Zəyzid kilsəsi

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Zəyzid kilsəsi
gürc. ზედზგითის ეკლესია
Zəyzit ümumi görünüş.JPG
41°10′08″ şm. e. 47°15′43″ ş. u.
Ölkə Azərbaycan Azərbaycan
Şəhər Şəki
Yerləşir Orta Zəyzid
Aidiyyatı Alban Həvari Kilsəsi
Tikilmə tarixi X-XI əsrlər
Üslubu Gürcüstan mədəniyyəti
İstinad nöm.4983
KateqoriyaMəbəd
ƏhəmiyyətiYerli əhəmiyyətli
Zəyzid kilsəsi (Azərbaycan)
Locator Dot2.gif
Zəyzid kilsəsi
Zəyzit.JPG
Kilsənin planı
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Zəyzid məbədi — Azərbaycanın Şəki rayonunun Orta Zəyzid kəndində yerləşən X-XI əsrlərə aid alban kilsəsi.

Memarlıq xüsusiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

Zəyzid kilsəsi elmi ədəbiyyatda "sərbəst xaç" tipli alban kilsələrindən biri kimi məlumdur. Sadə xaçvari kilsələr digər xristian ölkələrində olduğu kimi Qafqaz Albaniyasında da çox inşa edilmişdir. Artıq VII əsrdə bu tip Qafqazda çox geniş yayılmışdır. Orta Zəyit kəndindəki məbəd kifayət qədər inkişaf etmiş konstruktiv və dekorativ xüsusiyyətlərinə görə XII – XIII əsrlərdə Qafqaz Albaniyasında xristian memarlığının ikinci çiçəklənmə dövrünün əvvəllərində inşa edilmiş abidələrə aiddir. Zəyzid kilsəsi birinci mərhələdə tikilmiş belə kilsələrə nisbətən daha zərif və dekorativ olmaqla estetik təlblərin yüksəldiyini əks etdirir.

Kilsə kiçik xaçvari tikilidir. Şərqdəkindən başqa xaçın bütün qolları düzbucaqlıdır. Şərq qolunda yarımdairəvi planlı apsida yerləşir. Qərb qolu şərq qolundan bir qədər uzundur və qapı açırımına malikdir. Xaçortasının küncləri düzbucaqlı kapitelli kürəkilərlə tərtib olunmuşdur. Bir – birinin üstündən asılmış yarımdairəvi tağlara yuxarıda dairəvi qurşaq söykənir. Onun üstündə isə dövrümüzə çatmamış baraban və günbəz yüksəlirdi. Günbəzaltı məkandan günbəzə keçid vaxtilə konik tağ qıyacıları (paruslar) vasitəsiylə yerinə yetirilmişdir.

Altar hissə xaricdən üç pəncərə açırımı olan beşüzlü kimi həll olunmuşdur, xaçın digər qollarında da bir açırım vardır. Qolların örtməsi bayır trəfdən orta hissədə yuxarıya qaldırıldığı üçün onlar bazilika siluetini təqlid edir. Yuxarı qaldırılmış bu hissənin altında, tağbəndlərin üstündə, qapalı kiçik yerləşgələr vardır. Tikilinin divarları butbeton doldurucu ilə təmiz yonulmuş iri əhəngdaşı – şirindaş bloklardan tikilmişdir. Pəncərələr xaricdən üç yarımlülə profilli haşiyə ilə tərtib olunmuşdur. Cənub qolunun qərb divarında dekorativ tağlı dərin taxça vardır.

Sərbəst xaç tipli xristian kilsələrinin genetik kökləri xaçvari bütpərəst sərdabalara gedib çıxır. Maraqlıdır ki, yetkin orta əsrlər dövründə Azərbaycanın müsəlman türbələrinin memarlığında da xaçvari plan öz yerini tapmışdır. Bərdədə (XIV əsr), Sərifan (XIII əsr), Aşağı Veysəlli (XIV əsr) kəndlərindəki və s. Türbələrin yeraltı-sərdabaları xaçvari planda həll olunmuşdur.