Qubadlı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Disambig.svg Bu məqalə Qubadlı haqqındadır. Rayon üçün Qubadlı rayonu səhifəsinə baxın.
Qubadlı
Gerb
Gerb
Xəritədə yeri
Qubadlı is located in Azerbaijan
Qubadlı
Qubadlı
Məlumatlar
Ölkə Flag of Azerbaijan.svg Azərbaycan
Bölgə Qarabağ
Əhali 5 600 nəfər (2007)
Telefon kodu +994 26

Qubadlı şəhəriAzərbaycanın Qubadlı rayonunun inzibati mərkəzi. Ermənistanın işğalı altındadır.

Bərgüşad çayının hər iki sahilində yerləşən Qubadlı şəhərinin əhalisi 5604 nəfərdir. 30500 nəfərlik Qubadlı əhalisi 94 kənd və bir şəhərdə məskunlaşırdı. Rayonun əhalisi əsasən kənd təsərrüfatı və heyvandarlıqla məşğul olmuşdur [1]. İşğal olunmuşdur – 1993-cü il 31 avqust[2]

Ümumi məlumat[redaktə | əsas redaktə]

Qubadlı Dağ.

Qubadlı rayonu 14.03.1933-cü ildə yaradılmışdır. Rayonda 1 şəhər (qubadlı) 93 kənd vardı. Sahəsi 802 kv/km, əhalisi 38,1 min (01.01.2010) nəfərdir. Kəndləri bunlardır - Aşağı Cibikli, Xallava, Yuxarı Cibikli, Balasoltanlı, Qaramanlı, Padar, BaĢarat, Armudlu, Deşdahat, Hat, Milanlı, Çardaqlı, Əyin, Xələc, Tarovlu, Çərəli, Boyunəkər, Saldaç, Dəmirçilər, Poladlı, Dondarlı, Diləli, Müskənli, Mirlər, Göyərcik, Əliquluuçağı, Fərcan, Göyyal, Hərtiz, Zor, Bəxtiyarlı, Saray, Hal, Ballıqaya, Qəzyan, Məmər, Mollalı, Həmzəli, Çaytumas, Əfəndilər, Yusifbəyli, Xanlıq, Xocahan, Qilican, Tinli, Xocik, Mərdanlı, Qaracallı, Qarağac, Qarakişilər, Qaralar, Hüseynuşağı, Kavdadıq, Qayalı, Abdalanlı, Ləpəxeyranlı, Mahmudlu, Mahruzlu, Muradxanlı, Muğanlı, Məlikəhmədli Qundanlı, Alaqurşaq, Davudlu Eyvazlı, Gürcülü, Qədili, Məzrə, Sarıyataq, Tatar, Qaraqoyunlu, Qiyaslı, Teymur, Müskənli, Balahəsənli, Xıdırlı, Ulaşlı, Altınca, Əbilcə, Yuxarı Xocamsaqlı, Aşağı Xocamsaqlı, Mehrili, Yuxarı Mollu, Aşağı Mollu, Mollabürhan, Zilanlı, Kürd Mahruzlu, Seləli, Novlu, İşıqlı, Həkəri, Cılfır, Seytas, Göyər Abbas, Xəndək. Qubadlı rayonu ilə Bakı arasında olan məsafə 403 kilometrdir. Qubadlı rayonu 31 avqust 1993-cü ildə Ermənistan silahlı birləşmələri tərəfindən işğal olunmuşdur. Qubadlı və onun ətrafında yerləşən kəndlər hələ XVIII əsrdə Qarabağ inzibati ərazisinə daxil idi. Sonralar Zəngəzur mahalına daxil olan Qubadlı 1868-ci ildə Yelizavetpol quberniyası yaranandan sonra Zəngəzurun tərkibinə daxil olmuşdur. Ermənistanın Gorus, Qafan rayonları və Zəngilan, Cəbrayıl, LaçınXocavənd rayonları ilə həmsərhəddir. Qubadlı şəhəri Qarabağ yaylasının cənub-şərqində, Bazar-çayın sahilində yerləşir.

Toponimi[redaktə | əsas redaktə]

Qubadli Rayon.

Qubadlının qədim tarixi ilə bağlı problemlərin içərisndə “Qubadlı” toponiminin mənşəyi xüsusi maraq doğurur. Qubadlının işğalı ərəfəsində rayona çox yaxın yerdə Hacılı kəndi yaxınlığında bir qazıntı yerində Sasani şahı Qubadın (488-531) adından zərb edilmiş gümüş sikkə nümunələri (60-a qədər) tapılmışdır. Dəfinənin olduğu küpün hündürlüyü 10,5 sm. oturacağın diametri isə 6,5 sm-dir. Nümizmat M. Seyfəddinin verdiyi məlumata görə bu sikkələr 521-522 ci illərdə kəsilmişdir. Qubadlı adının mənşəyi tarixi mənbələrə əsasən I Qubadın adı ilə bağlı olsada yaşayış məskəni kimi lap qədim dövrlərə gedib çıxır. Bu mülahizə ilə bağlı t.e.a. prof. İsaq Məmmədovun bildiyi kimi Qubadlı əvvəllər Azərbaycanın şimalında mövcud olan Albaniyanın tərkibində olmuşdur. Albaniya dövlətinin sərhədləri haqqında müxtəlif konsepsiyalar irəli sürülmüşdür. Strabon (I əsr) bu dövlətin müxtəlif dövrlərdə, müxtəlif siyasi hüdudlara malik olduğunu göstərmişdir. Görkəmli Albanşünas Dovn Albaniyanın İberiya sərhədlərindən Alazan, Kür və Araz hövzələrinə, Xəzər dənizi və Soana çayına qədərki ərazidə yerləşdiiyni göstəiri. Çox güman ki, erkən orta əsirlər dövründə indiki Qubadlı ərazisi uzun müddət Qafqaz Albaniyasının tərkibində olmuşdur. Qubadlının etnik tarixinə dair mənbələrə baxdıqda isə tədqiqatçı Ramin Əlizadənin araşdırmalarına istinadən deyə bilərik ki, Qubadlının əhalisi çox güman ki, lokal etnik qruplarla (türk tayfaları ilə) daim kontakta olan köçəri tayfaları (əsasən tərəkəmə qarışması nəticəsində formalaşmışdır. İndiyədək Qubadlının etnik tarixi haqqında müxtəlif fikirlər irəli sürülmüşdür. Rayonun yerli əhalisini bəzi antropoloqlar bütün Qafqazda ən qədim yerli tip sayılan Kaspi tipinə (və ya Oğuz tipi) mənsub olduğunu söyləyirlər. Tarixi mənbələrə istinadən deyə bilərik ki, Qubadlı Sasani şahı I Qubadın dövründə ticarət məskəni kimi genişlənmiş və iri yaşayış məskəni kimi təşəkkül tapmışdır. I Qubad (488-496-531) təqribən 496-cı ildə taxtdan salındıqdan sonra eftalilərin köməyi ilə 499-cu ildə yenidən hakimiyyət başına keşmişdir. I Qubad Bizans ilə müharibələrdə (502-505/506) qalib gəlmiş, şimaldan hunların hücumlarının qarşısını almışdır. I Qubad ölkənin iqtisadiyyatını qüvvətləndirən bir sıra islahat keçirmişdir. Onun dövründə kanallar şəbəkəsi genişlənmiş, yeni şəhərlər salınmışdır. Aparılan tədqiqatlardan məlum olur ki, Qubadlı Ərəb Xilafətinin əsarəti altına düşmüş, ərəb Xilafətinin süqutundan sonra IX-X əsrlərdə Ssanilər dövlətinin, X əsrdə Sasnilər dövlətinin, XI,XII əsrlərdə Şəddadilər dövlətinin, XII-XIII əsrlərdə Atabəylər-Eldəgizlər dövlətinin, Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətinin tərkibinə daxıl olmuşdur. XVI əsrdə formalaşmış Səədvilər Dövləti dövründə Azərbaycan bəylərbəyliklərə bölünmüşdür. XVIII əsrin ortalarına qədər davam edən bir inzibati bölgüyə görə mərkəzi Gəncə şəhəri olan Qarabağ bəylərbəyliyi də yaranmışdır. Bəylərbəylik mahallara, mahallar isə nahiyələrə bölünmüşdür. Qarabağ bəylərbəyliyi 17 mahala- Dəmirçi, Aslanlı, Bərgüşad, Vərənd, Sisyan, küpara, Babayurd, Talış, Kəbirli, Ciləbörd, Cavanşir, Xaçın, Xırda-para, Dirax İyirmidörd, Otuziki, Qaracovlu və Acan-Türk mahalına bölünmüşdür. Talış, Ciləbörd, Xaçın, Vəərnd, Dirax məlikliyi isə “Xəmsə” adlanırdı. Qarabağ adında inzibati-ərazi vahidi olk dəfə səfəvilər dövründə yaranmışdır. Onun ərazisi bütünlüklə Kür və Araz çayları ərazisini –Beyləqandan başlamış Borçalıya qədər (Borçalıda daxil olmaqla) böyük bir ərazini əhatə edirdi. 1828-ci ildə Rusiya ilə İran arasında bağlanan Türkmənçay müqaviləsinə əsasən Azərbaycanın cənub hissəsi İrana, şimal hissəsi isə Rusiyaya birləşdiirldi. 1868-ci il yanvarın 1-dən qüvvəyə minən yeni inzibati dəyişiklik haqqında imperator fərmanına görə bakı, Tiflis və İrəvan quberniyaları hesabına yeni Yelizavetpol quberniyası yaradıldı. Şuşa qəzası, həmçinin yeni yaradılan Zəngəzur qəzası, 1883-cü ildə yaradılan Cavanşir və Cəbrayıl qəzası da bu quberniyanın tərkibinə qatıldı. Zəngəzur qəzasına Lenin inqlabından sonra Ermənistana verilmiş Sisyan, Gorus, Qafan və mehri (Meğri) rayonları və Azərbaycan Respublikasının Zəngilan, Qubadlı və Laçın rayonları daxil idi. “Zəngəzurda, Dağlıq Qarabağda yaranmış vəziyyətlə əlaqədar Azərbaycan Cümhuriyyətinin daxili işlər naziri 1919-cu il yanvarın əvvəllərində hökumətə təklif etdi ki, Şuşa, Cavanşir, Cəbrayıl və Zəngəzur qəzaları Gəncə Quberniyasının tərkibindən çıxarılsın və həmin qəzalardan ibarət müvəqqəti qarabağ general-qubernatoru təşkil edilsin. 1919-cu il yanvarın 25-də Azərbaycan hökuməti həmin təkliflə razılaşdı. Şuşa, Cavanşir, Zəngəzur qəzaları Gəncə quberniyası tərkibindən çıxarılaraq onlardan mərkəzi Şuşa olmaqla Qarabağ general-qubernatorluğu təşkil olundu. Beləliklə məlum olur ki, Azərbaycan Cümhuriyyəti dövrünə qədər və Azərbaycan Cümhuriyyəti dövründə də Zəngəzur bütövlükdə öz dövlətinin-Azərbaycanın tərkibində olmuşdur.

Coğrafiyası[redaktə | əsas redaktə]

Qubadlı rayonu Gədəklər kəndi yanında saqqız ağac.

Qubadlı rayonunun təbiəti olduqca gözəldir. 1969-cu ildə burada dövlət yasaqlığı yaradılmıdır. Rayonda 13.2 min hektar meşə sahısi vardır. Palıd bu meşələrin arxası, vələs dövləti, alma, armud, fındıq, əzgil, zoğal, yemişan...sərvəti, dağ çayları, şəlalələr, buz bulaqlar şöhrəti, qara gözlü əliklər, xınalı kəkliklər, qırqovullar, turaclar, göyərçinlər... gözəlliyi idi. Çox təəssüflər olsun ki, halhazırda əldə olunan məlumatlara əsasən Qubadlı meşələri ermənilər tərəfındən qırılaraq Ermənistana və ya xarici ölkələrə daşınır. Rayon ərazisindən iki böyük dağ çayı keçir. Həkəri-Bərgüşad. Həkəri çayı öz mənbəyini Kəlbəcərdən götürüb. Araza qovuşana kimi bir çox dağ çayları ona qovuşur. Bərgüşad çayının mənbəyi isə Ərikli dağlarından başlayır. Bərgüşad öz gücünü dağ bulaqlarından süzülüb gələn Dəli çay, Şəki çayı, Sisyan çayı, Taxtakörpü çayı, Daşlı dərə çayı, Bəxtiyarlı və Ağa çaylarından alır. Bərgüşad çayı da öz Həkəri çayı kimi Araza tökülür. Hər iki çay rayonun Qaralar kəndinin yaxınlığında birləşir. Rayonun bir hissəsi aran olsa da, əsas hissəsi dağlıqdır. Dağlıq yerlər meşə örtüyünə bürünmüşdür. Rayonun Hərtiz və Səngər dağlarındakı şəfalı bulaqları can dərmanıdır. Qubadlılar heyvandarlıqla, tütünçülüklə və taxılçılıqla məşğul olurdular. Qubadlıda hələ istifadə olunmamış böyük əqiq yatağı da var. Bundan başqa mərmər karxanası da var idi. [3]

İqtisadiyyatı[redaktə | əsas redaktə]

Şəhərdə 62 idarə və müəssisə fəaliyyət göstərirdi. Burada asfalt zavodu, inkubator-quşçuluq fabriki, daş karxanası, texniki-təchizat idarəsi, tikiş fabriki, Azərbaycan "Neftqazavtomat" təcrübə zavodu və başqa istehsal xarakterli müəssisələr də var idi. Qubadlı rayonunda 21 orta, 26 səkkizillik, 15 ibtidai məktəb, bir əyaniqiyabi orta məktəb var idi. Xanlıq kəndindəki 126 №-li orta texniki peşə məktəbində hər il 300 nəfər şagird müxtəlif peşələrə yiyələnirdi. Qubadlı rayonunda 300 yerlik 4 xəstəxana və 33 səhiyyə müəssisəsi fəaliyyət göstərirdi. Rayonda 111 mədəni maarif müəssisəsi, o cümlədən 60 kitabxana, 10 mədəniyyət evi, 28 klub, 6 avtoklub, 23 kino qurğusu fəaliyyət göstərirdi. 125 ticarət, 96 ictimai-iaĢə, 25 məiĢət xidməti müəssisəsində əhaliyə xidmət göstərirdi. Rayonda 21 rabitə müəssisəsi vardı. Qubadlı qəsəbəsində 1200, Hal, Muradxanlı kəndlərinin hər birində 150, Teymur Müskanlı, Balasultanlı, Çardaxlı, Aşağı Mollu kəndlərinin hər birində 100, Qayalı kəndində 50 nömrəli ATS fəaliyyət göstərirdi. İşğaldan qabaqkı son illərdə qəsəbə və kəndlərdə onlarla yeni ictimai və yaşayış binaları tikilmiş, bağlar, xiyabanlar, meydanlar, körpülər salınmış yollar çəkilmişdir. Qəsəbədə 1176, Çəpəli, Dondarlı, Mahruzlu kəndlərinin hər birində 422, Muradxanlı kəndində 325, Balasoltanlı, Çardaxlı, Qaracallı kəndlərinin hər birində 192, Göyərçik kəndində 164 yerlik orta, Qayalı kəndində 216, Dəmirçilər, Xəndək kəndlərinin hər birində 192, QarakiĢilər, Tarovlu, Aşağı Xocasamlı kəndlərinin hər birində 164 yerlik səkkizillik, Mərdanlı, Padar, Qiyaslı, Abdalalanlı, Mərlər kəndlərində ibtidai məktəb binaları da işğaldan əvvəl istifadəyə verilmişdir. Rayon mərkəzindəki müasir tipli xəstəxana şəhərciyi, ATS, ticarət mərkəzi, univermaq, universam, bazar, mehmanxana, kitab evi, Mahruzlu kəndindəki poliklinika, Qaralar kəndindəki ambulatoriya, Xocik, işıqlı, Diləli, Müskanlı kəndlərindəki kitabxana binaları da işğaldan qabaq inşa edilmişdir. Bu müddət ərzində rayon mərkəzində 30-a qədər inzibati bina tikilib istifadəyə verilmişdir. Həmçinin işgaldan əvvəl rayon mərkəzində Əliquluşağı, Həkəri (Zəngilan rayonu) Xanlıq, Əyin, Fərcan, Mirlər, Dəmirçilər, Hərtiz, Çərəli, Muradxanlı, Qaracallı, Eyvazlı və Yuxarı Mollu ilə birləşdirən yeni asfalt və şosse yollar çəkilmiş, köhnə yollar genişləndirilmişdir. Xanlıq-Yuxarı Mollu, UlaĢlı-Mahruzlu, Qəzyan-Xocahan və başqa kənd arası yollar öz əvvəlki görkəmini büs-bütün dəyişmişdir. Qubadlı-Dondarlı, Sariyataq-Padar, Qaralar-Mahruzlu, Teymur Müskanlı-Balahəsənli, Mahmudlu-Hacılı körpüləri həsrətli sahilləri bir-birinə qovuĢdurduğu kimi, yolçulara da qol-qanad vermişdir. Səngər dağının səfalı bir güşəsində cənnət misallı Armudlu bağında tikilən ponsionat hamını sevindirmişdir. Qubadlılar öz sevimli qəsəbə və kəndlərində tikinti abadlıq işlərini həvəslə davam etdirirlər.

Tarixi və mədəniyyət abidələri[redaktə | əsas redaktə]

Khanate of Karabakh in 1823.JPG

Bəşəriyyətin keçib gəldiyi uzun əsrlik tarixi yol birmənalı təsdiqləyib ki, ilk insan və ilkin mədəniyyət Dəclə-Fərat çaylarının (Mesopotomiyada, bu sözün hərfi mənası da elə iki çayarası deməkdir) sağ və solunda intişar tapıb. Bu qədim mədəniyyətin ardınca yaranmış antik mədəniyyətlər də, çox maraqlıdır ki, iki çay arasında araya-ərsəyə gəlib. Orxon-Yenisey, Sir-Dərya və Amu-Dərya çayları arasında zaman-zaman yaranmış möhtəşəm mədəniyyət nümunələri də bu obyektiv qanunauyğunluqla bağlıdır. Hələ də kifayət qədər tədqiq olunmamış Kür-Araz mədəniyyəti də tarixin bu pozulmaz qanununa istinadən yaranmışdır. İki çay arasında əzəmətli mədəniyyətin yaranıb formalaşmasını birbaşa “su həyatdır” məntiqi şərtləndirir. Zaman-zaman düşüncə sahiblərinin bir çoxunun həyatın sudan intişar tapdığı qənaətində olmaları da təsadüfı deyildi. Bu analogiyanı təsadüfən aparmırıq. Kür-Araz mədəniyyətinin ən parlaq nümunələri Bərgüşad-Həkəri çayları arasında boy atıb ucalmış maddi mədəniyyət nümunələridir. Tarixi qaynaqlarda Qubadlının qədim türklərin yaşayış məskənlərindən olduğu dönə-dönə vurğulanıbdır. Rayonun ərazisində bu günümüzə qədər gəlib çıxmış abidələr də “əşyayi-dəlil” kimi bu faktı əyani şəkildə təsdiqləyir. Tarixi abidələr insan oğlunun əlinin, beyninin, fiziki və intellektual cəhdinin məhsuludur. Hər bir insan (xalq, millət) öz dünyagörüşünə, təfəkkürünə uyğun düşünüb və düşüncəsini lazımi zaman-məkan harmoniyasında da həyata keçiribdir. Qubadlı torpağının tarixi uludur. Lakin onun adı bir mənbəyə (“Coğrafi adlar”, Azərnəşr, 1982) əsasən dörd əsr bundan əvvəl yaranmışdır: “Qubadlı XVI əsrin sonunda Azərbaycana köçmüş səlcuq türklərinə mənsub Qubad nəslinin adını daĢıyır”. Vətənin hər yerində olduğu kimi, Qubadlı torpağına da səpələnmiş daş yaddaşları – abidələr uzaq-uzaq keçmişlərdən xəbər verir. Görünür, ulu babalar bu abidələri daha etibarlı tarix hesab etmişlər. Gavur dərəsindəki mağara ibadətgah IV, Muradxanlı kəndindəki Qalalı, Əliquluşağı kəndindəki Göy qala abidələri V, Yazı düzündəki Cavanşir türbəsi, Dəmirçilər kəndindəki iki türbə XIV, Gürcülü kəndindəki türbə XVII, Xocamsaxlı kəndindəki türbə XVIII yüzilliklərdən xəbər verir. Əliquluşağı kəndindəki mağara ibadətgah, Xocamsalı kəndindəki qala, Seytas kəndindəki Anabat və bir çox əfsanəvi abidələr (Oğlan-qız qayası, Sınıq körpü, və s.) kim bilir, bəlkə daha qədim dövrlərin salnaməsidir?! Belə bir gerçək həyati formul var: “Heç nə, həç nədən yaranmır”. Hər bir şeyin maddi-mənəvi əsası olmalıdır. Maddi-mənəvi abidələr də insanın özünüdərk erasının məhsuludur. Bu gün ermənilərin min bir hiylə və “zəhərverənlərinin” köməkliyilə işğal etdikləri Qarabağ və onun ətrafındakı ərazilərdə qalmış maddimənəvi mədəniyyət abidələri qədim türk düşüncələrin və əl izlərini qoruyub saxlamaqdadır (Qarı düşmən onları sıradan çıxarmış olsa belə). Qubadlı qədim yaşayış məskənlərindən biridir. Bu faktı əyani şəkildə onlarla mədəniyyət nümunələri təsdiqləyir.

Artcakh, Sanasar (Kubatli), Memorial spring, 2014.05.09 - panoramio

28 aprel 1920-ci ildə Azərbaycan Sovet İmperiyası tərəfindən işğal olundu. Həmin il hoyabrın 9-da Bakıda Stalin Naxçıvan on averilən suala cavab olaraq bildirmişdir ki: “Zəngəzur və Naxçıvan kimə məxsus olması barədə deməliyik ki, onları indiki Ermənistan hökumətinə vermək olmaz, lakin arada Sovet hakimiyyəti yaransa vermək olar. Belə də oldu. Beləliklə hoyabrın 29-da Ermənistanda Sovet hakimiyyəti elan olunması münasibətilə Azərbaycan (KKB) PMK-si noyabrın 30-da qərar qəbul etdi. Noyabrın 4-də qəbul olunmuş qərara ciddi olaraq Zəngəzurun Ermənistana verilməsi elan olundu. (Demək lazımdır ki, bu qərara baxmayaraq, Azərbaycan hökuməti Zəngəzurun Azərbaycan tərkibində saxlamağa çalışmışdı. Həmin istiqamətdə axırıncı cəhdlərdən biir 1921-ci iln may ayında edilmişdir. Lakin bütün bu cəhdlərə baxmayaraq Zəngəzurun böyük bir hissəsi-Sisyan, Gorus, Qafan, Mehri Ermənistana SSR-yə verildi. Bunu da qeyd edək ki, Qubadlı, Zəngilan, Laçın və Cəbrayıl qədim Şuşa qəzasına birləşdiirldi. Zəngəzur Cünik kinyazlığının ərazisi hüdudlarına daxil idi. Qeyd: Albaniya dövləti dövründə Qarabağın daölıq hissəsi Arsax adlanırdı) sünik Arsaxdan başlamış Göyçə (Sevan) gölündən cənubda yerləşərək Sünik 12 vilayətdən ibarət idi. Sünik Albaniya və Atropatenonun tərkibində olsada müəyyən dövrlərdə müstəqil olmuşdur. Sünik iqtisadi və siyasi cəhətədn güclü idi. Hətta döyüş zamanı təqribən 20 min süvari çıxararmış. Albaniya tarixçısı Movses Kalankatlı ilk Alban hökmdarı Aranı Cüniklə bağlayırlar. M. Kolonkutlının məlumatına görə Parsiya hökmüdarı Valarşak I əsrdə sasani nəslindən olan Arani Albaniyaya hakim təyin edilmişdir. Sünik hakimləri Əhəmənilərə və Ermənistana tabe olmayaraq siyasəti yürüdürdülər. X əsrin 2-ci yarısında Sünikdə mərkəsi Qafan olan Sünik çarlığı təşəkkül tapdı. XII əsrdə isə Sünik çarlığı Səlcuqların ərazisinə qatıldı. İnzibati -ərazi bölgüsü mənbəsində çar Rusiyasından heç nə ilə fərqlənməyən Sovet Rusiyası da “ parçala, hökm et”-siyasıətini ənənəsini başqa formada davam etdiridi. Belə ki, 1923-cü ilin avqustunda Azərbaycan Mərkəzi İcrayyə Komitəsinin qərarı ilə Kəlbəcər, Laçın, Qubadlı rayonlarının əraziləri üzrə Kürdüstan qəzası yaradılır. 1929-cu il aprel ayının 6-da VI Qurultayın qərarı ilə Kürdüstan qəzası ləğv edilir və onun yerində Kəlbəcər, Laçın və Qubadlı dairələri yaradılır. Onuda qeyd edək ki, DQMV yaradılarkən Qubadlı rayonu ərazisindən vilayətdə torpaq verilmişdir. Qubadlı rayonunun ərazisi 802 kv.km-dir. Rayonda qəhvəyi dağ meşə torpaqları, vardır. “Yazı düzü”, “Gəyən”, “Məzrə” və s. düzləri bol məhsullu torpaqlardır. Ümumiyyətlə rayonda 79812 hektar torpaq fondu vardır. Bundan 14956 hektar əkin, 850 hektar çoxillik bitki, 631 hektar biçənək, 17192 hektar örüş-otlaq, 534 hektar həyətyanı, 13160 hektar meşə 582 hektar bağ və üzümçülük idi. Rayon Bakıdan 387 km, ən yaxın dəmiryol stansiyası ilə “Həkəri” stansiyasından 35 kilometr məsafədədir. 1930-cu il avqust ayının 30-da Azərbaycan SSR-də rayonlaşma aparılarkən Azərbaycan Xalq Komisarları Sovetinin və Mərkəzi İcrayyə Komitəsi birgə qərarı ilə Azərbaycanda I, II, III kateqoriyalı rayonlar yaradılmışdır ki, Qubadlı I kateqoriyalı rayonlar sırasına daxil idi. Qubadlı qəsəbəsi rayonun mərkəzi olub, 1931-ci il noyabr ayınıın 24-də Mərkəzi İcrayyə Komitəsinin qərarı ilə Qubadlı rayonu Zəngilan rayonu ilə birləşdirilmiş, 1933-cü il mart ayının 14-də ayrılaraq müstəqil rayon olmuşdur. 1963-cü il yanvar ayının 4-də Qubadlı rayonu bir daha Zəngilan rayonu ilə birləşdirilib, bir ildən sonra 1964-cü il iyun ayının 17-də yenidən ayrılıb müstəqi rayon olmuşdur. Bunu da qeyd edək ki, XIX əsrdə Qubadlıda 220-dən artıq kənd olmuşdur. XX əsrin əvvəllərində bölgədə baş verən proseslər nəticəsində bu kəndlərin bir çoxu digər kəndlərə köçürülmüşdür. 1993-cü il Qubadlının işğalçı Ermənistan təərfindən işğalınadək 94-kəndi olmuşdur. İşğala qədər Qubadlının Ermənistan Respublikası ilə 120 km-lik sərhəd zolağı var idi. Qubadlıda “Qubadlı yasaqlığı” deyilən dövlət yasaqlığı da var idi ki, bu ərazi Kiçik Qafqazın cənub şərqində, Qubadlı və Laçın rayonlarının ərazisində idi. Sahəsi 20 min h. idi. 1969- cu ildə cüyür, çöldonuzu, qırqovul və s. heyvanları mühafizə etmək məqsədi ilə təşkil olunmuşdur. Əhalinin məşğuliyyəti: Qubadlının əhalisinin əsas məşğuliyyəti sahələri əkinçilik, heyvandarlıq, baramaçılıq, xalçaçılıq və üzümçülük olmuşdur. Bunu da qeyd edək ki, Qubadlı torpağı çəltik əkini üçün Azərbaycanda analoqu olmayan münbit xüsusiyyətlərə malik iid. Qubadlıda xalçaçılığın müxtəlif sahələri də inkişaf etdirilmişdir. Hətta keçən əsrin başlanğıcında nəşr olunmuş “Qafqaz diyarının xəritəsi”ndə belə bu ərazidə yerləşənkənalərdən küstar üsulu ilə istehsal olunmuş seçimlər və digər tatar (azərbaycanlı) tipində olanparçaların, həmçinin ipəkçilk məhsullarının quru ticarət yolları vasitəsi ilə Qara dəniz və Xəzər dənizinin sahillərində yerləşən ğlkələrdə, Mərkəzi Rusiya quberniyalarına ixrac olunduğu göstərilmişdir. Lakin təəssüflə qeyd edilməlidir ki, Qarabağ tarixi etnoqrafiq zonasının bir guşəsi olan Qubadlının sənətkarlıq məədniyyəti son dövrlərlərdəki tədqiqatlarda əks olunmamışdır. Tarixi abidələr: Rayonun ərazisi tarixi abidələrlə zəngindir. Kiçik ölçülü yerüstü daş abidələrin çox az bir hissəsi virtual müşahidələr nəticəsində rayonun tarix-diyarşünaslıq muzeyinə gətiirlmişdir. Ümumiyyətlə rayonda tarix-diyarçünaslıq muzeyində 3000-dək nadir eksponat olmuşdur. Qubadlıda erkən –orta əsrləd dövrünə aid Gavur dərəsində mağara –ibadədgah, Muradxanlı kəndindəki “Qalalı” qalası (V əsr), Göyqala istemkahları, Dəmirçilər kəndində iki türbə (XIV) əsr bir məscid (XIX əsr), bir “Hacıbədəl körpüsü” , yazı düzündə “Cavanşir” türbəsi (XIV əsr), Dondarlı kəndində məscid (XIX əsr) gürcülü kəndində türbə (XVII əsr), Xocamsaxlı kəndində qalacıq, Əliquluuşağı kəndində mağara-ibadətgah bulaq və kəndin yaxınlığında “Göy qala” (V əsr), “Laləzar” körpüsü (1867), Novlu kəndi yaxınlığındakı “daş adamlar”, Qaracallı kəndində “Şirəxanlar”. Əliquluuşağı kəndində “Oğuz” qəbristanlığı, qala boynundakı “Üç pilləli qəbristanlıq”, Yazı düzündə inşa edilmiş XIV əsrə aid “Sandıq” və “Qoç” qəbr daşları və s. bu qəbildəndir. Bütün bunlar Qubadlının Azərbaycanın ən qədin ərazisi bölgələrindən biir olduğunu göstərir. Bundan başqa Qubadlıda olan toponimlərin əksəriyyətinə “Kitabi-Dədə Qorqud” boylarında rast gəlinir. “İç oğuz”, “Qazan dəərsi”, “Məliklərin dərəsi”, “govurlu”, “Yazı düzü” və s. El arasında “ağız ədəbiyyatı” deyilən şifahi xalq ədəbiyyatının, baba-nənələrimizin, nəsildən-nəsilə keçən xatirələr toplusunda “Yazı düzü”nın qurtaran yerində “Çınqıllı” deyilən gözəl bir şəhər olması da yada salınardı. Etnik tarixə dair: Məlum olduğu kimi Qubadlı ərazisi Qərbi Azərbaycan Şərqi Anadolunun məskunlaşmış türk tayfalarının daimi məskünlaşma yerlərindən biri olmuşdur. Buna görə də etnik mənsubiyyət baxımından rayonun əhalisinin etnik tərkibinin qədim türk tayfalarından ibarət olmasını yuxarıda rayonun tarixi ilə bağlı hissəsində dısa da olsa demişdik. Biz yuxarıda Sünik knyazlığının Zəngəzur ərazisinin əhatə etdiyini də demişdik. Sunik əhalisi isə etnik tərkibinə görə qədim türk tayfalarından ibarət idi. Sünik tayfasının adı çox güman ki, erkən orta əsrlərdə Çinin sərhəd tayfalarının biri olan syunnu (hunn) türklərin adı ilə bağlıdır. Qubadlının yerli əhalisi miniliklərdən ibarət olması ehtimalı daha çoxdur. Bundan başqa V əsrdə Sünikdə kəngərlər də məskən salmışlar. Kəngərlər isə türkdilli tayfalar idlər. Tədqiqatçıların mülahizəsinə görə kəngərlər necenik tayfalarından olmuşdur. Çox güman ki, eramızın əvvəllərində hunların tərkibində Zaqafqaziyaya gəlmişlər. Kəngərlər əsasən Naxçıvan ərazisində yaşasalar da tarixi Qabağın müxtəlif yerlərində məsgən salmışlar. Çox güman ki, kəngərlər qədim neceniklər Cunik kinyazlıqlarının tərkibində indiki Qubadlı əhalisinin etik tərkibinin formalaşmasında iştirak etmişlər. Bundan başqa Qubadlı kəndlərinin toponiminin mənşəyində də türk adlarının olması təsadüfü deyildir. Məsələn: (bax : səh 14-ün arxasına). Belə ki, əhalinin məçkunlaşdığı yerlərin toponimləri və özlərinə məxsus inanc və adət-ənənələrini yaşatdıqları milli oyun və bayramlarında onların tarixi və etnik mənsubiyyəti haqqında müfəssəl məlumatlar görmək heç də çətin deyildir. Bu barədə Əliağa Aslan “Tanri sevgisi” kitabında yazır: “ Qarşı yatan qara dağın birinə səngər, o birinə Hərtiz deyən, kölgəlik və qaba ağacın ğyən, axar suya, ağ alına dua qılan bu yerin adamları da yəyqin elə dünya binnət olanda bura gəlmişdilər. Yoxsa, bu boyda qədim-qiyamlıq hardandı belə?! “İç Oğuz “, “Qazan dərəsi”, “Məliklərin dərəsi”, “Çavurlu dərəsi”, “Tat dərəsi”... Ulaş oğlu Qazanın başının dəstəsilə Qarağacdan keçib Altun taxta getdiyi dünən deyildi ki, uşağın da yadında qala...! Qaracallıda çobanın daş heykəli “Çoban taxtası”na göydən düşməmişdi ki, elə Qaraca Çobanın özüydü də. Ta kim olasıydı ki?! Qaraimanlı, Qaraqoyunlu, Qaracallı, Qarağac, Qarakişilər, Qaralar deyilən el-oba adamlarınınuzundə haqqın nuru vardır. Qara dedikləri də elə böyüklüyün, azmanlığın nişanəsiydi. Yoxsa nə düşmüşdü adamlara ki, günaha batıb olmayan yerdən özlərinə qara desinlər... Gənc tədqiqatçı R.Əlizadənin araşdırmalarında da göstərildiyi kimi, Qubadlılar antropoloji baxımdan Kaspi (Xəzər və ya Oğuz) və Anadolu tiplərinin populyasiyası olmaqla yanaşı monqoloidlərin ən qədim sütunlarından biri sayılan poleosibir tipinə də bənzəyirlər. V.V.Bunakin müəyyənləşdirdiyi ön Asiyada və Balkanlarda formalaşan Qafqaz-Balkan irqinin Kaspi (Xəzər) tipinin-antropoloq və etnoqraf K.K,Məmmədov arxioloji, poleoantropoloji və digər praktiki dəlillərə söykənərək bu tipi Oğuz irqi adlandırmağı təklif edir, bəzi süsusiyyətləri (başın yarması-dolixokefali) orta boy Şimali Qafqaz tipinə nisbətən bədənin daha çox piylənməyə meyilliyi, 3-cü tük örtüyünə görə dünyada ilk yerlərdən birini tutması, saçın rəngi (tünd və qara və.s) Qubadlılar üçün səciyyəvidir. Qubadlıların mənsub olduğu Oğuz tipinin monqoloidlik xüsusiyyətləri Qafqaz_Balkan irqinin digər tipinə nisbətən daha çoxdur. Beləliklə tədqiqatçıların rəyinə görə Qubadlı əhalisi etnik tərkibinə görə qədim türklərin Oğuz tipinə mənsubdur. Buna misal olaraq Qubadlının daha bir tərəfindən kəndlərinin bir neçəsinin adını göstərmək bəzi yersiz şüphələrə son qoymaq istəyirik. Göygöl, T. Müskanlı, Ulaşlı, Zor, Xələc, Göyərbas, Göyərcik, İşıqlı, Xəndək, Xanlıq, Əfəndilər, Dondarlı, Dəmirçilər, Poladlı və.s və sonda hamısı. Qubadlı İşğal Ərəfəsində: Qarabağ münaqişəsi başladığı vaxtdan Qubadlı təcavüzün , erməni terrorunun obyektinə, qaynar nöqtəsinə çevrildi. 1988-ci il fevral ayının əvvəllərindən Ermənistandan azarbaycanlılarının deportasiya edilməsinə başlandı və ilk dəhşətli qaçqın dalğası Qubadlıdan keçdi. Sisiandan, Qafandan, Gorusdan qovulan, döyülüb təhqir edilən soydaşlarımızı qubadlılar qəbul etdilər. Dağlıq Qarabağla Ermənistan arasında yerləşən Qubadlının strateji əhəmiyyətini başa düşən təcavüzkar qüvvələr Qubadlıda terror-təxribat əməlləri törədərək Dağlıq Qarabağla onun ərazisində keçib yaratmaq, dəhliz açmaq, buradan silah-sursat daşımaq istəyirdilər. Bu işdə erməni separatçılarına sovet ordusu çox böyük kömək göstərirdi. 1989-cu ilin sentyabr ayında sovet qoşunlarının zirehli texnikalarının müşaiyəti ilə Görus istiqamətində Yazı düzü yolu ilə150-160 avtobilindən ibarət maşın karvanının Qubadli ərazisinə yaxınlaşdığı xəbər verildi. Bir saat ərzində yerli əhali ayağa qalxdı. Bütün yollar bağlandı. əliyalın adamlar maşın karvanının hərəkətini dayandırdılar. Bütün cəhdlərə- o vaxt Dağlıq Qarabağda rəhbərlik missiyasının öz üzərinə götürən A.Volskinin təziqlərinə baxmayaraq, avtomobil karvanı, rayonun ərazisinə buraxılmadı. Təəssüf ki, geri qaytarılan avtomobil karvanı bir həftə Ermənistanın Xinzirək kəndində qaldıqdan sonra Laçın-Şuşa yolu ilə Xankəndinə gedə bildi. 1989-cu il noyabr ayının 28-də N.Heydərəv adına kolxozun drektoru, Novlu kənd sakini Qaçay Ələkbərov, sürücü Telman Hümbətəliyev vəhşicəsinə qətlə yetirildilər. Novlu kənd sovetinin sədri Mehdi Mehdiyev girov aparıldı. Gorusda öldürülən Mehdinin meyidini 4 aydan sonra almaq mümkün oldu. 1990-cı ilin aprel ayında “Sovet Azərbaycanı” sovxozunun drektoru Nümayiş Mehdiyevə sui-qəsd edildi. Sərhəd zonasındakı fermadan qayıdan sovxoz direktorunun maşını terrorçülar tərəfindən atəşə tututldu. Avtomaşında olan Şirzad Həsənov ermənilər tərəfindən qətlə yetirildi. 1989- cu ilin axırları və 1990-cı ilin əvvəllərində ərazimizdə vəziyyət son dərəcə ağırlaşdı. Rayon ağsaqqallarının ziyalılarla birlikdə keçirilən yığıncağında qərara alındı ki, lazimi tədbirlər görülməsi məqsədilə yenidən respublika hökumətinə müraciət edilsin. Bu məqsədlə 1990-cı il yanvarın 6-da Bakıya nümayəndə heyyəti göndərildi. Lakin aydın oldu ki, o vaxt Mərkəzi Komitənin birinci katibi işləyən Əbdülrrəhman Vəzirov vəzifə kreslosunun, öz canının hayındadır. “Vaxtı olmadığına görə” nümayəndələri nə Ə.Vəzirov, nədə Nazirlər Sovetinin sədri Ayaz Mütəllibov qəbul etti. 1989-cu ilin dekabr ayında o vaxt respublika daxili işlər nazirinin müavini işləyən V.Barannikovun göstərişi ilə Qubadlı polis şöbəsində olan 5-10 “Kalaşnikov” avtomatı götürülüb Bakıya aparıldı. 1990-cı il yanvarın 15-də isə rayonda fövqəladə vəziyyət tətbiq edildi və özünmüdafiə dəstələrinin ov tüfəngləri də yığıldı. 1991-ci il aprelin 7-də ermənilər Cibikli kəndi yaxınlığında Şahin Hüseynovu qətlə yetirmiş, yaraladıqları Qərib Nəzərovu girov aparmışdılar. Şahin qətlə yetrildiyi yerdə pusku quran erməni silahlıları meyiti götürməyə gələn kənd camaatını gülləboran etmişdi. Bu hadisələr kəndin təhlükəsizliyini təmin etməli olan sovet hərbi birləşməsini gözü qarşısında baş versə də onlar camaatın müdafiəsi üçün heç bir hərəkət etməmişdilər. Kömək üçün kənd sakinlərinin müraciətinə məhəl qoymayan hərbi birləşmənin komandiri hətta əsgərlərə atəş açmağı qadağan etmişdir. Təkcə milliyətcə ukraynalı olan əsgər Oleq Babak erməni quldurlarının vəhşiliyinə dözməyib, öz komandirlərinin əmrinə zidd olaraq camaatın müdafiəsinə gəlmişdir. Həmin döyüşdə Oleq Babak həlak olmuşdur. 1991-1993-cü illər münaqişəsinin zirehli texnikanın, aviyasiyanın və artilleriyasının tədbiqi ilə böyük müharibəyə çevrildiyi mərhələdir. Bu illər Ermənistan ərazisindən rayon mərkəzi və sərhəd yaşayış məntəqələrinin intensiv artilleriya atəşinə utulduğu, yaşayış məntəqələrinin vertolyotların, tank və digər zirehli texnikaların müşaiyyəti ilə ermənihərbi birləşmələrinin hücümuna məruz qaldığı dövrdür. Artıq müəyyən döyüş təcrübəsi qazanmış yerli döyüşçülər düşmənin basqınlarını uğurla dəff edirdilər. Rayonda özünümüdafiə dəstələrinə təcrübəli hərbiçi polkovnik Nüsrət Namazov başçılıq edirdi. Igid döyüşçü Əliyar Əliyevin özünümüdafiə dəstələrinin bazasında yaradılan hərbi briqadanın möhkəmləndirilməsi istiqamətində iş aparıldı. 1992-ci il may ayının 15-də Müdafiə Nazirinin Baş Qərargah rəisi Şahin Musayev işğal olunmuş şuşadan və Laçından çıxan hərbiçiləri və texnikanı Bakı istiqamətində apararkən rayon əhalisi ona boşalmış Laçın rayonu ilə olan 60 kilometrlik sərəhd zonasını möhkəmləndirmək xahişi ilə müraciət etmişdir. Baş Qərargah rəisi geri çəkilən qüvvələrin işğal olunmamış ərazidə mövqe tutmasını təmin etmək, Qubadlı əhalisinin təhlükəsizliyini qorumaq əvəzinə qubadlılara: “heç bir müdafiə tədbiri görülməyəcək, siz də köçün” demişdir. Nəhayət, 1992-ci ilin sentyabr –oktyabr aylarında Laçının azad edilməsi əməliyyatı keçirilirdi. Müdafiə Nazirliyinin əməliyyata rəhbərlik edən qərragahı Qubadlıda yerləşirdi. Əməliyyatın uğurla getdiyi, Laçının işğal olunmuş kəndlərinin bir-birinin ardınca sürətlə azad edildiyi bir vaxtda Əlikram Hümbətovun quldur dəstəsi özbaşına olaraq döyü.dən çıxdı. Laçın-Akara şosesi yoli ilə geri qaçan batalyon rastına gəldiyi kəndləri vahiməyə salıb “erməni qonşuları gəlir, qaçın” deyərık təxriubat aparmışdı. Əlikram Hümbətovun təxribat əməliyyatı haqqında o vaxt Baş Qərargahın rəisi işləyən Nurəddin Sadıqov telefonla müdafiə R. Qazıyevə məlumat verdikdə “Əilkram mənim əmrlərimi yerinə yetirir, onunla işiniz olmasın”- demişdir. Bu cür satqınlığın nəticəsində Laçının azad olunması əməliyyatı baş tutmadı. Yüzlərlə döyüşçümüzün, o cümlədən böyük şücaət göstərmiş və Azərbaycanın Milli Qəhramanı adına layiq görülmüş Əlyar Əliyevin, Kərəm Mirzəyevin qanı bahasına azad olunmuş torpaqlar yenidən düşmən əlinə keçdi. Təxribat və pozucu xarakteri əmirləri yerinə yetirilmədiyinə görə, briqada komandiri polkovnik Nüsrət Namazov, Rəhim Qazıyev və Surəıt Hüseynov tərəfindən Yevlax şəhərinə çağrılaraq həbs edildi. 17 gün erməni ilə birlikdə açıq havada, dəmir barmaqlıq arasında ayaqüstə saxlanıldı. Yalnız Qubadlı camaatının böyük təziqindən sonra N. Namazovu azad etdilər. 1993-cü ilin yayında bütün cəbhə boyu erməni hücumlarının miqyası genişləndi. Belə ağır vəziyyətdə isə yerli xəyanətkar qüvvələr özlərinə tab eolan hərbi birləşmələri döyüş mövqelərindən çıxartdılar. Təkcə Lənkəranda xəyanət yolu tutmuş Əlikram Hümbətovun tabeliyində olan 3000 nəfərlik canlı qüvvə və 80-dən artıq hərbi texnika torpaqlarımızın müdafiəsindən uzaqlaşırdı. Surət Hüseynov ona tab eolan əssa qüvvələri Gəncədə saxlanılmışdır. Belə şəraitdə bir-birinin ardınca Ağdam, Fizuli və Cəbrayıl rayonları işğal edildi. Bu rayonların boşalması Qubadlının faktiki olaraq müasirə vəziyyətinə saldı. Avqustun ikinci yarısında Hadrut rayonu istiqamətində strateji əhəmiyyətli Topağac hündürlüyündə hücumlar başlandı. Bu yüksəklik uğrunda qanlı döyüşlər getdi və dəfələrlə əldən-ələ keçdi. Rayonun şərq tərəfində geniş bir ərazisi müdafiəsiz qalmışdır. Həkəri çayı boyunca Zilanlı, Mahruzlu, Xanlıq kəndindən tutmuş Başarat zonasınadək yerli əhali silaha sarılanda, qüvvələr qeyri-bərabər idi. Zirehli texnikanın qarşısını 4-5 adama düşən bir avtomatla qorumaq mümkün deyildi. Cəbrayıl istiqamətinin bağlamaq üçün əlavə qüvvələr lazım idi. Lakin qubadlıların gözü yolda qalsa da, Surət Hüseynovun söz verdiyi 25 tank və digər zlrehli texnika gəlib çıxmadı. Avqust ayının 30-da erməni hərbi birləşmələri yalnız yerli mülkü əhalinin qoruduğu Gəyən zonası istiqamətində güclü hərbi texnikanın müşayəti ilə hücuma keçdi. Əsas zərbə Xanlıq istiqamətinə yönəldilmişdir. Qeyri-bərabər döyüşdə kənd sakinləri nə qədər fədakarlıqla döyüşsə də erməni tankları kəndə soxuldu. Həkəri çayı boyunca Muradxanlı, Balasoltanlı istiqamətində rayona girən erməni hərbi birləşmələri kəndləri yandırıdı, dinc əhaliyə divan tutdu. Beş il davam edən mühariba boyu verilən itkilərdən daha çox həmin gün itki verdik. Torpaqlarımızın qorunması uğrunda mübarizədə 238 nəfər Qubadlı sakini şəhid oldu. Məcburi köçkün vəziyyətinə düşən əhali respublkkanın 47 .əhər və rayonuna səpələndi. İşğal nəticəsində rayona dəyən maddi zərərə milyard manatladır. Təkcə ictimai sektordan 7,3 min ton taxıl, ,6 min ton tütün, 80 ton bostan, 104 ton kartof və digər kənd təsərrüatı məhsulu, 7.160 baş mal-qara, 231 min baş qoyun-quzu düşmənə qaldı.Uşaqdan böyüyə hamının son qənaəti budur ki, Qaçaq Nəbinin oylağı düşmənə qalmamalıdır.

Mağaralar[redaktə | əsas redaktə]

Rayonun ərazisində qədim insanın yaşadığı onlarla mağara (kaha) mövcud olmuşdur. Aşağı Mollu kəndində doqquz, Əliquluuşağı kəndində beş, Həmzəli kəndində doqquz qədim insan məskəni olmuş kaha (mağara) bu günümüzə qədər durmaqdadır. Xanlıq, Çaytumas, Yusifbəyli, Məlikəhmədli, Məzrə və b. kəndlərdə də qədim yaşayışməskənləri vardır. “Gavur dərəsi” deyilən ərazidə IV əsrə aid mağara vardır.

Qalalar[redaktə | əsas redaktə]

Qala sözünü eşidəndə qeyri-iradi adamın gözü önünə sıldırım, keçilməz uca dağlar gəlir. Qala deyəndə adamın qanı coşur, ürəyinə təpər, qoluna qüvvət gəlir. Qubadlının ərazisində tarixə yoldaşlıq etmiş, mühafizə, gözətçi funksiyasını yerinə yetirmiş qalalar mövcuddur. Əliqulu uşağı kəndində Göy qala (V əsr), Muradxanlı kəndində “Qalalı” qalası, Xocamsaxlı kəndində Qala rayon işğal olunana qədər dururdu. Yeri düşmüşkən, onu da qeyd edək ki, Xocamsaxlı kəndinin qədim adı Qalacıq olub. Kənd sakinləri hələ də kəndin əski adını (Qalacıq) daha çox işlədirlər. Xocamsaxlı antrotoponimi Qalacıq toponimindən qat-qat sonralar yaranmışdır.

Türbələr[redaktə | əsas redaktə]

Türbələr indiki göydələnlərin yadlaşmış əcdadlarıdır. O türbələr ki, dibindən göz qıyıb başına baxanda adamın gözü qaralıb, başı fırlanıb, başından papağı düşüb, O türbələrdə məxsusi zamanın arxitekturası qorunub saxlanılıb. Akustika funksiyasını bütün incəliyi ilə yerinə yetirən türbə arxitektonikasından sonrakı dövrlərdə də kifayət qədər istifadə edilmişdir. Rayon ərazisində tarixin müxtəlif qatlarında tikilmiş türbələr öz gözəlliyi ilə həmişə diqqəti cəlb etmişdir. Dəmirçilər kəndindəki türbə XIV, Gürcülü kəndindəki “İmamzadə” türbəsi XVII, Yazı düzü adlandırılan sahədəki Cavanşir türbəsi XIV əsrin daşa dönmüş minarələridir.

Körpülər[redaktə | əsas redaktə]

Rayonun ərazisindən iki bol sulu çay (bir neçə xırda çay da var) axır. Bu çaylar üzərindən körpülərin salınması zamanın və təbiətin sifarişi olubdur. Körpü - həyatın sığortası, rahatlıq və ünsiyyət vasitəsidir. Qubadlı rayonu ərazisində üç qədim körpü olub. Bunlardan ikisi (Laləzar və Hacı Bədəl körpüsü) Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi tərəfındən qeydə alınıb. Qubadlı ərazisində ən qədim körpünün Qarakişilər kəndində “Sınıq körpü” olduğu söylənilir. “Sınıq körpü”nün taleyi xalq arasında əfsanələrə bələnilibdir. Körpünün salınması barədə yaranmış əfsanədən belə ehtimal etmək olar ki, körpü “əyyamı-qədimin” abidəsi olubdur. Rəvayətə görə, bu körpünü kişi paltarı geymiş bir qız tikibdir. Körpü sonralar sınıb sıradan çıxmışdır. Digər iki körpü (Laləzar və Hacı Bədəl körpüsü) tarixin bir qədər sonrakı dönəmlərində inşa edilibdir. Maraqlı arxitekturası və qəribə taleyi olan Laləzar körpüsü 1867-ci ildə tikilibdir. Laləzar körpüsü Bərgüşad çayının üzərində altı oval, üstü düz bir formada salınıbdır. Hacı Bədəl körpüsü XIX əsrin nişanəsidir. Yaxın tarixin yaşıdı olan körpünün şəffaf bir “avtobioqrafıya”sı vardır. Bu körpünü Dəmirçilər kəndinin sayılıb-seçilən el ağsaqqallarından olmuş Hacı Bədəl adlı bir şəxs öz xərci hesabına tikdiribdir. Körpünün son dərəcə maraqlı arxitekturası vardır. Belə ki, körpü kükrəyən, yaz gələndə yerə-göyə sığmayan, hər an kükrəyib daşan dağ çayının (Ağa çayı) üstündə salınmışdır. Heç vaxt ram olunmayan, dəlisov dağ çayının üstündə salındığından körpü tağbənd formasında idi. Onun ortasında dayaqlar qoyulmamışdı. Belə etməkdə məqsəd kükrəyib daşan dağ çayının maneəsiz axını üçün idi. Hər iki körpü rayon işğal olunana qədər öz funksiyasını gərəyincə yerinə yetirirdi.

Qubadlı ərazisində mövcud olmuş maddi mədəniyyət abidələri orada yaşayıb yaratmış türklərin yüksək intellektini, həyat tərzini xarakterizə edir. Bu maddi sərvətlər lap qədimdən həmin regionda məskunlaşmış türklərin özünüdərk atributudur. Bu məntiqi yaxşı bilən riyakar qonşularımız daim türklərin maddi-mənəvi sərvətlərinə qənim kəsiliblər. Qubadlı ərazisində mövcud olmuş mədəniyyət nümunələri də mənfur emənilərin barbar düşüncəsinin qurbanı olub. Qubadlının zamanın hansı dönəmindəsə doğma sahibinin olacağına inanırıq. Ancaq Qubadlının maddi-mənəvi abidələrinin salamat qalmasına inamımız yoxdur... Qubadlının tarixində həmişə qılıncla qələm qoşa dayanmışdır. Hər ikisi də ucada olmuşdur. Biri qəhrəmanlıq, digəri isə istedad zirvəsində. Bu torpaq milli qəhrəmanlar, görkəmli elm və görkəmli dövlət xadimləri, məşhur yazıçı və alimlər, adlı-sanlı əmək qəhrəmanları yetişdirmişdi.

Əhalisi[redaktə | əsas redaktə]

1989-cu il siyahıyaalınmasına əsasən şəhərdə 5.508 nəfər (2.767 nəfəri kişilər, 2.741 nəfəri qadınlar) əhali yaşayırdı.[4]İşğal ərəfəsində Qubadlı rayonunun əhalisi 29903 nəfər idi. Əhalisi azərbaycanlılardan ibarəтdir.Rayon əhalisi 93 кənddə və rayоn mərкəzi оlan Qubadlı şəhərində məsкunlaşmışdı. Əsas əhali kəndlərdə yaşayırdı. Əhalinin orta sıxlığı 1 kvadratkilometrə 37 nəfər idi. İri yaşayış məntəqələri Qubadlı şəhəri, Xanlıq, Mahmudlu, Dondarlı, Mahruzlu kəndləridir.İşğaldan sonra hazırda rayonun əhalisi 37 251 nəfərdir(01.08.2017-ci ilə оlan мəlumat).Rayonun əhalisi respublikamızın 43 şəhər və rayonunda müvəqqəti məskunlaşmışdır. Əhalinin mütləq əksəriyyəti Sumqayıt və Bakı şəhərlərində, Abşeron rayonu ərazisindədir.Rayon əhalisinin əksəriyyəti (64 faizə qədəri) Sumqayıt ərazisində məskunlaşdığından Qubadlı rayon İcra hakimiyyəti, digər icra ctrukturları, fəaliyyəti bərpa olunan idarə, müəssisə və təşkilatlar Sumqayıt şəhərində yerlşir.

Tanınmış şəxsiyyətlər[redaktə | əsas redaktə]

Qubadlının tanınmış neçə-neçə qəhrəmanı, yazıçısı, şairi, ədəbiyyatşünası, jurnalisti, alimi, din və dövlət xadimi olub. Hələ XVIII əsrdə yazmış olduğu “Məm və Zin” poeması ilə məhəbbət dastanı yaradan, böyük söz ustadı Məhəmməd Füzulinin yolunu davam ctdirən Əhməd Xani kimi nəhəng şair yaşayıb Xanlıq kəndində. Ondan 200 il sonra M. M. Xəzani (1811-1893) anadan olub Mərmər kəndində. Xəzani orijinal üsluba malik bir şair olmuş, eyni zamanda “Kitabi-tarixi Qarabağ” əsərini yazmaqla bir tarixçi kimi diqqəti çəkmişdir. Azərbaycan elminin 60-dan çox nümayəndəsi, o cümlədən 15-dən çox elmlər doktoru Qubadlıdandır.

  • 1. Qaçaq Nəbi - Xalq qəhrəmanı.
  • 2. Bəhlul Əfəndi (Bəhcət) (1885-1938) - ADR-in siyasi xadimi, ədəbiyyatşünas.
  • 3. Məhəmmədov Baba Məhəmməd oğlu ( 1887-1974) – İctimai siyasi xadim, ADR-nın parlamentinin üzvü.
  • 4. Kərimova Zəhra Adıgözəl qızı (1909-1990) - Azərbaycan SSR Sosial təminat naziri
  • 5. Heydərov Nəzər Heydər oğlu (1896-1969) - Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət heyətinin sədri
  • 6. Heydərov Arif Nəzər oğlu - General-leytenant, Azərbaycan SSR Daxili İşlər naziri
  • 7. Hüseynov Kamran Əsəd oğlu - Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti sədrinin müavini
  • 8. Əmiraslanov Əli Ağamalı oğlu - Geoloq, professor, SSRİ EA-nın müxbir üzvü.
  • 9. Əmiraslanov Möhbalı Firudin oğlu (1902-1984) - İctimai-siyasi xadim, Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti sədrinin 1-ci müavini.
  • 10.İsgəndərov Məmməd Əbdül oğlu (1915-1985) - SSRi Ali Sovetinin Rəyasət heyəti sədrinin müavini.
  • 11.Allahverdiyev Mədət Mustafa oğlu (1929-1991) - İqtisad elmləri doktoru, professor.
  • 12.Nəcəfov Canbaxış Əli oğlu (1949) - Biologiya elmləri doktoru, professor, Nyu-York Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü.
  • 13.Şirinov Həbib Rəhim oğlu - İqtisad elmləri doktoru, professor.
  • 14.Hüseyn Allahverdiyev - Kimya elmləri doktoru, professor.
  • 15.Gürşad Hüseynov - Tibb elmləri doktoru, professor.
  • 16.Həsən Sadıqov – Fəlsəfə elmləri doktoru, professor.
  • 17.Bərşadlı Valeh Eyyub oğlu - General-leytenant.
  • 18.Quliyev Hüseyn Abbasqulu oğlu - General-mayor.
  • 19.Təhməzov Nizami İsa oğlu - General-mayor.
  • 20.Əliyev Tahir Yunus oğlu - General-mayor.
  • 21.Süleyman Rəhimov - Xalq yazıçısı.
  • 22.Şamo Arif - Yazıçı, publisist.
  • 23.Qasım Qasımzadə - Xalq şairi, tənqidçi, ədəbiyyatşünas, filologiya elmləri doktoru, professor.
  • 24.Cəlal Bərgüşad - Xalq yazıçısı.
  • 25. Ramiz Rövşən (1946) - şair.

1941 - 45-ci illər müharibəsində cəbhəyə gedən 3557 döyüşçüdən 1587-si doğma torpaqlara qayıda bilməyib. 1988-94-cü illərdə torpaqlarımızın azadlığı uğrunda 116 nəfər hərbi xidmətçi, 114 nəfər mülki şəxs şəhid olub. Hərbiçilərdən 71, mülki şəxslərdən isə 34 nəfəri müharibə əlilidir.

Milli Qəhrəmanlar[redaktə | əsas redaktə]

  • 1.Əliyev Əliyar Yusif oğlu (1957-1992)
  • 2.Məmmədov Aqil Səməd oğlu (1969-1992)
  • 3.Atakişiyev Aslan Qabil oğlıı (1953-1992)
  • 4.Əliyev Vasili Əhməd oğlu (1959-1992)

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Qubadlı
  2. CBC (01.09.2016). "Оккупация Губадлы" (ru). Youtube.com. https://www.youtube.com/watch?v=RGXTR1Jq_VQ. İstifadə tarixi: 2016-09-02.
  3. Elbrus Şahmar, “Xanimanım Qubadlı”, “Araz” Nəşriyyatı, Bakı-1998, səh.803
  4. Всесоюзная перепись населения 1989 г. Численность городского населения союзных республик, их территориальных единиц,городских поселений и городских районов по полу

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]


Vikianbarda Qubadlı ilə əlaqəli mediafayllar var.