Xızı rayonu

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Disambig.svg Bu məqalə Xızı rayonu haqqındadır. Şəhər üçün Xızı səhifəsinə baxın.
Xızı
A-Xizi.PNG
İqtisadi rayon Abşeron
Ərazi 1853[1] km²
Əhali 15838 nəfər
Əhali sıxlığı 9.5 nəfər/km²
Nəqliyyat vas. kodu 29
Telefon kodu 994 23
Poçt kodu (Mərkəzi PŞ) AZ8000
Yaşayış məntəqələrinin sayı 13

Xızı rayonuAzərbaycan Respublikasında inzibati – ərazi vahidi. Rayonun inzibati mərkəzi Xızı şəhəridir. 1990-cı ildə Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin qərarı ilə yaradılan yeni ərazi-inzibati vahidlərdən biridir.

Yaranma tarixi – 24.04.1990, Ərazisi – 1.850 km², Əhalinin sayı – 14,3 min nəfər (1 yanvar 2007-ci il), Əhalinin sıxlığı – 1 km² 8 nəfər (1 yanvar 2007-ci il)

Coğrafiyası[redaktə | əsas redaktə]

Xızı rayonu ilə Bakı arasında olan məsafə -104 km

Azərbaycanın dağ rayonları arasında Bakıya ən yaxın olan Xızıdır. Buranın iqlimi mülayim, havası qurudur. Rayon ərazisinin xeyli hissəsi meşə ilə örtülmüşdür. Rayon şərqdən Xəzər dənizinə qovuşur.

Xızı rayonun ərazisində təbiətin yaratdığı ən ifadəli abidələrdən biri – ecazkar formalı Beşbarmaq qayası yerləşir. Qədim karvan yolu üzərində qorxunc bir tərzdə uzadılmış daş əli xatırladan qayanın qeyri-adi cizgilər yolçuları uzaqdan valeh edir. Bu dağın «Beşbarmaq» adlanması da bununla bağlıdır. Bu dağ ilə çoxlu rəvayətlər və əfsanələr bağlıdır. Dağın lap zirvəsində qayalar arasında «Xıdırzində» («Ölməz Xıdır») ziyarətgahı yerləşir.

Azərbaycanın ən səfalı güşələrindən biri olan Altıağac Xızı rayonunda yerləşir. Şirvanşahlar dövründə Altıağacdan keçərək Şamaxıdan Qubaya gedən dəvə karvanları üçün burada yol salınmışdır. Altıağac yolçuların və sarvanlarının düşərgə salıb dincəldikləri yer idi. Əvvəllər «ağac» sözü uzunluq ölçüsü kimi işlədilirdi. Bu ağac 7 kilometrə bərabər idi, Şamaxıdan Altıağaca qədər olan məsafə isə 42 km-dir.

1920-ci ildə Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Bakı qəzasına aid olan Xızı kəndləri: Altıağac, Ağdərə, Allahyarlı, Baxşılı, Bəyəhmədyurd, Biləsən, Çaharqışlaq, Çərməzar, Darazarat, Düdar, Dəllər, Dizəvər, Ələz, Əmbizlər, Əngilan, Ərisguş, Əlməkolu, Fındığan, Gərmiyan, Gimçi, Gilənova, Gücövrə, Güneyqışlaq, Həmyə, Keş, Keçəllər, Künövşə, Pəmbə, Qars, Qalaşıxı, Qasımkənd, Qululu, Quşçu, Qərban, Qızılqazma, Sadan, Sayaddı, Siyəzən, Şurabad, Şurakənd (Surakat), Şıxlar, Tıxlı, Təkəli, Təzəkənd, Upa, Vərdəh, Xanəgah, Xızı, Xələnc, Xərgo, Xəndək, Xirək, Xışqədar, Xılmıllı, Xəll, Yarımca, Zarat, Zərgərli, Zöhrabkənd.

Mədəniyyəti[redaktə | əsas redaktə]

Rayonda tarixi abidələr çoxdur. Onlardan biri neçəsini qeyd edək.

  • VIII əsrin ortalarında ucaldılmış Beşbarmaq qülləsi, Bu qüllənin divarları salamat qalmışdır. Qüllə rayon mərkəzindən 9 km aralıdır.
  • Rayon mərkəzlərindən 8 km aralıda yerləşən V əsrə aid itmiş şəhərin qalıqları.
  • Rayon mərkəzindən 5 km aralıda yerləşən Əlişrin kəndindəki Şeyx Heydər türbəsi.
  • V əsrə aid Xızı qalasının uçuq hasarın daşlı qalıqları. Bu yerlərə yalnız torpaq yolla getmək olar. Yol boyu heç bir işarə obyekti yoxdur.
  • Xələnc kəndindəki XV əsrə aid pir – ziyarətgah. Bu abidə yaxşı qalmışdır. Ziyarətgaha asfalt yol çəkilmişdir.

Əhalisi[redaktə | əsas redaktə]

# Bələdiyyələrin adı Hər bələdiyyə üzrə əhalinin sayı
1 Giləzi qəsəbə bələdiyyəsi 2944
2 Şuraabad qəsəbə bələdiyyəsi 2232
3 Yeni Yaşma qəsəbə bələdiyyəsi 1675
4 Sitalçay kənd bələdiyyəsi 1234
5 Altıağac kənd bələdiyyəsi 1180
6 Xızı qəsəbə bələdiyyəsi 1020
7 Tıxlı kənd bələdiyyəsi 546
8 Fındığan kənd bələdiyyəsi 405
9 Xələnc kənd bələdiyyəsi 322
10 Baxşılı kənd bələdiyyəsi 315
11 Məşədi Həsən kənd bələdiyyəsi 313
12 Ağdərə kənd bələdiyyəsi 241
13 Qarabulaq kənd bələdiyyəsi 201
14 Cəmi 12628

1903-cü il Bakı quberniyasının Bakı qəzasının Saray məntəqəsinə aid kəndlər:

# Kəndlər üzrə evlərin sayı Kəndlər üzrə əhalinin sayı
1 Səyyad Xızı: 126 606
2 Şıx Xızı: 91 476
3 Ağdərə və Düdar: 94 1423
4 Əmbizlər və Dabaqun: 102 1337
5 Gövxanı: 90 1090
6 Gərmiyan: 50 383
7 Xanəgah: 30 298
8 Çar-Qışlaq: 63 509
9 Cəmi 6122

Həmin il (1903-cü il) Bakı quberniyasının Quba qəzasına aid olan kəndlər:

# Kəndlər üzrə evlərin sayı Kəndlər üzrə əhalinin sayı
1 Əngilan: 51 587
2 Baxşılı: 34 550
3 Zərgərli: 82 723
4 Zarat: 43 725
5 Dağ Quşçu: 185 434
6 Keş: 21 340
7 Siyəzən: 79 831
8 Zöhrabkənd: 29 312
9 Fındığan: 82 760
10 Xələnc: 76 630
11 Darazarat: 45 302
12 Gəmşər: 16 329
13 Cəmi 6523

Görkəmli şəxsiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

  • Cəfər Cabbarlı - Azərbaycanın görkəmli yazıçısı və dramaturqu. Cəfər Cabbarlı Xızıda doğulub boya başa çatmışdır. Milli kino sənətinin inkişafında və milli kadrların yetişdirilməsində çox böyük xidmətləri olmuşdur. «Azərbyacanfilm» kinostudiyası onun adını daşıyır.
  • Mikayıl Müşfiq - Azərbaycanın böyük ürəkli, nəhəng istedadlı, coşğun nəfəsli şairi. Mikayıl Müşfiq Xızıda doğulub boya-başa çatmışdır.
  • Məmməd Arif - Tənqidçi, ədəbiyyatşünas, tərcüməçi, pedaqoq, nasir. 1936-cı ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, filologiya elmləri doktoru (1955), professor (1955), Azərbaycan SSR EA həqiqi üzvü (1958), Azərbaycanın Əməkdar elm xadimi (1960), Azərbaycan Dövlət mükafatı laureatı.
  • Əlihüseyn Dağlı — Azərbaycan SSR Hərbi diviziya və Xəzər hərbi donanmasının hərbi prokuroru.
  • Mirabdulla İbrahimov — Azərbaycan SSR Ali Məhkəməsinin sədri (1958-1977).
  • Bəybala Abbasov — Azərbaycan Respublikasının əməkdar həkimi, əməkdar elm xadimi, tibb elmləri doktoru, professor.
  • Cabir Novruz — Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi, Azərbaycanın xalq şairi, əməkdar incəsənət xadimi.
  • Ata Atakişiyev — Peşəkar klarnet ifaçısı.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]