Naftalan

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Respublika tabeli şəhər
Naftalan
Н1.jpgNaftalan şəhər mərkəzi xəstəxanası.jpg
Qarabağ SPA and Resort 2013.jpgQaşaltı oteli.jpg
Qarabağ SPA and Resort 1.jpgNaftalan şəhərində Heydər Əliyev mərkəzi - 2013-ci il.jpg
Gerb
Gerb
40°30′24″ şm. e. 46°49′30″ ş. u.
Ölkə  Azərbaycan
Tabesində Qaşaltı Qaraqoyunlu, Qasımbəyli.
Başçı Vüqar Novruzov [1]
Tarixi və coğrafiyası
Əsası qoyulub 28 aprel 1967
Sahəsi 40[2]
Mərkəzin hündürlüyü 251 m
Saat qurşağı UTC+4, yayda UTC+5
Əhalisi
Əhalisi 10,1 min [3] nəfər (2018)
Milli tərkibi azərbaycanlılar
Rəsmi dili Azərbaycan dili
Rəqəmsal identifikatorlar
Telefon kodu +994 2235
Poçt indeksi AZ 4600
Nəqliyyat kodu 46
Naftalan.gov.az
Naftalan xəritədə
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Naftalan — Azərbaycan Respublikasında rayon. Azərbaycanın qərb bölgəsində Goranboy rayonu yaxınlığında turistik əhəmiyyətli şəhər.

Adının etimologiyası[redaktə | mənbəni redaktə et]

Naftalan adının etimologiyası "süzülən" və ya "axıb gedən" mənasını verən "nafta" sözündəndir. Midiyalılar yağı bu cür adlandırırdılar.

Tarixi[redaktə | mənbəni redaktə et]

1968-ci ilə kimi Naftalan şəhəri Goranboy və Yevlax rayonlarının tərkibində qəsəbə kimi fəaliyyət göstərmişdir.

1967-ci ilin 28 aprelində Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 48 nömrəli Qərarı ilə Naftalana Respublika tabeli şəhər statusu verilmişdir.

Naftalan barədə hələ XI əsrdə yaşamış dahi Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvi özünün yazdığı Xəmsə əsərində yazmışdı. O, indiki Naftalanın yaxınlığında yerləşən Səfi-Kürd adlanan ərazidən neft çıxarıldığını və onun karvanlarla başqa ölkələrə daşındığını bildirirdi. XIII əsrdə yaşamış avropalı səyyah Marko Polo da Azərbaycan ərazisindən keçərkən Naftalan ərazisində müalicəvi yağın quyulardan çıxarılaraq dəvələr vasitəsilə başqa yerlərə daşındığını yazmışdı. 1783-cü ilə kimi burada Naftalan yağı əl ilə qazılmış quyulardan çıxarılırdı. 1890-cı ildə alman mühəndisi və iş adamı E.İ.Yeger Naftalanda sənaye üsulu ilə qazma qurğusu vasitəsilə 250 metr dərinliyə qədər quyu qazaraq orada neft çıxarmağa başladı. Lakin çıxan neftin keyfiyyəti onu heyrətə gətirdi. Buradan çıxan neftin tərkibində heç bir benzin fraksiyalı yox idi və o yanmırdı. İflasa uğramaq ərəfəsində olan alman mühəndis iş adamı buradakı adamlardan dərmanların hazırlanması təcrübəsini öyrənərək bunun əsasında Naftalanda dərman mazı istehsal edən fabrik tikir. Onun istehsal etdiyi dərmanlar tezliklə bir çox yerlərdə tanınmağa başlayır. Yeger istehsal etdiyi dərmanların sirrini gizli saxlayır və Naftalan nefti əsasında dərman istehsalını monopoliyaya alırdı. XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəlində dünyanın bir çox iri şəhərlərində, həmçinin Londonda, Hamburqda, Qahirədə, Tokioda, Azərbaycanda istehsal olunan, lakin alman məhsulu kimi tanıdılan Naftalan dərmanı geniş şəkildə satılırdı.[4]

Əhalisi[redaktə | mənbəni redaktə et]

2018-ci ildə Naftalan şəhərində 10.1 min nəfər əhali yaşayır. Əhalisinin 9000-dən çoxunu azərbaycanlılar təşkil edir .[5]

Etnik tərkibi[redaktə | mənbəni redaktə et]

Naftalan şəhəri : 1970-ci il siyahıyaalması
Etnik qruplar əhalinin sayı (nəfər)
Azərbaycanlılar< 2.188 (56,8%)
Tatarlar 40 (1.0%)
Ruslar 1.215 (31,5%)
Ermənilər 256 (6,6%)
Ləzgilər 14 (0,4%)
Bütün şəhər üzrə 3.853 (100%)
Naftalan şəhəri : 1979-cu il siyahıyaalması
Etnik qruplar əhalinin Sayı[6](Nəfər)
Azərbaycanlılar 3.245 (90,6%)
Tatarlar 6 (0.2%)
Ruslar 136 (3,8%)
Ermənilər 182 (5,1%)
Ləzgilər 7 (0,2%)
<Bütün şəhər üzrə 3.581 (100%)
İl Sayı
2009 7.700
2018 10.100

İqtisadiyyatı[redaktə | mənbəni redaktə et]

Naftalan şəhəri 1 şəhər 2 kənddən (Qaşaltı-Qaraqoyunlu və Qasımbəyli) ibarətdir. Naftalan şəhərinin iqtisadiyyatının əsasını Sanatoriya-Kurort infrastrukturu təşkil edir. Naftalan kurortu 1933-cü ildən fəaliyyət göstərir. Eləcə də 1965-ci ildə Naftalan şəhərində Elmi-tədqiqat laboratoriyası yaradılmışdır. Azərbaycanda Naftalan neftinin öyrənilməsində Y.Q. Məmmədəliyevin, professorlar T.H. Paşayevin, S.Ə. Quliyevanın və tibb elmləri doktoru T.H. Hüseynovun böyük xidmətləri olmuşdur.[7]

Naftalanda və regionda ilk-alternativ enerji mənbələrindən istifadə olunur. Abadlıq-quruculuq işləri çərçivəsində pilot layihə olaraq şəhərin ən böyük parklarından sayılan Qələbə parkında yerli və xarici istehsalçıların birgə məhsulu olan yeni işıqlandırma sistemi quraşdırılmışdır. Yeni işıqlandırma sistemi günəş enerjisi ilə qidalanan lampa və solar batareyalarla təchiz olunub. Gələcəkdə şəhər ərazisində bir neçə belə işıqlandırma sistemlərinin quraşdırılması nəzərdə tutulub. Alternativ enerjidən istifadə ilə həm də elektrik enerjisinə qənaət olunacaqdır. Şəhər İcra Hakimiyyətinin təşəbbüsü ilə gələcəkdə həmin işıqlanma sistemlərindən şəhərin müxtəlif yerlərində quraşdırlması nəzərdə tutulmuşdur. Şəhər əhalisi və turistlər artıq gecə saatlarında da istirahət etmək və asudə vaxtlarını səmərəli keçirmək üçün sözügedən parka üz tuta bilirlər.

Naftalanda 1994-cü ildə fəaliyyətini dayandırmış hava limanı da yerləşir. 1988-ci ilədək illik Naftalan şəhərinə turist axınını təxminən 80–84 min nəfər təşkil edirdisə, 2015-ci ildə isə onların sayı 20 minə çatıb, onlardan 4800 nəfəri xarici turistlər olub.[8]

Naftalan nefti fenomeni[redaktə | mənbəni redaktə et]

Gnome-searchtool.svg Əsas məqalə: Naftalan nefti

Naftalan nefti əsəb, ginekoloji, uroloji və dəri xəstəliklərinin, eləcə də qara ciyər xəstəliklərinin, oynaqların və dayaq-hərəkət aparatına aid oynaqdan kənar yumşaq toxumaların müalicəsi üçün müstəsna vasitələrdən biridir. Naftalan şəhərində yerləşən mənbələrdən çıxarılır.

Qədim rəvayətə görə Medeya adlı cadugər qadın qədim yunan eposunun qəhrəmanı arqonaft Yasona qəribə bir məlhəm bağışlamışdır. Bu məlhəm onu oddan və yanğından qoruyur, bədəninə alov təhlükəsi olmamaq xassəsi bəxş etmişdir. Qədim dövrlərdə Asiyanın müxtəlif guşələrindən, eləcə də uzaq Hindistandan Azərbaycana üz tutan minlərlə adam müxtəlif xəstəliklərdən xilas olmaq üçün buradan naftalan nefti aparır, öz vətənlərində həmin neftin köməyi ilə müalicə olunurdu. Neft tuluqları yüklənmiş dəvə karvanları buradan Şərq ölkələrinə yollanırdı.

1887-ci ildə Yeger familiyalı bir alman mühəndisi Almaniyada "Naftalan" məlhəmini istehsal etməyə başlamışdır. Bu məlhəm dünyanın bir sıra ölkələrinə ixrac edilirdi. Rus-Yapon müharibəsi dövründə yapon əsgərlərinin çantalarında içərisində naftalan məlhəmi olan kiçik qablar olurdu. Həmin qabların üzərində qısa, lakin çox ümidverici bir yazı vardı: "Kimdə bu məlhəm varsa, o heç bir yaradan qorxmasın".[9]

Naftalan Şəhər İcra Hakimiyyətinin müraciəti əsasında Naftalan nefti və ondan alınan məhsulların rəqabət qabiliyyətliliyinin artırılması məqsədilə AZS 886:2020 "Naftalan nefti nativ. Ümumi tələblər" dövlət standartının layihəsi Azərbaycan Standartlaşdırma İnstitutu tərəfindən hazırlanmış və "Naftalan nefti və ondan alınan məhsullar"ın standartlaşdırılması üzrə Texniki Komitədə (AZSTAND/TK 29) müzakirə edilmişdir. Dövlət standartının layihəsi Naftalan Şəhər İcra Hakimiyyəti, Fövqəladə Hallar Nazirliyi, Səhiyyə Nazirliyi, Naftalan Müalicə və Sağlamlıq Mərkəzi və digər aidiyyəti qurumlar ilə razılaşdırılmaqla Azərbaycan Standartlaşdırma İnstitutu tərəfindən 13 avqust 2020-ci il tarixli Əmri ilə təsdiq edilmişdir.

Naftalan kurortu[redaktə | mənbəni redaktə et]

Goranboy rayonunun əhatəsində yerləşən Naftalan şəhəri

Naftalan kurortu rəsmən 1935-ci ildən fəaliyyət göstərir. 1957-ci ilədək kurort mövsümi işləmişdir və 1957-ci ildən il boyu fəaliyyət göstərməyə başlamışdır. Çarpayı sayı ildən-ilə artan kurortda 1982-ci ildə Naftalan sanatoriya-kurort birliyi yaradılmışdır. 6 sanatoriya, kurort poliklinikasından ibarət kurort birliyində 3200 çarpayı var idi. Kurort birliyi il ərzində keçmiş Sovetlər İttifaqının respublikalarından 50–70 min xəstə qəbul edirdi. Kurortda sümük-əzələ, periferik sinir, periferik damar xəstəlikləri, dəri xəstəlikləri, ginekoloji xəstəliklər müvəffəqiyyətlə müalicə olunurdu. 1992-ci ildən 2005-cı ilədək yalnız "Çinar" sanatoriyası mövsümi olaraq xəstə qəbulu ilə məşğul olurdu. 2005-ci ilin may ayında Naftalan kurortunda ilk özəl sanatoriya – Naftalan açıldı. Mərkəz 100 nəfərlik yataq korpusundan müalicəxana və yeməkxanadan ibarətdir. Mərkəzə müraciət edənlər ilk növbədə hərtərəfli laborator və instrumental müayinədən keçirlər və xəstəliklərinə müvafiq olaraq naftalan müalicəsi və müasir fizioterapiya müalicə üsulları qəbul edirlər. Mərkəzdə xəstələrin istirahəti, qidalanması və uğurlu müalicəsi üçün lazım olan hər bir şərait mövcuddur.

Naftalanda muzey[redaktə | mənbəni redaktə et]

Naftalanda dünyada tək olan Əsa muzeyi mövcuddur. Bu muzeyin eksponatları – atılmış qoltuq ağaclarıdır. Xəstələr Naftalan neftindən müalicə olunduqdan sonra sağaldığı üçün onlara qoltuq ağacları daha lazım deyildi, buna görə də onlar həmin ağacları Naftalanda qoyub gedirdilər.[10] Muzey 1978-ci ildən fəaliyyət göstərir.[11]

Naftalan Şəhər İcra Hakimiyyəti başçıları[redaktə | mənbəni redaktə et]

Naftalan Şəhər İcra Hakimiyyəti
  • Novruzov Vüqar Vahid oğlu 04.12.2019-h/h
  • İbrahimov Rövşən Hüseyn oğlu 2018–2019
  • Aslanov Natiq Musa oğlu 2010–2018
  • Musayev Musa Hazi oğlu 2006–2010
  • Sadıqov Füzuli Vali oğlu 1994–2006[12]

Qardaş şəhərlər[redaktə | mənbəni redaktə et]

İstinadlar[redaktə | mənbəni redaktə et]

  1. "Azərbaycan Respublikası Naftalan Şəhər İcra Hakimiyyəti". 2016-11-07 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-12-09.
  2. "Arxivlənmiş surət" (PDF). 2016-03-06 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2021-02-16.
  3. "Əhalisi" (az.). Naftalan Şəhər İcra Hakimiyyəti. Archived from the original on 2015-10-17. İstifadə tarixi: 2015-10-17..
  4. "Naftalanın Tarixi". 2010-01-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-01-14.
  5. "Arxivlənmiş surət". 2015-06-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2009-05-24.
  6. "Azərbaycan Əhalisi". 2012-03-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-04-18.
  7. "Naftalan şəhəri haqqında". 2016-03-05 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2015-10-17.
  8. "Azərbaycanda yeddinci beynəlxalq hava limanı olacaq". 2021-07-25 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-07-25.
  9. Гулиева С.А., Уникальная лечебная нафталановая нефть. Баку, Азербайджанское Государственное Издателсво, 1981, с. 5.
  10. AzərTAc. "Muzeylərimiz: Naftalandakı "Əsa muzeyi"ndən REPORTAJ" (az.). Youtube.com. 29.10.2016. 2019-12-17 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-10-30.
  11. Xəzər TV. "Naftalanın şəfa simvolu - "Əsalar müzeyi"" (az.). Youtube.com. 19.11.2016. İstifadə tarixi: 2016-11-21.
  12. "Naftalan Şəhər İcra Hakimiyyəti başçıları". 2021-03-11 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2021-01-25.
  13. Naftalan: Qardaşlaşmış şəhərlər[ölü keçid]

Həmçinin bax[redaktə | mənbəni redaktə et]