Tovuz

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Disambig.svg Bu məqalə Tovuz şəhəri haqqındadır. Tovuz rayonu üçün Tovuz rayonu səhifəsinə baxın.
Tovuz şəhəri
Gerb
Gerb
Xəritədə yeri
Tovuz is located in Azerbaijan
Tovuz
Məlumatlar
Ölkə Flag of Azerbaijan.svg Azərbaycan
Əhali 13 700[1] nəfər (2013)
Telefon kodu +994 22

TovuzAzərbaycanda şəhər, Tovuz rayonunun inzibati mərkəzi. Bakı ilə arasında məsafə 439 km-dir. 1947-ci ildə rayon tabeli şəhər statusu almışdır.[2]

Toponimin mənşəyi[redaktə | əsas redaktə]

Tovuz şəhərinin adı, qədim türk yazılı mənbələrinə görə Oğuz, Toğuz türkdilli qəbilələrin adından yaranmışdır.

Abidələri[redaktə | əsas redaktə]

Tovuz çayı üzərində IX-X əsrlərdə tikilmiş bir neçə körpü, Tovuz şəhərində karvansara xarabalıqları, kəhriz XIX əsrdə Almanlar tərəfindən tikilmiş yaşayış binaları və su qülləsi vardır.

Tovuz rayonunun çayları[redaktə | əsas redaktə]

Tovuz rayonunun ərazisindən axan çaylar Kiçik Qafqazın şimal-şərq yamacından mənbəyini götürür və sağdan Kür çayına qovuşur. Rayonun ərazisindən axan çaylar Tovuz, Axınca, Zəyəm və Əsrikdir. Rayonun şimal hissəsində Kür çayı keçir. Bu çay Ceyrançöl alçaq dağlığını Gəncə-Qazax düzündən ayırır. Rayonun ərazisindən axan çaylar Kiçik Qafqazın şimal-şərq yamacında yüksək və orta dağlıq silsilələrindən başlanğıcını götürməklə rayonun böyük çayları hesab olunur və təsərrüfatda geniş istifadə olunur.


Zəyəmçay[redaktə | əsas redaktə]

Zəyəmçay Şəkərbəy və Çətindərə çaylarının birləşməsindən əmələ gəlir. Zəyəm çayının yuxarı axını Şahdağ silsiləsinin şimal yamacında yerləşir. Mənbəyi 2020 m yüksəklikdə yerləşir. Uzunluğu 90 km, hövzəsinin sahəsi 942 km2, su sərfi isə 6,3 m3/ san-dir. Yuxarı axımında çaya soldan Bacanka (uzunluğu 25 km), Çətindərə (uzunluğu 24 km), Kiçik Qaramurad (uzunluğu 11 km), sağdan isə Kilisəlisu (uzunluğu 14 km), Babaçay (uzunluğu 26 km) kimi qollar qarışır. Axımı yeraltı, yağışqar sulardan əmələ gəlir. Qarın əriməsi dövrdə böyük daşqınlar əmələ gəlir. Ən çox axım yaz və yay aylarında olur. Zəyəmçay Kürə ildə orta hesabla 22 min tona qədər asılı gətirmələr aparır. Çayın mənbəyində yağıntıların illik miqdarı çoxdur, bulaqlar boldur. Çay yuxarı hissədə dərin və dar dərələrlə axır. Çay yatağının düşməsi isə 100-120 m/km arasında dəyişir, orta axında dağın relyefinin formasından asılı olaraq bu çaylar nisbətən geniş dərələrlə axır və yatağın meylliyi 10-30 m/km-ə qədər azalır, çay dərəsi genişlənir və terraslarla müşayiət olunur. Aşağı axında Gəncə-Qazax düzənliyini kəsib keçərək Kürə qovuşur. Bu hissədə çay qutuvari terraslı dərələrlə axır. Zəyəmçay hətta Şəmkir və Tovuz rayonları arasında sərhəd rolunu oynayır.

Axınca çayı[redaktə | əsas redaktə]

Axınca çayı tranzitdir. Mənbəyini 1950 m yüksəklikdə Gədəbəy rayonunun ərazisindəki Başkənd aşırımından götürür. Mənsəbi Gəncə-Qazax düzündə yerləşir. Uzunluğu 76 km, hövzəsinin sahəsi 1178 km2-dir. Qidalanması yağış, yeraltı və qar sularıdır. Yuxarı hissəsində dərin dərəli relyef forması üstündür, aşağı axına doğru getdikcə dərələr genişlənir. Suvarma əhəmiyyəti böyükdür. Üzərində Axıncaçay su anbarı yaradılmışdır. Bu su anbarı 1969-cu ildə istifadəyə verilmişdir. Sahəsi təqribən 92 hektardır. Axınca çayının suyunu tənzimləyir və təqribən 9 min hektar ərazini suvarır.

Tovuzçay[redaktə | əsas redaktə]

Axınca çayının sol qolu Tovuzçay tranzit çayıdır. Bəzən bu çayın mənsəbini Kür çayı hesab edirlər. Uzunluğu 42 km, hövzəsinin sahəsi 278 km2-dir.

Murğuz silsiləsinin şimal yamacından təqribən 1973 m hündürlükdən başlayır.

Mənsəbi Gəncə-Qazax düzündə yerləşir. Yuxarı hissəsində dərin dərəli relyef forması üstündür, aşağı axına doğru getdikcə dərələr genişlənir.

Qidalanmasında yağış və yeraltı sular üstünlük təşkiil edir. Suvarmada geniş istifadə olunur. Axımı tənzimlənmişdir.

Mənbəyini Kiçik Qafqazın şimal – şərq yamacından götürən Əsrik çay Axınca çayının sağ qolunu təşkil edir. Uzunluğu təqribən 48 km, hövzəsinin sahəsi 170km2-dir. Şahdağ silsiləsinin şimal yamacından başlanınır. Mənbəyinin mütləq hündürlüyü 1750m olan Əsrikçayının mənsəbi Gəncə-Qazax düzündə yerləşir. Yuxarı axınında dar dərələrlə axır, mənsəbə doğru dərələr genişlənir. Qidalanmasında yeraltı və yağış suları üstünlük təşkil edir. Suvarmada geniş istifadə olunur.[3]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi: 2013-cü ilin əvvəlinə iqtisadi və inzibati rayonlar, eləcə də şəhər yaşayış məntəqələri üzrə əhalinin cins bölgüsündə sayı (min nəfər)
  2. Президиум Верховного Совета Азербайджанского ССР. "Азербайджанская ССР, Административно-территориальное деление на 1 января 1961-го года". Азербайджанское государственное издательство, Баку, 1961, стр. 9
  3. http://www.tehsilproblemleri.com/?p=4674