Ağqoyunlu hökmdarlarının siyahısı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Ağqoyunlu hökmdarları
Keçmiş monarxiya
Flag of Ak Koyunlu.svg
Bayraq
Портрет Ягуб-бека с придворными. Альбом Мехмета Завоевателя.png
Sultan Yaqubun ölümündən sonra Ağqoyunlu imperiyasında daxili çəkişmələr imperiyanın dağılmasına qədər sona çatmadı.
İlk hökmdar Pəhləvan bəy
Son hökmdar Sultan Murad
Titul bəy, sultan, padşah[1][2]
Rəsmi məkan Həşt-Behişt sarayı[3][4]
İdarəetmə forması Mütləq monarxiya
Yaranması 1378
Süqutu 1508[5]
İddiaçı Zeynalabidin bəy

Ağqoyunlu hökmdarlarının siyahısıAğqoyunlular oğuzların bayandur boyuna mənsub olublar.[6] Ağqoyunlu hökmdarlarının idarəsi altında imperiya ən qüvvətli dövrlərində şimalda Dağıstan, Gürcüstan, Xəzər dəniziTürkmənistan, cənubda Bəsrə körfəziƏrəbistan dənizi, şərqdə İran XorasanıPakistan, qərbdə Türkiyə, Suriya, İraqa qədər uzanıb.[7] Ağqoyunlu tayfa ittifaqının əsasını Pəhləvan bəy qoymuşdur. 1401-ci ildə Osman bəyin dövründən başlayaraq Diyarbəkir şəhəri 1468-ci ilə qədər Ağqoyunlu bəyliyinin mərkəzi olmuşdur. 1468-ci ildən isə Uzun Həsənin başçılıq etdiyi Ağqoyunlu imperiyasının mərkəzi Təbriz şəhəri olmuşdur.[7]

1387-ci ildən 1508-ci ilə qədər Ağqoyunlular 20 hökmdar tərəfindən idarə olunmuşlar. Sultan Yaqubun ölümündən sonra Ağqoyunlular arasında başlayan taxt mübarizəsi ölkənin süqutuna gətirib çıxarmışdır. Gödək Əhmədin ölümündən sonra ölkə Əbhər sülh müqaviləsi ilə Əlvənd mirzəSultan Murad arasında 2 yerə bölündü.[8] 1501-ci ildə Əlvənd mirzəni və 1503-cü ildə Sultan Muradı məğlub edən I Şah İsmayıl tərəfindən 1508-ci ildə Ağqoyunluların hakimiyyətinə tamamilə son qoyuldu. Beləliklə, Ağqoyunluların süqutu ilə onun yerində Səfəvilər imperiyasının əsası qoyuldu.[9]

Ağqoyunlularda hökmdar[redaktə | əsas redaktə]

Ağqoyunlu imperiyası ən qüdrətli dövrlərində (1478).

Ağqoyunlu hökmdarlarının titulları Uzun Həsənin dövrünə qədər bəy olmuşdur. Uzun Həsən Qaraqoyunluları və Teymuriləri məğlub edərək böyük imperiya qurduqdan sonra hökmdarlara bəydən başqa padşahsultan da deyilməyə başlandı.[1][2] Ağqoyunlu hökmdarı qeyri-məhdud hakimiyyətə malik idi. O, ordunun komandanı idi və qanunlarda, sosial, iqtisadi sahədə istədiyi qərarı qəbul edə və dövlət məmurlarının təyin edə və azad edə bilərdi. Hökmdarın verdiyi əmrlər fərman sayılırdı və katiblər tərəfindən yazılırdı. Fərmanların üzərində hökmdarın möhürü olurdu. Ağqoyunlu hakimiyyəti mütləq monarxiya ilə idarə edilirdi. Ağqoyunlu hökmdarlarının məşvərətçi orqanı "divan" mövcud idi. Ancaq son qərarı hökmdar verirdi. [10]

Ən çox hakimiyyətdə olan Ağqoyunlu hökmdarı Osman bəy olmuşdur. Beləki, Osman bəy 32 il hakimiyyətdə olmuşdur. Ən az hakimiyyətdə olan hökmdar isə Sultan Xəlil olmuşdur. O, 1478-ci ilin qış və yay aylarında hakimiyyətdə olmuşdur.

Hökmdarların siyahısı[redaktə | əsas redaktə]

  •      — hökmdar taxtda olmasına baxmayaraq, hakimiyət tam əlində deyil.
  •      — müstəqilliyini hansısa vilayətdə elan edib, ancaq bütün ölkə ərazisində hökmdar deyil.

Quruluş dövrü[redaktə | əsas redaktə]

Titul Ad Hakimiyyət illəri Qeydlər
Bəy Pəhləvan bəy ? - 1340
Bəy Turəli bəy
طور علی پہلوان
Əl-əd-Din
علاء الدين‎
1340 - 1362
Bəy
Qutlu bəy
قتلغ بن طور علی
Fəxr-əd-Din
فخر الدین
1362 - 1389
  • Turəli bəyin oğlu.
  • 1389-cu ildə vəfat etmişdir. Məzarı Bayburtdadır.
Bəy Əhməd bəy
احمد بن قتلغ
1389 - 1403

Bəylik dövrü[redaktə | əsas redaktə]

Titul Ad Hakimiyyət illəri Qeydlər
Bəy Osman bəy
قرا یولک عثمان
Baha-əd-Din
بھا الدین
1403 - 1435
Bəy Əli bəy
علی بن قرا یولک عثمان
Cəlal-əd-Din
جلال الدین
1435 - 1438
Bəy Həmzə bəy
حمزہ بن قرا یولک عثمان
Nur-əd-Din
نور الدین
1438 - 1444
  • Qara Yuluq Osmanın oğlu.
  • Hərbi uğurlarına görə ona "Ulu Bəy" adı verilmişdi.
  • Həmzə bəy 1444-cü ildə Əli bəyin ölümündən biraz sonra xəstələnərək öldü.[17]
Bəy Cahangir mirzə
جهانگیر بن علی
Mu'izz-əd-Din
معز الدین
1444 - 1453
Bəy Qılınc Arslan
قلچ ارسلان بن احمد
1453 - 1457

İmperiya dövrü[redaktə | əsas redaktə]

Şəkil Titul Ad Hakimiyyət illəri Qeydlər
HasanAgha.jpg Bəy
padşah
sultan
Uzun Həsən
اوزون حسن بن علی
Əbül-Nasr
ابو النصر
1453 - 1478
Sultan of Azerbaijan Sultan Khalil khan Aq Qoyunlu 1478.jpg Bəy
padşah
sultan
Sultan Xəlil
سلطان خلیل بن اوزون حسن
Əbül-Fəth
ابو الفتح
1478
  • Uzun Həsənin və Səlcuqşah bəyimin oğlu.
  • Hakimiyyətə gəlməzdən öncə Fars vilayətinin hakimi idi
  • Uzun Həsəndən sonra Ağqoyunlu taxtına keçmişdir və atasının mərkəzləşdirmə siyasətini davam etdirmişdir.
  • Mərkəzləşdirmə siyasətini bəyənməyən əyanlar bundan narazılıq etdilər. Bu səbəbdən əyanlar Sultan Xəlilin qardaşı Yaqub bəyə (gələcəkdə Sultan Yaqub) dəstək verərək qiyam qaldırdılar. 1478-ci ilin iyulunda Xoy döyüşündə Yaqub bəy və dəstəkçiləri tərəfindən məğlub edildi və öldürüldü.[27]
Портрет Ягуб-бека с придворными. Альбом Мехмета Завоевателя.png Bəy
padşah
sultan
Sultan Yaqub
یعقوب بن اوزون حسن
Əbül-Müzəffər
ابو المظفر
1478 - 1490
  • Uzun Həsənin və Səlcuqşah bəyimin oğlu.
  • Böyük qardaşı Sultan Xəlili devirərək hakimiyyətə gəlmişdir.
  • 24 dekabr 1490-cı ildə Qarabağda vəfat etmişdir.[28]
  • Ölkə daxilində sabitliyi təmin etməyi bacaran son hökmdar olmuşdur. Ölümündən sonra şahzadələr arasındakı taxt-tac mübarizəsi Ağqoyunluların süqutuna qədər davam etmişdir.
Sultan Baysunqur Bayandurun adına zərb olunmuş sikkə.jpg Bəy
padşah
sultan
Sultan Baysunqur
بایسنقر بن یعقوب
Əbül-Fəth
ابو الفتح
1490 - 1492
Rustam Bayandur.png Bəy
padşah
sultan
Sultan Rüstəm
رستم بن مقصود بن اوزون حسن
Əbül-Müzəffər
ابو المظفر
1493 - 1497
  • Uzun Həsənin nəvəsi və Maqsud mirzənin oğludur.
  • 1490-cı ildə Sultan Baysunqur tərəfindən həbsə atılmışdır.
  • 1492-ci ildə Eybə Sultanın dəstəyi ilə həbsdən çıxaraq Baysunquru taxtdan salmışdır.
  • 1497-ci ildə əmisi oğlu Gödək Əhməd və onun tərəfinə keçən Eybə Sultan başda olmaqla sərkərdələrinin bir qismini tərəfindən məğlub edildi və Gürcüstana qaçdı. Orada öldürüldü.[30]
Sultan Ehmed Bayandur.jpg Bəy
padşah
sultan
Gödək Əhməd
احمد گوده بن اغورلو محمد بن اوزون حسن
Əbül-Nəsr
ابو النصر
1497
Ağqoyunluların parçalanması
Əlvənd Mirzə.jpg Bəy
padşah
sultan
Əlvənd mirzə
الوند بن یوسف بن اوزون حسن
Əbül-Müzəffər
ابو المظفر
1498 - 1501
Muhammed Bayandur.png Bəy
padşah
sultan
Məhəmməd mirzə
محمد بن یوسف بن اوزون حسن
Əbül-Mükərrəm
ابو المکرم
1497-1499
  • Uzun Həsənin nəvəsi və Yusif bəy Bayandurun oğludur.
  • Eybə Sultanın qardaşları Nurəli və Əşrəf tərəfindən dəstəklənərək 1498-ci ildə Fars vilayətində sultan elan edildi.
  • 1499-cu ildə Eybə Sultanın başçılığı etdiyi Əlvənd mirzənin ordusunu məğlub etdi və döyüşdə Eybə Sultan öldürüldü. Beləliklə, Təbrizə daxil olmağı bacardı.[32]
  • Lakin sonradan Əlvənd mirzə yeni qüvvə toplayaraq onu məğlub etdi və Məhəmməd mirzə yenidən Fars vilayətinə çəkildi.
  • 1500-cü ildə Sultan Murad və tərəfdarları tərəfindən məğlub edildi və öldürüldü.[32]
Sultan Murad Bayandurlu Aq Qoyunlu.jpg Bəy
padşah
sultan
Sultan Murad
سلطان مراد بن یعقوب بن اوزون حسن
Əbül-Müzəffər
ابو المظفر
1500 - 1508

Diyarbəkir hökmdarları[redaktə | əsas redaktə]

Titul Ad Hakimiyyət illəri Qeydlər
Bəy
sultan
padşah
Sultan Qasım 1496-1501
  • Uzun Həsənin qardaşı Cahangir mirzənin oğlu.
  • 1496-cı ildə Diyarbəkir və ətraf ərazilərə hakim təyin olunmuş və müstəqil hakimiyyət sürmüşdür.[36] Qasım bəy öz adına pul kəsdirmiş və Mardini paytaxt etmişdir.
  • 1501-ci ildə Şərur döyüşündə məğlub olan Əlvənd mirzə Sultan Qasımdan torpaq tələb etmişdir. Bunu qəbul etməyən Sultan Qasım Əlvənd mirzə tərəfindən Mardin yaxınlığında məğlub edilmiş və öldürülmüşdür. Əlindəki torpaqlarda isə Əlvənd mirzə hökm sürməyə başlamışdır.[37]
Bəy
sultan
padşah
Zeynalabidin bəy
الوند بن یوسف بن اوزون حسن‬
1505-1508
  • Gödək Əhmədin oğlu.[38]
  • 1505-ci ildə Əlvənd mirzənin ölümündən sonra Diyarbəkir ətrafında hakimiyyətə gəlmişdir.
  • Zeynalabidin bəy hakimiyyətini möhkəmləndirmək üçün bəzi tədbirlər görməyə başladı. Uzun müddət Diyarbəkir hakimi olan Əmir bəy Mosullunu həbs etdirdi və ətraf ərazilərə yürüşlərə başladı. Lakin Əmir bəy həbsdən çıxdı və Zeynalabidin bəyi məğlub edərək əsir aldı.[39]
  • Əmir bəy Mosullu isə I Şah İsmayıla tabeliyini bildirdi. 1508-ci ildə Diyarbəkir ətrafı bölgələr tamamilə Səfəvilərin hakimiyyətinə keçdi.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 Muʾayyid S̲ābitī, ʻAlī (1967). Asnad va Namahha-yi Tarikhi (Historical documents and letters from early Islamic period towards the end of Shah Ismaʻil Safavi's reign.), Iranian culture & literature. Kitābkhānah-ʾi Ṭahūrī., pp. 193, 274, 315, 330, 332, 422 and 430. See also: Abdul Hussein Navai, Asnaad o Mokatebaat Tarikhi Iran (Historical sources and letters of Iran), Tehran, Bongaah Tarjomeh and Nashr-e-Ketab, 2536, pages 578,657, 701-702 and 707
  2. 2,0 2,1 H.R. Roemer, "The Safavid Period", in ''Cambridge History of Iran'', Vol. VI, Cambridge University Press 1986, p. 339.
  3. Nuriyeva İradə Tofiq qızı (2015). Azərbaycan Tarixi (ən qədim zamanlardan–XXI əsrin əvvəllərinədək). Bakı: Mütərcim, səh.115.
  4. Qasımov Xeyirbəy Sabir oğlu (2008). Orta əsrlərdə Azərbaycan mədəniyyəti, səh.228.
  5. H. J. Kissling, Bertold Spuler, N. Barbour, J. S. Trimingham, H. Braun, H. Hartel (1969). The Last Great Muslim Empires, p.78.
  6. 1905.az (11.01.2019). "Tofiq Nəcəfli: “Qaraqoyunlular və Ağqoyunlular Oğuz boylarıdır.”" (az). Gündüz Nəsibov. Arxivləşdirilib: [1] saytından 2019-02-06 tarixində. https://web.archive.org/web/20180620122922/http://1905.az/tofiq-n%C9%99c%C9%99fli-qaraqoyunlular-v%C9%99-agqoyunlular-oguz-boylaridir/. İstifadə tarixi: 2019-02-06.
  7. 7,0 7,1 1905.az (27.07.2016). "Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövləti" (az). Arxivləşdirilib: [2] saytından 2019-02-06 tarixində. https://web.archive.org/web/20180622134655/http://1905.az/qaraqoyunlu-v%C9%99-agqoyunlu-dovl%C9%99ti/. İstifadə tarixi: 2019-02-06.
  8. 8,0 8,1 Nuriyeva İradə Tofiq qızı (2015). Azərbaycan Tarixi (ən qədim zamanlardan–XXI əsrin əvvəllərinədək). Bakı: Mütərcim, səh.111.
  9. anl.az (2013, 23 yanvar). "Şah İsmayıl–görkəmli sərkərdə və dövlət xadimi" (az). Süleyman Məmmədov. Arxivləşdirilib: [3] saytından 2019-02-06 tarixində. https://web.archive.org/web/20190207221203/http://www.anl.az/down/meqale/respublika/2013/yanvar/290794.htm. İstifadə tarixi: 2019-02-06.
  10. Nəcəfli T.H. (2000). Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin tarixi müasir türk tarixşünaslığında. Bakı: Çaşıoğlu, səh.31-33.
  11. Zekiye Tunç (23-25 Mayıs 2013). Akkoyunlular döneminde Harput. Elazığ: Fırat Üniversitesi Harput Uygulama ve Araştırma Merkezi, səh.578.
  12. John E. Woods, 300 Yıllık Türk İmparatorluğu Akkoyunlular, Aşiret, Konfederasyon, İmparatorluk, çev. Sibel Özbudun, Milliyet yay., İstanbul, 1993. s.79.
  13. forum.azeri.net (02-05-2013). "Ağqoyunlu hökmdarları" (az). Arxivləşdirilib: [4] saytından 2019-02-06 tarixində. https://web.archive.org/web/20180410061556/http://forum.azeri.net/tarix/22647-agqoyunlu-hokmdarlari.html. İstifadə tarixi: 2019-02-06.
  14. 14,0 14,1 14,2 İlhan Erdem. Ak-Koyunlu Devletinin kurucusu Kara-Yülük Osman Beyin hayatı ve faaliyetleri, səh.100.
  15. Toksoy, A., "Akkoyunlular ve Erzincan (Uzun Hasan Devrine Kadar)", Türklük Bilimi Araştırmaları, Sayı:35, Yıl:2014.
  16. tarihiolaylar.com. "Akkoyunlular (Bayındıriye Devleti 1340-1514)" (tr). Arxivləşdirilib: [5] saytından 2019-02-06 tarixində. https://web.archive.org/web/20190129064245/http://www.tarihiolaylar.com/tarihi-olaylar/akkoyunlular-bayindiriye-devleti-1340-1514-1427. İstifadə tarixi: 2019-02-06.
  17. enfal.de. "Akkoyunlular" (tr). Arxivləşdirilib: [6] saytından 2019-02-06 tarixində. https://web.archive.org/web/20180702212102/http://www.enfal.de/starih49.htm. İstifadə tarixi: 2019-02-06.
  18. Nəcəfli T.H. Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin tarixi müasir türk tarixşünaslığında. Bakı: Çaşıoğlu, 2000, səh 40.
  19. tarihtarih.com. "Akkoyunluların Tarihi Sahnesine Çıkışı" (tr). İlhan Erdem, Mustafa Uyar. Arxivləşdirilib: [7] saytından 2019-02-06 tarixində. https://web.archive.org/web/20190207221513/https://www.tarihtarih.com/?Syf=26&Syz=373232. İstifadə tarixi: 2019-02-06.
  20. Ahmet Toksoy (2014). Akkoyunlular ve Erzincan (Uzun Hasan Devrine Kadar). Bahar, səh.258.
  21. Alexander Mikaberidze (2011). Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia, Volume 1. ABC-CLIO, 907. ISBN 9781598843361. 2013-02-13 tarixində istifadə olunub.
  22. Peter Jackson, Lawrence Lockhart (1986). The Cambridge History of Iran, Volume 6. Cambridge University Press, 173. ISBN 9780521200943. 2013-02-13 tarixində istifadə olunub.
  23. Peter Jackson, Lawrence Lockhart (1986). The Cambridge History of Iran, Volume 6. Cambridge University Press, 173. ISBN 9780521200943.
  24. Həsən bəy Rumlu (2017). Əhsənüt-təvarix (Tarixlərin ən yaxşısı). Kastamonu: Uzanlar, səh.258.
  25. Həsən bəy Rumlu (2017). Əhsənüt-təvarix (Tarixlərin ən yaxşısı). Kastamonu: Uzanlar, səh.263-264.
  26. Abu'l-Fazl ibn Mubarak (2002). Ain-I Akbari. Manas Publications, 1716. ISBN 9788175362284. 2013-02-04 tarixində istifadə olunub.
  27. Həsən bəy Rumlu (2017). Əhsənüt-təvarix (Tarixlərin ən yaxşısı). Kastamonu: Uzanlar, səh.309.
  28. Faruk Söylemez (2004). Anadoluda sahte Şah İsmail isyanı. Kahramanmaraş: Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergi Sayı:17, səh.75.
  29. avrasyad.com (2018). "Akkoyunlu yönetiminde Musullular: Sufi Halil Bey örneği" (tr). Ayşe Atıcı Arayancan. Arxivləşdirilib: [8] saytından 2019-02-06 tarixində. https://web.archive.org/web/20180701171223/http://www.avrasyad.com/DergiTamDetay.aspx?ID=489&Detay=Ozet. İstifadə tarixi: 2019-02-06.
  30. Şahin Fərzəliyev (1938). Azərbaycan XV-XVI əsrlərdə (Həsən bəy Rumlunun "Əhsənüt-təvarix" əsəri üzrə). Bakı: Elm, səh.33.
  31. Həsən bəy Rumlu (2017). Əhsənüt-təvarix (Tarixlərin ən yaxşısı). Kastamonu: Uzanlar, səh.349.
  32. 32,0 32,1 32,2 Şahin Fərzəliyev (1938). Azərbaycan XV-XVI əsrlərdə (Həsən bəy Rumlunun "Əhsənüt-təvarix" əsəri üzrə). Bakı: Elm, səh.33-34.
  33. Minorsky V. La Perse au XV-e siècle entre La Turque et Venise, Paris, 1933, səh. 60-61
  34. e-tarih.org (06 Kasım 2007 20:52). "Akkoyunluların Yıkılışı" (tr). Arxivləşdirilib: [9] saytından 2019-02-06 tarixində. https://web.archive.org/web/20180701171223/http://www.avrasyad.com/DergiTamDetay.aspx?ID=489&Detay=Ozet. İstifadə tarixi: 2019-02-06.
  35. Ağqoyunlu hökmdarlarının siyahısı // Azərbaycan Milli Ensiklopediyası  : [25 cilddə] / baş red. M. K. Kərimov. — Bakı: “Azərbaycan Milli Ensiklopediyası” Elmi Mərkəzi, 2009. — I  cild. — Səhifələrin sayı:  608. — Səh.: 343. — 10 000 nüsx. — ISBN 978-9952-441-02-4.
  36. Kâzım Paydaş (2006). Moğol ve Türk-İslâm Devletlerinde Suyurgal Uygulaması. Güz, sayı 39, səh.204.
  37. Həsən bəy Rumlu (2017). Əhsənüt-təvarix (Tarixlərin ən yaxşısı). Kastamonu: Uzanlar, səh.391.
  38. marasanahaber.com (26 Eylül 2018). "Abdurrezzak Bey kimdir?" (tr). Arxivləşdirilib: [10] saytından 2019-02-06 tarixində. https://web.archive.org/web/20190207221749/https://www.marasanahaber.com/abdurrezzak-bey-kimdir/4787/. İstifadə tarixi: 2019-02-06.
  39. elbistankaynarca.com (24.01.2013). "Elbistan Savaşı(1507)" (tr). Adnan Güllü. Arxivləşdirilib: [11] saytından 2019-02-06 tarixində. https://web.archive.org/web/20190207222413/http://www.elbistankaynarca.com/mobi/author_article_detail.php?id=260. İstifadə tarixi: 2019-02-06.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]

Vikianbarda Ağqoyunlu hökmdarlarının siyahısı ilə əlaqəli mediafayllar var.