Ali bitkilər

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Ali bitkilər
Psilot (Psilotum)
Psilot (Psilotum)
Elmi təsnifat
Aləmüstü: Nüvəlilər
Aləmi: Bitkilər
Tip: Ali bitkilər
Elmi adı
Streptophyta Bremer 1985

Wikispecies-logo.svg
Vikinnövlərdə
təsnifat

Commons-logo.svg
Vikianbarda
şəkil

ÜTMS [1]
MBMM 35493

Ali bitkilər, embriofitlər (lat. Streptophyta, lat. Embryophytes) - Bitkilər yarımaləmi.

Hazırda ali bitkilərin 300 min növü məlumdur. Xəzərdə onların 5 növü qeyd edilmişdir. Bunların hamısı çiçəkli bitkilərə aiddir: dənizotu (Zostera nolti), daraqşəkilli suçiçəyi (Potamogeton pectinatus), 2 növ ruppiya (Ruppia spiralis, R.maritima), najas (Najas marina). Dənizotu qum və qumbalıqqulağı torpaqlarda inkişaf edir. Suçiçəyinə dənizin sahil zonasında, nayas bitkisinə isə körfəzlərdə rast gəlinir. Ruppiyaların hər iki növü körfəzlərdə yaşayır. Ali bitkilərlə həm balıqlar, həm də su quşları gidalanır. Bir çox balıqlar (çəki, çapaq, külmə) öz kürülərini onların üzərinə tökürlər.

Ali bitkilərin inkişaf fazası[redaktə | əsas redaktə]

Ali bitkilərdə toxumalara və vegetativ orqanlara (kök, gövdə, yarpaq) diferensiasiya, həmçinin inlişaf tsiklində nəslin növbələşməsi xasdır. Bitki bir-birini əvəz edən iki inkişaf fazasından (qametofit və sporofit) ibarətdir.

Qametofit[redaktə | əsas redaktə]

Qametofit- cinsi nəsildir. Üzərində cinsi orqanlar (anteridi və arxeqoni) əmələ gəlir. Bunların cinsi orqanları çoxhüceyrəlidir.

Anteridi[redaktə | əsas redaktə]

Anteridi - xarici divarı bir və ya bir neçə qatdan ibarət dölsüz hüceyrələrlə örtülən ovalşəkilli və ya dairəvi cisimlərdir. Anteridilərdən spermagen hüceyrələr, onlardan da erkək qametlər - hərəkətli spermatozoidlər - inkişaf edir. Onlar ancaq suda hərəkət edir.

Arxeqoni[redaktə | əsas redaktə]

Arxeqoni - aşağısı genişlənmiş qarıncıqdan, yuxarısı isə ensiz boyuncuqdan ibarət olan kolbavari cisimdir. Arxeqonini qurumadan qoruyan dölsüz hüceyrələr onu xaricdən əhatə edir. Qarıncıq hissəsində hərəkətsiz dişi qamet - yumurta - hüceyrə - yerləşir. Yumurta - hüceyrədən yuxarıda boğaz kanal hüceyrəsi yerləşir. Yumurta - hüceyrə yetişdikdə kanal hüceyrələri seliklə örtülür və arxeqoni təpə tərəfdən açılır. Spermatozoid selik maddələri ilə arxeqoninin qarıncığına keçir və orada yumurta-hüceyrə ilə qovuşur; mayalanma baş verir. Örtülütoxumlu və bəzi çılpaqtoxumlu bitkilər istisna olmaqla, digər ali bitkilərdə arxeqonilər vardır.

Sporofit[redaktə | əsas redaktə]

Sporofit - üzərində qeyri-cinsi çoxalma orqanları (sporangillər) formalaşan qeyri-cinsi nəsildir. Sporangilərdə sporlar əmələ gəlir. Sporofit diploiddir. Ali bitkilərin reduksion bölünməsi sporların sporangilərdə əmələ gəlməsi zaman baş verir. Spor haploiddir, ondan qametofit inkişaf edir. Qametofit də haploiddir. Mayalanma zamanı haploid diploid vəziyyətinə keçir. Ziqot diploiddir, ondan sporofit inkişaf edir. Ali bitkilərin yaşıl yosunlardan əmələ gəldiyi ehtimal edilir. Bunu aşağıdakı müddəalar sübut edir:

  1. Bitki aləminin geoloji tarixində ali bitkilər erasından əvvəl yosunllar erası olmuşdur;
  2. Nəsli kəsilmiş qədim ali bitkilərin (psilofitlərin və ya riniofitlərin) yosunlarla (budaqlanmaya görə) oxşarlığı vardır;
  3. Ali bitkilərdə və yosunların çoxunda olan nəsil novbələşməsindəki oxşarlıq;
  4. Ali bitkilərin çoxunda erkək cinsi hüceyrələr sərbəst hərəkətlidir və onların qamçıları vardır;
  5. Xloroplastların quruluşunda və funksiyalarında oxşarlıq.

Ali bitkilərin quruya çıxması ilə xüsusi su təminatına, cinsiyyət orqanlarının qurumaqdan müdafiəsinə uyğunlaşmalar, cinsi prosesin həyata keçməsi üçün - çoxhüceyrəli cinsiyyət orqanları, sporofitin morfoloji diferensiyası və çoxhüceyrəli spor qutucugu və ya sporangi, toxumaların mexaniki və ötürücü sistemləri, dəricik, ağızcıqlar və s. kimi xüsusi uyğnnlaşmalar yaranmışdır.

Most bryophytes, such as these mosses, produce stalked sporophytes from which their spores are released.

Ali bitkilərin qrupları[redaktə | əsas redaktə]

Adətən, ali bitkiləri 4 əsas qrupa - mamırkimilərə, qıjıkimilərə, çılpaqtoxumlulara və örtülütoxumlulara bölürlər. Lakin hal-hazırda onları 9 şöbəyə - rinofitlər, zoosterofillofitlər, mamırkimilər, plaunkimilər, psilotkimilər, qatırquyruğukimilər, qıjılar, çılpaq- və örtülütoxumlu bitkilərə bölürlər. Birinci iki şöbə nəsli kəsilmiş bitkilərin qazıntı halında olan formalaridir.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  1. Gray, J.; Chaloner, W.G. & Westoll, T.S. (1985), "The Microfossil Record of Early Land Plants: Advances in Understanding of Early Terrestrialization, 1970-1984 [and Discussion]", Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences, 309 (1138): 167–195, Bibcode:1985RSPTB.309..167G, doi:10.1098/rstb.1985.0077
  2. Rubinstein, C.V.; Gerrienne, P.; De La Puente, G.S.; Astini, R.A. & Steemans, P. (2010), "Early Middle Ordovician evidence for land plants in Argentina (eastern Gondwana)", New Phytologist, 188 (2): 365–9, doi:10.1111/j.1469-8137.2010.03433.x, PMID 20731783
  3. Engler, A. 1892. Syllabus der Vorlesungen über specielle und medicinisch-pharmaceutische Botanik: Eine Uebersicht über das ganze Pflanzensystem mit Berücksichtigung der Medicinal- und Nutzpflanzen. Berlin: Gebr. Borntraeger.
  4. Pirani, J. R.; Prado, J. (2012). "Embryopsida, a new name for the class of land plants" (PDF). Taxon. 61 (5): 1096–1098.
  5. Barkley, Fred A. Keys to the phyla of organisms. Missoula, Montana. 1939.
  6. Rothmaler, Werner. Über das natürliche System der Organismen. Biologisches Zentralblatt. 67: 242-250. 1948.
  7. Barkley, Fred A. "Un esbozo de clasificación de los organismos." Revista de la Facultad Nacional de Agronomia, Universidad de Antioquia, Medellín. 10: 83-103, [1].
  8. Takhtajan, A. (1964). The taxa of the higher plants above the rank of order. Taxon 13(5): 160-164, [2].
  9. Cronquist, A.; Takhtajan, A.; Zimmermann, W. (1966). "On the Higher Taxa of Embryobionta" (PDF). Taxon. 15 (4): 129–134. doi:10.2307/1217531.
  10. Whittaker, R. H. (1969). "New concepts of kingdoms or organisms" (PDF). Science. 163 (3863): 150–160. Bibcode:1969Sci...163..150W. doi:10.1126/science.163.3863.150. PMID 5762760.
  11. Margulis, L (1971). "Whittaker's five kingdoms of organisms: minor revisions suggested by considerations of the origin of mitosis". Evolution. 25: 242–245. doi:10.2307/2406516.
  12. Puttick, Mark N.; Morris, Jennifer L.; Williams, Tom A.; Cox, Cymon J.; Edwards, Dianne; Kenrick, Paul; Pressel, Silvia; Wellman, Charles H.; Schneider, Harald (2018). "The Interrelationships of Land Plants and the Nature of the Ancestral Embryophyte". Current Biology. 28 (5): 733–745.e2. doi:10.1016/j.cub.2018.01.063.
  13. Niklas, K.J.; Kutschera, U. (2010), "The evolution of the land plant life cycle", New Phytologist, 185 (1): 27–41, doi:10.1111/j.1469-8137.2009.03054.x, PMID 19863728.
  14. de Vries, J; Archibald, JM (March 2018). "Plant evolution: landmarks on the path to terrestrial life". The New Phytologist. 217 (4): 1428–1434. doi:10.1111/nph.14975. PMID 29318635.
  15. Pickett-Heaps, J. (1976). "Cell division in eucaryotic algae". BioScience. 26 (7): 445–450. doi:10.2307/1297481.
  16. Mayr, E. (1990), "A natural system of organisms", Nature, Nature Publishing Group, 348 (6301): 491, Bibcode:1990Natur.348..491M, doi:10.1038/348491a0
  17. https://archive.org/stream/systematischephy01haec#page/256/mode/2up
  18. Land plants divided and ruled : Nature News
  19. Phragmoplastin, green algae and the evolution of cytokinesis
  20. Invasions of the Algae - ScienceNOW - News - Science
  21. All Land Plants Evolved From Single Type of Algae, Scientists Say
  22. Becker, B. & Marin, B. (2009), "Streptophyte algae and the origin of embryophytes", Annals of Botany, 103 (7): 999–1004, doi:10.1093/aob/mcp044, PMC 2707909 Freely accessible, PMID 19273476
  23. Becker & Marin 2009, p. 1001
  24. Lewis, Louise A. & McCourt, R.M. (2004), "Green algae and the origin of land plants", Am. J. Bot., 91 (10): 1535–1556, doi:10.3732/ajb.91.10.1535, PMID 21652308
  25. Taylor, T.N.; Taylor, E.L. & Krings, M. (2009), Paleobotany, The Biology and Evolution of Fossil Plants (2nd ed.), Amsterdam; Boston: Academic Press, ISBN 978-0-12-373972-8, p. 1027
  26. Wodniok, Sabina; Brinkmann, Henner; Glöckner, Gernot; Heidel, Andrew J.; Philippe, Hervé; Melkonian, Michael & Becker, Burkhard (2011), "Origin of land plants: Do conjugating green algae hold the key?", BMC Evolutionary Biology, 11 (1): 104, doi:10.1186/1471-2148-11-104, PMC 3088898 Freely accessible, PMID 21501468
  27. Leliaert, Frederik; Verbruggen, Heroen & Zechman, Frederick W. (2011), "Into the deep: New discoveries at the base of the green plant phylogeny", BioEssays, 33 (9): 683–692, doi:10.1002/bies.201100035, PMID 21744372
  28. Wickett, Norman J.; Mirarab, Siavash; Nguyen, Nam; Warnow, Tandy; Carpenter, Eric; Matasci, Naim; Ayyampalayam, Saravanaraj; Barker, Michael S.; Burleigh, J. Gordon (2014-11-11). "Phylotranscriptomic analysis of the origin and early diversification of land plants". Proceedings of the National Academy of Sciences. 111 (45): E4859–E4868. doi:10.1073/pnas.1323926111. ISSN 0027-8424. PMC 4234587 Freely accessible. PMID 25355905.
  29. Ruhfel, Brad R.; Gitzendanner, Matthew A.; Soltis, Pamela S.; Soltis, Douglas E.; Burleigh, J. Gordon (2014-01-01). "From algae to angiosperms–inferring the phylogeny of green plants (Viridiplantae) from 360 plastid genomes". BMC Evolutionary Biology. 14: 23. doi:10.1186/1471-2148-14-23. ISSN 1471-2148. PMC 3933183 Freely accessible. PMID 24533922.
  30. Vries, Jan de; Stanton, Amanda; Archibald, John M.; Gould, Sven B. (2016-02-16). "Streptophyte Terrestrialization in Light of Plastid Evolution". Trends in Plant Science. 21 (6): 467–476. doi:10.1016/j.tplants.2016.01.021. ISSN 1360-1385.
  31. Qiu, Y.L.; Li, L.; Wang, B.; Chen, Z.; et al. (2006), "The deepest divergences in land plants inferred from phylogenomic evidence", Proceedings of the National Academy of Sciences, 103 (42): 15511–6, Bibcode:2006PNAS..10315511Q, doi:10.1073/pnas.0603335103, PMC 1622854 Freely accessible, PMID 17030812
  32. Crane, P.R.; Herendeen, P. & Friis, E.M. (2004), "Fossils and plant phylogeny", American Journal of Botany, 91 (10): 1683–99, doi:10.3732/ajb.91.10.1683, PMID 21652317, retrieved 2011-01-28
  33. Rothwell, G.W. & Nixon, K.C. (2006), "How Does the Inclusion of Fossil Data Change Our Conclusions about the Phylogenetic History of Euphyllophytes?", International Journal of Plant Sciences, 167 (3): 737–749, doi:10.1086/503298
  34. Stevens, P.F., Angiosperm Phylogeny Website - Seed Plant Evolution
  35. Hilton, Jason & Bateman, Richard M (2006), "Pteridosperms are the backbone of seed-plant phylogeny", Journal of the Torrey Botanical Society, 133 (1): 119–168, doi:10.3159/1095-5674(2006)133[119:PATBOS]2.0.CO;2, retrieved 2011-03-06
  36. Lindley, J. (1830), Introduction to the Natural System of Botany, London: Longman, Rees, Orme, Brown, and Green, OCLC 3803812, p. xxxvi
  37. Banks, H.P. (1975), "Reclassification of Psilophyta", Taxon, 24 (4): 401–413, doi:10.2307/1219491
  38. Kenrick, P. & Crane, P.R. (1997), The Origin and Early Diversification of Land Plants: A Cladistic Study, Washington, D.C.: Smithsonian Institution Press, ISBN 978-1-56098-730-7
  39. Novíkov & Barabaš-Krasni (2015). "Modern plant systematics". Liga-Pres: 685. doi:10.13140/RG.2.1.4745.6164. ISBN 978-966-397-276-3.
  40. Anderson, Anderson & Cleal (2007). "Brief history of the gymnosperms: classification, biodiversity, phytogeography and ecology". Strelitzia. SANBI. 20: 280. ISBN 978-1-919976-39-6.
  41. Pelletier (2012). "Empire biota: taxonomy and evolution 2nd ed". Lulu.com: 354. ISBN 1329874005.
  42. Lecointre, Guillaume; Guyader, Hervé Le (2006). The Tree of Life: A Phylogenetic Classification. Harvard University Press. ISBN 9780674021839.
  43. Nishiyama, Tomoaki; Wolf, Paul G.; Kugita, Masanori; Sinclair, Robert B.; Sugita, Mamoru; Sugiura, Chika; Wakasugi, Tatsuya; Yamada, Kyoji; Yoshinaga, Koichi (2004-10-01). "Chloroplast Phylogeny Indicates that Bryophytes Are Monophyletic". Molecular Biology and Evolution. 21 (10): 1813–1819. doi:10.1093/molbev/msh203. ISSN 0737-4038.
  44. Pryer, K.M.; Schuettpelz, E.; Wolf, P.G.; Schneider, H.; Smith, A.R. & Cranfill, R. (2004), "Phylogeny and evolution of ferns (monilophytes) with a focus on the early leptosporangiate divergences", American Journal of Botany, 91 (10): 1582–98, doi:10.3732/ajb.91.10.1582, PMID 21652310, retrieved 2011-01-29, pp. 1582–3
  45. Boyce, C.K. (2005), "The evolutionary history of roots and leaves", in Holbrook, N.M. & Zwieniecki, M.A., Vascular Transport in Plants, Burlington: Academic Press, pp. 479–499, doi:10.1016/B978-012088457-5/50025-3, ISBN 978-0-12-088457-5, retrieved 2011-02-06
  46. Sahney, S.; Benton, M.J. & Falcon-Lang, H.J. (2010), "Rainforest collapse triggered Pennsylvanian tetrapod diversification in Euramerica", Geology, 38 (12): 1079–1082, Bibcode:2010Geo....38.1079S, doi:10.1130/G31182.1
  47. Beerling, D.J. & Fleming, A.J. (2007), "Zimmermann's telome theory of megaphyll leaf evolution: a molecular and cellular critique", Current Opinion in Plant Biology, 10 (1): 4–12, doi:10.1016/j.pbi.2006.11.006, PMID 17141552
  48. Tomescu, A. (2009), "Megaphylls, microphylls and the evolution of leaf development", Trends in Plant Science, 14 (1): 5–12, doi:10.1016/j.tplants.2008.10.008, PMID 19070531
  49. Smith, A.R.; Pryer, K.M.; Schuettpelz, E.; Korall, P.; Schneider, H. & Wolf, P.G. (2006), "A classification for extant ferns" (PDF), Taxon, 55 (3): 705–731, doi:10.2307/25065646, archived from the original (PDF) on 2008-02-26, retrieved 2011-01-28
  50. Rutishauser, R. (1999), "Polymerous Leaf Whorls in Vascular Plants: Developmental Morphology and Fuzziness of Organ Identities", International Journal of Plant Sciences, 160 (6): 81–103, doi:10.1086/314221, PMID 10572024
  51. Chapman, Arthur D. (2009), Numbers of Living Species in Australia and the World. Report for the Australian Biological Resources Study, Canberra, Australia, retrieved 2011-03-11
  52. Taylor, T.N.; Taylor, E.L. & Krings, M. (2009), Paleobotany, The Biology and Evolution of Fossil Plants (2nd ed.), Amsterdam; Boston: Academic Press, ISBN 978-0-12-373972-8, pp. 508ff.