Tuqay meşələri

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Tuqay
azərb. Tuqay meşələri
41°19′17.84″N 45°9′34.33″E / 41.3216222°N 45.1595361°E / 41.3216222; 45.1595361Koordinatlar: 41°19′17.84″N 45°9′34.33″E / 41.3216222°N 45.1595361°E / 41.3216222; 45.1595361
Ölkə Flag of Azerbaijan.svg Azərbaycan
Sahəsi 4860 ha
Waterbody.svg
Kür
Tuqay meşələri (Azərbaycan)
Ñooñ.png

Tuqay meşələriKür çayının subasarında, əsasən söyüd və ağyarpaq qovaq ağacları üstünlük təşkil edən nadir meşədir. Bu meşələrin azalmasını nəzərə alaraq 1978-ci ildə Kür qırağında Ağstafa meşə təsərrüfatı ərazisində sahəsi 4860 ha olan Qarayazı dövlət təbiət qoruğu yaradılmışdır. Ha­zır­da Kür­qı­ra­ğın­da me­şə ilə ör­tü­lü sa­hə 23 min ha təş­kil edir. Bu me­şə­lə­rin 8 min ha qo­vaq me­şə­lə­ri­dir, la­kin on­la­rın ço­xu­su bu və ya di­gər də­rə­cə­də po­zul­muş və­ziy­yət­də­dir. Nis­bə­tən nor­mal do­lu­luq­lu qo­vaq me­şə­lə­ri­nin sa­hə­si cə­mi təş­kil edir.  Vax­ti­lə pa­lıd, qa­ra­ğac və saq­qı­za­ğac me­şə­lə­ri Kür­bo­yu əra­zi­də ge­niş sa­hə tu­tur­muş, in­di pa­lıd me­şə­si­nin Qa­ra­ya­zı qo­ru­ğu əra­zi­sin­də­dir, la­kin on­lar ­da la­zı­mi sə­viy­yə­də qo­run­ma­yıb po­zul­maq­da da­vam edir.

Tuqay meşəaltı torpaqları ən çox Orta Asiyada - Amudarya və Sırdarya çayları boyunda və onların ətraflarında yayılmışdır. Burada bitən sıx meşələr “Tuqay” meşələri adlanır. Bu zolaqda əmələ gəlmiş torpaqlara isə tuqay torpaqları deyilir. Azərbaycanın şimal-şərq düzənliyində, Kür, İori, Alazan və başqa çaylar ətrafında tuqay torpaqları inkişaf edərək böyük sahə tutur. Tuqay meşəaltı torpaqların torpaq əmələgəlmə prosesi zonallıq qanuna uyğun gedir. Bununla əlaqədar olaraq, S.A.Zaxarov və S.İ.Türemnov həmin ərazinin boz torpaqların yayılmasını qeyd etmişlər. Hidrobioloji şəraitin təsirindən Qarabağ-Mil düzündə üfüqi zonallıq üzrə boz torpaqlar zonasında geniş yayılmış şabalıdı, çəmən, şoran,şorakət və s. torpaq tipi və yarımtiplərinə təsadüf edilir. Tuqay meşəaltı torpaqları səhra və yarımsəhra boz torpaqlar dairəsində yayılmalarına baxmayaraq, onların əmələ gəldikləri mühitin hidroloji şəraiti çox müxtəlif olur.( K.Ə.Ələkbərov, Ə.Q.Zeynalov). Belə ki, Tuqay meşələri inkişaf etdiyi sahələrdə çoxlu şirin ( şorlaşmamış) torpaqaltı suların olmasə aran rayonlarında qalın meşəliklərin inkişaf etməsi üçün əlverişli şərait yaradır.Tuqay meşələrinin inkişaf etməsi ilə yerli mikroiqlim şəraiti dəyişir. Bu və ya başqa səbəbdən yeraltı suyun səviyyəsi aşağı endikcə meşə bitkilərinin yaşayış şəraiti pozulur və nəhayət bu meşələr məhv olur. Belə halda bu meşələrin yerində yarımsəhra-bozqır bitkiləri inkişaf etməyə başlayır və torpaqlar quru mühitə düşür. Bu hadisə uzun müddət davam etdikdə keçmiş tuqay torpaqları boz torpaqlara qədər dəyişirilir.

Qarabağ-Mil düzündə təbii aran meşəsi düzənliyin müxtəlif yerində, əsas etibarilə Kür çayı boyunca ensiz zolaq şəklində tuqay, allüvial-çəmən və boz-çəmən torpaqları üzərində inkişaf etmişdir. Burada yayılmış allüvial-çəmən və boz-çəmən torpaqlarının qranulometrik tərkibi orta, yüngül gillicəli və bəzən isə gilli olmaqla yüksək rütubətlənmə şəraitində inkişaf etmişdir.. Həmin torpaqlarda humus qatının qalınlığı 15-25 sm, humusun miqdarı 3-5 % və bəzən də çox ola bilir.

Son 10-20 il­də ya­na­ca­ğın ça­tış­maz­lı­ğı, qaç­qın a­i­lə­lə­ri­nin Kü­rət­ra­fı ra­yon­lar­da yer­ləş­di­ril­mə­si ilə əla­qə­dar  tu­qay me­şə­lə­ri­nin qa­lıq­la­rı­na təz­yiq da­ha da kəskin­ləş­miş­dir. Bu­nun nə­ti­cə­sin­də möv­cud me­şə­lə­rin və­ziy­yə­ti da­ha da pis­ləş­miş, şüb­hə­siz sa­hə­si də azal­mış­dır.Bunun nəticəsində  təbii  və süni  salınmış  meşələr seyrəlir, kolluqlara  çevrilir, gələcək  nəsil  kəsilir, meşəsizləşdirmə intensiv  gedir.Kür qırağında  meşə  yox edilən  sahələri  kolluqlar, qamışlıqlar, bataqlıqlar tutur.Yevlax, Sabirabad, Haçıqabul rayonlarında  meşənin  yerində kənd  təsərrüfatı  bitkiləri sistemsiz  suvarıldığından  sahələr şorlaşır  və  ya bataqlığa  çevrilir.  Bu isə tu­qay me­şə­lə­ri­nin qa­lıq­la­rı­nın ta­ma­mi­lə sı­ra­dan çıx­ma­sı təh­lü­kə­si­ni ya­ra­dır.

Şəkil[redaktə | əsas redaktə]

Qarayazı Dövlət Təbiət Qoruğunda tuqay meşəsi

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • Azərbaycan Milli Ensiklopediyası Bakı 2007 səh.34