımlı rayonu İran İslam Respublikası və Azərbaycan Respublikasının Lerik, Masallı və Cəlilabad rayonları ilə həmsərhəddir.[5] Cənubdan Lerik rayonu ilə sərhədinin uzunluğu 40 km, şərqdən Masallı rayonu ilə 11 km, şimali–şərqdən Cəlilabad rayonu ilə isə 20 km–dir.[5] Şimal və qərbdən qonşu İran İslam Respublikası ilə dövlət sərhədinin uzunluğu 96 km–dir.[5]

Yardımlı rayonu 66.720 ha torpaq sahəsini əhatə edir. Ərazisinin 20.536 hektarı meşəlikdir. Torpaq zonaları dağ–çəmən torpaqlarından, dağ–meşə–qonur torpaqlarından, qəhvəyi–dağ–meşə torpaqlarından ibarətdir. Torpaqların mexaniki tərkibi gillicə, orta gillicə, ağır gillicədir.

Rayonun ən böyük çayı Viləş çayıdır. Viləş çayının qolları–Allar, Peştəsər, Solqard və Vəlişli çaylarıdır. Rayon ərazisi Talış sıra dağları (rayondakı ən hündür zirvəsi Şahnişinidir, onun hündürlüyü 2490 m–dir), Peştəsər sıra dağları (rayondakı ən hündür zirvəsi Peştəsərdir, onun hündürlüyü 2244 m–dir), Buravar sıra dağları ilə əhatələnir.

İqlimi və orta illik tempetaturu; İqlim–isti, normal nəmli, yumşaq qış, isti yay. Orta illik temperaturu +11,9 dərəcə C, yağıntının miqdarı – 586 mm, külək qərb–cənub, orta surəti – 1.6 m/san–dir, qrunt sularının dərinliyi – 4,5 metr, seysmik dərəcəsi – 7 baldır.

Meşələrdə qiymətli ağaclar–fısdıq, vələs, palıd, nəhəng ağcaqayın, dəmrağac, kol cinslərindən qaragilə, itburnu, əzgil, quşarmudu və s. ağac növləri vardır. Meşələrdə canavar, donuz, caqqal, tülkü, dələ, porsuq kimi vəhşi heyvanlarla yanaşı çol pişiyi və vaşaqa da rast gəlinir.

İnzibati bölgü[redaktə | əsas redaktə]

Rayon 30 inzibati ərazi vahidindən, 30 bələdiyyədən, 88 yaşayış məntəqəsindən, o cümlədən 1 şəhər və 87 kənddən ibarətdir.

Əhali[redaktə | əsas redaktə]

AzStat-ın 1 yanvar 2014-cü il tarixinə olan rəsmi məlumata əsasən rayonda 62.387 nəfər əhali yaşayır.[6]

Etnik tərkibi[redaktə | əsas redaktə]

Etnik
qrup
15-22 yanvar, 1970-ci il sa.[7] 17-24 yanvar, 1979-cu il sa.[8] 12-19 yanvar, 1989-cu il sa. 27 yanvar-3 fevral, 1999-cu il sa.[9] 13-22 aprel, 2009-cu yıl sa.[6][10]
Sayı  % Sayı  % Sayı  % Sayı  % Sayı  %
cəmi 27 705 100.00 34 026 100.00 39 932[11] 100.00 49 039 100.00 58 073 100.00
azərbaycanlı 27 247 98.35 33 397 98.15 49 001 99.92 58 067 99.99
rus 323 1.17 390 1.15 24 0.05 3 0.01
ukraynalı 67 0.24 131 0.38 10 0.02 ... ...
tatar 6 0.02 8 0.02 1 0.00 ... ...
ləzgi 6 0.02 24 0.07 ... ... ... ...
erməni 23 0.08 17 0.05 ... ... ... ...
avar ... ... 5 0.01 ... ... ... ...
gürcü 8 0.03 5 0.01 ... ... ... ...
yəhudi 6 0.02 ... ... ... ... ... ...
dağ yəhudisi 1 0.01 ... ... ... ... ... ...
tat 1 ... ... ... ... ... ...
digər 17 0.06 49 0.14 3 0.01 3 0.01

Təhsil[redaktə | əsas redaktə]

Rayonda 80 ümumtəhsil məktəbi, o cümlədən 46 tam orta, 18 ümumi orta, 16 ibtidai məktəbləri və 1 texniki peşə məktəbi fəaliyyət göstərir. Əlavə olaraq rayonda S.İbişov adına Yardımlı peşə məktəbi fəlaiyyət göstərir. Bu məktəbdə 6 qrupda (Elektrik-qaz qaynaqçısı, geniş profilli traktorist-maşinist, kəndin elektrikləşməsi və rabitə üzrə elektrik mantyoru, avtomobil və kənd təsərrüfatı maşın və avadanlıqların təmiri üzrə çilingər, heyvandarlıq kompleksi üçün ferma operatoru və arıçılıq peşəsi) 160 şagirdin təhsili ilə 16 pedoqoji işçi işləyir.

Görkəmli şəxsləri[redaktə | əsas redaktə]

Sabir RüstəmxanlıVətəndaş Həmrəyliyi Partiyasının sədri, Milli Məclisin deputatı, xalq şairi, istiqlalçı deputat;
Mirmahmud Mirəlioğlu — Klassik Xalq Cəbhəsi Partiyasının sədri, istiqlalçı deputat;
Mətləb Mütəllimli — Sosial Ədalət Partiyasının sədri, istiqlalçı deputat, keçmiş baş prokror əvəzi;
Fəzail İbrahimliVətəndaş Həmrəyliyi Partiyasının sədr müavini, Milli Məclisin deputatı;
Samir ƏsədliVətəndaş Həmrəyliyi Partiyasının sədr müavini;
Musa Qasımlı — Milli Məclisin deputatı.
İbrahim Yusifzadə — Milli Məclisdə şöbə müdiri.
Tapdıq Əlibəyli — "Konstitusiya" qəzetinin və "Heyrət" dərgisinin baş redaktoru
Mir Şahin Ağayev — ANS Şirkətlər Qrupunun vitce-prezidenti.
Əlövsət Əliyev — Keçmiş polis rəisi.
Firudin Gilarbəyli — Qorqud Partiyasının sədri.
Anar Yusifoğlu — İTV-də depertament rəhbəri.
Elman Eldaroğlu — "Yardımlı Xeyriyyə Cəmiyyət"nin sədri, "Yardımlının Səsi" qəzetinin təsisçisi

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • ASE, V cild, Bakı, 1981, səh. 80-81 (azərb.)

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Ümumi məlumat. — Azərbaycan Respublikasının inzibati–ərazi vahidləri. — İnzibati kənd rayonları (01.01.2006), səhifə 12. // Azərbaycan Milli Ensiklopediyası. 25 cilddə. Məsul katib akademik T. M. Nağıyev. "Azərbaycan" cildi. Bakı: "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi, 2007, 884 səhifə. ISBN 9789952441017
  2. Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyi - Normativ Hüquqi aktların vahid internet elektron bazası: S.H.Hətəmovun Yardımlı rayonu İcra hakimiyyətinin başçısı təyin edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin sərəncamı
  3. Районы Азербайджанской ССР. — Ярдымлинский район, стр. 139. // Президиум Верховного Совета Азербайджанской ССР. "Азербайджанская ССР, Административно-территориальное деление на 1 января 1961-го года". Баку: Азербайджанское государственное издательство "Азернешр", 1961, 278 стр.
  4. Перечень административно-территориальных единиц союза ССР (в алфавитном порядке). — Азербайджанская ССР, стр. 226-227. // Административно-территориальное деление союза ССР: Районы и города СССР. Авторы: Центральный Исполнительный Комитет Союза ССР, Всероссийский центральный исполнительный комитет. Москва: Издательство "Власть Советов" при Президиуме ВЦИК, 1931, 311 стр.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Yardımlı rayon İcra Hakimiyyətinin rəsmi veb-saytında rayonun coğrafi mövqeyi haqqında məlumatlar – yoxlanılıb: 21.12.2014
  6. 6,0 6,1 Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi: Yardımlı rayonu (yenilənmə: 1 yanvar, 2014-cü il) — yoxlanılıb: 28.12.2014
  7. Ethno-Caucasus, Этнодемография Кавказа: Население Ярдымлинского района (по переписи 1970 года) + Распределение русских и украинцев по административно-территориальным единицам Азербайджанской ССР (по переписи 1970 года, без Нагорно-Карабахской АО) + Распределение евреев и горских евреев по административно-территориальным единицам Азербайджанской ССР (по переписи 1970 года, без Нагорно-Карабахской АО)
  8. Ethno-Caucasus, Этнодемография Кавказа: Население Ярдымлинского района (по переписи 1979 года) + Распределение русских и украинцев по административно-территориальным единицам Азербайджанской ССР (по переписи 1979 года, без Нагорно-Карабахской АО)
  9. Population statistics of Eastern Europe: Ethnic composition of Azerbaijan by 1999 census
  10. Population statistics of Eastern Europe: Ethnic composition of Azerbaijan by 2009 census
  11. Демоскоп Weekly (еженедельная демографическая газета. Электронная версия): Всесоюзная перепись населения 1989 г. Численность населения союзных республик СССР и их территориальных единиц по полу // Источник: Всесоюзная перепись населения 1989 года. ТОМ 1. Часть 1. Таблица 3. Численность наличного населения союзных и автономных республик, автономных областей и округов, краев, областей, районов, городских поселений и сел-райцентров.

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]