Sutaylı oymağı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Sutaylı oymağı — Azərbaycan xalqının etnogenezisində iştirak etmiş tayfa.

Tayfanın tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Sutaylı oymağı öz adını Əmir Sutay noyondan alıb. O, Elxanlı dövlətinin hakimi Sultan Əbusəid Bahadur xanın əmiri idi. Qaratatar (Koin tatar) ulusuna mənsub idi. Sutaylı oymağı Barambaylı və Tuğaylı tayfalarına bölünürdü. Sutaylı oymağının nümayəndələri paytaxtı Diyarbəkir olmaqla bir bəylik yaratmışdılar. Bu bəyliyi öncə Əmir Sutay noyon, sonra onun oğlu Hacı Toğay, ondan sonra İbrahimşah bəy Baram bay oğlu idarə etmişdi.

Bu oymağın tarixi elxanlılarla, çobanlılarla, qaraqoyunlular və qismən də ağqoyunlularla bağlıdır. Elxanlı hakimiyətinin iç qovgalar sonunda yıxılmağa üz tutduğu sırada Qaraqoyunluların Ağqoyunlular ilə birlikdə tarix səhnəsinə çıxdıqlarını görürük. Elxanlılar zamanında Şərqi Anadolu, biri mərkəzi Əxlat (Xilat) olmaq üzrə Van bölgəsi əyaləti, diğəri mərkəzi Mosul olmaq üzrə Diyarbəkir, Mardin, Mosul bölgələrini qapsayan iki bölgəyə ayrılmışdı. Diyarbəkir valisi Əmir Sutay Tatarın (?-1332-ci il) oğlu Hacı Tugay ilə diğər oğlu Baram baydan olan nəvəsi İbrahimşah bəy, Əmir Sutay zamanında Mosuldan Ərzuruma qədər genişlənmiş olan əyaləti ələ keçirmək üçün bir-birləriylə didişməyə başladıqlarında qaraqoyunlular Hacı Tugayı, ağqoyunlular İbrahimşah bəyi dəstəkləyirdilər. Bu yurd qovgasını Hacı Tugay uduzmuş və 1343-cü ildə qardaşı oğlu tərəfindən öldürülmüşdür. Bu ara savaşları sonunda qaraqoyunlular Mosul, Van gölü çevrəsi və Ərzuruma, ağqoyunlular isə Diyarbəkir civarına hakim olmuşdular.

İbrahimşah bəyin 1350-ci ildəki ölümü və yerinə keçen əmisi oğlu, Hacı Tugayın oğlu Pir Məhəmməd bəyin bir türkman əmiri olan Hüseyn bəy tərəfindən öldürülməsi ilə bölgədəki Elxanlı hakimiyəti sona çatdı.

Sutaylı oymağının tanınmış simaları[redaktə | əsas redaktə]

1313-cü ildə sultan Əbu Səid Bahadur xan Əmir Sutay Tatarı Diyarbəkirə hakim göndərdi. O, bu bölgəni uzun müddət idarə etdi. Əmir Sutay 1332-ci ildə öldü.

Baran bay-Sutayın oğlu, atası vəfat edəndən sonra digər iki qardaşı ilə birgə 1338-ci ildən başlayaraq, cənubi-şərqi Anadolunun müxtəlif bölgələrində müstəqil bəyliklər yaratmağa çalışmışlar. Baran bay öldükdən sonra oymağın başçısı oğlu İbrahimşah bəy olmuşdur.

İbrahimşah bəy-Baran bayın oğlu, atasının vəfatından sonra sutaylıların başçısı olan İbrahimşah bəy aralıq savaşında Çobanlıların tərəfini saxladı. 1340-cı ilin iyun ayının 21-də Marağada Təğtu çayının sahilində Cəlayır eli ilə Sulduz elinin savaşı baş verdi. İbrahimşah bəy sulduzların sol cinah (cabanqar) əmirlərindən idi. Onun vuruşduğu sol cinah cəliayırlarin sağ cinahına (baranqara) qalib gəldi. Elxan Sultan Süleyman xan fərman verib İbrahimşah bəyi Mahmud Zəkəriyyə və Hacı Toğay ilə birlikdə sutaylıların əmirliyinə təyin etdi. Bu səbəbdən Hacı Toğay bəy ilə İbrahimşah bəy arasında düşmənçilik yarandı.

1342-ci ilin may ayının 5-də Əmir Şeyx Həsən (Kiçik) Sulduz İbrahimşah bəyin üstünə hücum çəkdi. Bəhanəsi də bu oldu ki, İbrahimşah bəy Hacı Toğay bəylə birləşib Mahmud Zəkəriyyəni öldürüblər. Şeyx Həsən Kiçik öncə Miyanədən cənubda olan Bulanlıq qəsəbəsini tutub olan sutaylıların evlərini və mal-qaralarını yağmaladı. Bol qənimət ələ keçirib Təbrizə qayıtdı.

1345-ci ildə İbrahimşah bəy Əmir Surğan Sulduzla birləşib Məlik Əşrəf Sulduza qarşı çıxdı. Məğlub olub Diyarbəkirə çəkildi. 1350-ci ildə İbrahimşah bəy öldü. Sutaylıların bəyliyi süqut etdi. Mosul, Əxlat və başqa şəhərlər Cəlayır eli camaatının əlinə keçdi. Sutaylıların yurduna qaraqoyunlular yiyələndilər. Cəlayırlarla tabe olmayan sutaylılar Diyarbəkirdən Mərkəzi Anadoluya köç etdilər. Mərkəzi Anadoluda sutaylılar Baranbaylı adlanmağa başladılar.

Hacı Toğay ağa-Əmir Sutay Tatarın oğlu. Baran bayın qardaşı, Sultan Arpa Kavunun tərəfində Musa xana qarşı vuruşmuşdu. Tarixçi Həmdullah Mustofi Qəzvini yazır: "Həmin xəbər bu ölkəyə (Azərbaycana) çatdıqda Arpa Kavunun fərmanına əsasən Ukrənc (Öyrənc bəy Uyğur-Ə. Ç.), Hacı Toğay bin Əmir Toğay, Arğunşah bin Ələğu, Sərvət bin Taz, Çoban Qutluq bin Mübarək, Turxan İxtaci (Axtaçı-Ə. Ç.) və b. kimi əmirlər güclü hərbi qüvvə ilə onların [Musa xanın qoşunun] sağ, sol, ön və arxa tərəflərinə yollandılar, onların ətrafında dairəvi halqa vurub [Əli Padşahın əsgərlərini] nöqtə kimi ortaya (mühasirəyə) aldılar. [1]

1336-cı ildə Hacı Toğay ağa Əli padşah Oyratın və Musa xanın tərəfinə keçmişdi. Lakin Əli padşaha və oyrat tayfasına kin bəslədiyindən Diyarbəkirdən Anadoluya Cəlayır Tacəddin Şeyx Həsən Böyükün yanına getdi. Tarixçi Həmdullah Mustofi Qəzvini yazır: "Diyarbəkir vilayətində əmir Hacı Toğay köhnədən qəlbində əmir Əli Padşaha və Oyrat qəbiləsinə kin bəslədiyindən onlara qarşı çıxdı və onların məhv edilməsi üçün bütün səyini göstərdi". [2] Onlar birləşib Sultan Məhəmməd xanı yendilər. Musa xanın üstünə yürüş edib onun qoşununu məğlub etdilər. Əli padşah Oyrati və digər adlı-sanlı əmirləri öldürdülər.

Musa xan bir neçə tərəfdarı ilə Hezaramülkə gedib gizləndi. Oyrat tayfasının da əmirləri qalada möhkəmləndilər. Əmirlərdən Əmir Surğan Sulduz, Hacı Toğay və başqaları onların üzərinə hücum etdilər. Bir aya yaxın vuruşub onları qaladan çıxartdılar. Musa xanı tutub Şeyx Həsən noyon Cəlayırın hüzuruna apardılar. Onlar birləşib Musa xanı öldürdülər.

1338-ci ildə Hacı Toğay ağa Diyarbəkirdə möhkəmlənir. Elxanlar ara vuruşmalarında bir-birini əvəz edir. Şeyx Həsən noyon Cəlayır və Hacı Toğay ağa Teymur xanı elxan seçib Xorasandan Azərbaycana dəvət edirlər. Onunla gələn Xorasan əmirləri qətil-qarətə başlayırlar. 1339-cu ildə Hacı Toğay ağa və Əmir Surğan Sulduz daha Şeyx Həsən noyona etimad göstərmirlər.

1340-ci ildə Əmir Şeyx Həsən (Kiçik) Sulduz Təlbardan Təbrizə gəlir. Ordan da çıxıb Hacı Toğayın üstünə gedir. Öncə onun üstünə Qutluq axtaçını göndərir. Sonra özü Hacı Toğayın üstünə gedir. Duruş gətirə bilməyəcəyini düşünən Hacı Toğay ona itaətini bildirir. Qardaşı oğlu Ərəbşahı sülh bağlamaq üçün Əmir Şeyx Həsən (Kiçik) Sulduzun yanına göndərir. Şeyx Həsən Sulduz ona kələk gəlib, yalandan razılığını bildirir. Arxayınlanan Hacı Toğay ağa dincəlmək qərarına gəlir. Birdən 10 minlik qoşunun gəldiyini görüb qaçmağa üz tutur. Muşa qaçır. Şeyx Həsən Sulduz onu izləyə-izləyə gəlib Muşa çatır. Qəddar Sulduz əmiri Çəpəqcur və Bəşiriyyə vilayətlərini yağmalayır. Bütün Diyarbəkiri dağıdır. Kürdlər sutaylılarla birləşib Şeyx Həsən Sulduzu izləməyə başlayırlar. Sulduz elinin Çobanlı uruğundan geri qalanı tutub oda atırlar.

Şeyx Həsən Sulduz ordan Ərzuruma gedir. Bir ay o şəhərdə qalıb hər tərəfi yağmalamaqla məşğul olur. Ordan Hacı Toğay ağanın oğlunun şəhərinə gedir. Sulduz eli oranı da dağıdıb yarmalıyır. Hacı Toğay ağanın oğlunun məqbərəsini dağıdıb, onu qəbirdən çıxarıb başını bədənindən ayırır.

Çobanlılar bir müddət sutaylıları Unik qalasında mühasirədə saxlayırlar. Qala möhkəm olduğundan tuta bilmirlər. Axırda oranı tərk edib Təbrizə qayıdırlar.

1341-ci ildə Şeyx Həsən Sulduz yenə Aladağa yollanır. Orda Hacı Toğayın yurdunda böyük dağıntılar törədib Təbrizə qayıdır. 1342-ci ildə Şeyx Həsən Sulduz yenidən Hacı Toğay ağanın üstünə hücum edir. Bu dəfə bəhanəsi o olur ki, Hacı Toğay İbrahimşahla birləşib Mahmud Zəkəriyyəni öldürüblər. O, sutaylıların yer-yurdlarını yağmalayıb geri qayıdır. Hacı Toğay ağa 1343-cü ildə öldürülür.

Hacı Toğay ağanın Həsən ağa, Pir Məhəmməd ağa adlı oğlanları vardı. Həsən ağa Elxanlılar dönəmində dövlətin ictimai-siyasi yaşamında mühüm rol oynamışdı. Ərzurum əyalətinin Hasanqala bölgəsinin hakimi idi. O, 1340-cı ildə öldürülür.

1340-cı ildə Əmir Çoban Sulduzun nəvəsi Şeyx Həsən Ərzurumu aldı.Tugaylıları ordan qaçqın saldı, dönüşdə Hasanqalada adaşının tikdirdiyi məscidi, imarətlərı, türbəni yıxtırdı.Əmir Hacı Togay ağanın oğlu Həsəni qəbirdən çıxarıb başını bədənindən ayırır. Qaraqoyunlular dönəmində Ibrahimşah bəy 1350-ci ildə ölmüs, yerinə Haci Togayin oglu Pir Məhəmməd ağa keçmisdi. Pir Məhəmmədin məiyətindəki bəylərin Türkman Hüseyn bey tərəfindən öldürülməsi üzərinə türkmanlar Şərqi və Cənubi-şərqi Anadolunun siyasi hakimləri olmuşdular.

Ərəbşah ağa Sutaylı, Hacı Toğayın qardaşı oğlu. 1343-cü ildə öldürülür.

Mahmud Zəkəriyyə Sutaylı, 1340-cı ildə Çobanlıların sol cinah (cavanqar) əmiri idi. Sultan Süleyman xan fərman verib onu sutaylıların ulus əmiri təyin etmişdi. Lakin İbrahimşah bəy əmisi Hacı Toğay ağa birləşib onu öldürdülər.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Həmdullah Mustofi Qəzvini, Zeyle-tarixe-qozide, Bakı, «Elm», 1986, səh.20.
  2. Həmdullah Mustofi Qəzvini, Zеylе-tarixе-qozidе, Bakı, «Еlm», 1986, səh.24.

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]