Gülçiçəklilər

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
?Gülçiçəklilər
Crataegus sp Sturm3.jpg
Yemişan (Crataegus laevigata)
Elmi təsnifat
Aləmi: Bitkilər
Şöbə: Örtülütoxumlular
Sinif: İkiləpəlilər
Sıra: Gülçiçəklilər
Latınca adı
Rosales Perleb
Wikispecies-logo.svg
Vikinövlərdə
sistematika
Commons-logo.svg
Şəkil
axtarışı
ÜTMX   24057
MBMM   3744


Gülçiçəklilər (lat. Rosales) - ikiləpəlilər şöbəsinə aid bitki sırası.[1]

İkiləpəli bitkilərin əsası, nisbətən polimorf olan gülçiçəklilərdən başlayır. Onlar inkişaf etibarilə çoxbudaqlı olub, budaqlarının çoxu ikinci inkişaf dərəcəsində dayanmışdır. Bu sıranın fəsilə və yarımfəsilələrinə daxil olan növlərin əksəriyyətində çiçəkayağı çökək və yumurtalıq yuxarıda olur. Sıranın nisbətən sadə quruluşlu fəsilə və yarımfəsilələrinə mənsub olan növlər, ləçəklərinin sərbəst, erkəkcikləri, toxumluqları və ləçəklərinin çox olması ilə fərqlənir. Bundan sonrakı fəsilələrdə isə çox vaxt bitişik ləçəklilik və az toxumluluq aydın nəzərə çarpır.

Sıranın demək olarki, bütün nümayəndələrindən çiçəkyanlığı beştiplidir, çoxunun isə çiçəyi ikicinslidir. Çiçək üzvləri dairəvi düzülmüşdür, aktinomorf və ya ziqomorfdur.

Çiçəkyanlığı adətən ikiqatlıdır. Erkəkcikləri çiçəkyanlığın sayı qədərdir və ya çoxdur. Dişiciyi əmələ gətirən meyvəyarpaqları bir və ya bir neçədir, sərbəst və ya bitişikdir. Çiçəkyatağı şox zaman genəlmiş, qabarıq və ya çökəkdir. Hər iki halda çiçəkyanlığı yarpaqları və erkəkciklər çiçək yatağının kənarına bitişmiş olur.

Alça, gavalı, şaftalı, göyəm, badam və sairənin toxumluqları bir, alma, armud, əzgil və s. nin isə bir neçə olur. Meyvələri çox müxtəlifdir.

Bu sıranın bəzi nümayəndələrində, məsələn, böyürtkankimilərdə (Rubus), çiyələkkimilərdə (Fragaria) və sairədə erkəkciklərin, bəzən də meyvəyarpaqlılarının çoxluğu və sərbəstliyin, geniseyin apokarplığı, burğu üzrə düzülüşü, çiçəkyatağının qabarıqlığı kimi ibtidailik əlamətləri, gülçiçəklilər sırasının çoxmeyvəlilər sırası ilə eyni mənşəli olduğunu göstərir.

Görünür ki, meyvəlilərin qədim əcdadından böyük bir budaq ayrılaraq gülçiçəklilər sırasına başlanğıc olmuşdur.

Gülçiçəklikimilər sırasının nümayəndələri arasında ibtidailik əlamətləri olanlarla bərabər, alilik əlamətləri olanları da çoxdur. Alma, armud, əzgil, yemişan və s. çiçəklərin həşərat vasitəsilə çarpaz tozlanmaya yaxşı uyğunlaşması, yumurtalığın çiçək yatağına girib onun divarları ilə bitişərək aşağı yumurtalıqları çiçək əmələ gətirməsi, alça, gavalı, ərik, şaftalı, göyəm və s. çiçək yatağının qədəh şəkli alaraq dişicik yanlıqlı çiçək əmələ gətirməsi və s.

Bu kimi xüsusiyyətlər alilik əlamətləridir. Həmin sıranın nümayəndələri arasında yuxarı yumurtalıqdan aşağı yumurtalığa və çiçəklərində müntəzəmlikdən qeyri - müntəzəmliyə doğru keçidlər olması, onun çox təbii bir sıra olduğunu göstərir.

Sıranın demək oalr ki, bütün nümayəndələrində çiçəkyanlığı beştiplidir, çoxunun isə çiçəyi ikicinslidir. Çiçək üzvləri dairəvi düzülmüşdür, aktinomorf və ya ziqomorfdur. Çiçəkyanlığı adətən ikiqatlıdır.

Erkəkcikləri çiçəkyanlığın sayı qədərdir və ya çoxdur. Dişiciyin əmələ gətirən meyvəyarpaqları bir və ya bir neçədir, sərbəst və ya bitişikdir.

Çiçəkyatağı çox zaman genəlmiş, qabarıq və ya çökəkdir.Hər iki halda çiçəkyanlığı yarpaqları və erkəkciklər çiçək yatağının kənarına bitişmiş olur.

Alça, gavalı, şaftalı, göyəm, badam və s. nin toxumluqları bir alma, armud, əzgil və s.-nin isə bir neçə olur. Meyvələri çox müxtəlifdir.

Nümayəndələri yarpaqaltlıqlı və ya yarpaqaltsızlıqsız olur. Yarpaqları əksərən burğu üzrə düzülmüşdür.

Gülçiçəkkimilər sırasına dovşankələmi (Crassulaceae), daşdələnlər (Saxifragaceae), gülçiçəklilər (Rosaceae) fəsilələri daxildir.

Bu fəsilələr ilk baxışda çox müxtəlif görünürlərsə də, keçid formaları ilə bir-birilə sıx əlaqədardır. Beləliklə, sıra tam genetik bir qrup təşkil edir.

Digər tərəfdən, həmin sıraya mənsub olan daşdələn fəsiləsi narçiçəkkimilər sırasına o qədər yaxındır ki, təsnifatçılardan bir çoxu daşdələn fəsiləsini və başqa fəsilələri narçiçəklilər sırasına daxil edir və onları gülçiçəklilərdən ayrılırlar.

Bəzi botaniklərə görə gülçiçəklilər narçiçəklilərlə bir sırada birləşdirilib, sonra yarımsıralara bölünməlidir.

Qalereya[redaktə]

Təsnifatı[redaktə]

Müasir fəsilələri aşağıdakılardır:

Mənbə[redaktə]

  1. Elşad Qurbanov. Ali bitkilərin sistematikası, Bakı, 2009.