Qafqaz Albaniyasının memarlığı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Tarixi-mədəni mühit[redaktə | əsas redaktə]

IV əsrin əvvəllərində Qafqaz Albaniyası tarixinin yeni mərhələsinə qədəm qoyur və bu mərhələnin əsas həlledici faktorlarından biri feodal ictimai-iqtisadi münasibətlərinin yaranması və inkişafı, xristianlığın dövlət dini elan edilməsidir. Həmin dövrün ən mühüm hadisələrindən biri ölkənin ümumi mədəni həyatında dirçəlişə təkan verən Alban əlifbasının yaradılması olmuşdur. IV-VII əsrlərdə Qafqaz Albaniyası ərazisində aktiv inşaat işlərinin aparılmasını tarixi mənbələr də sübut edir. Daha aktiv inşaat-quruculuq işlərinin aparılması isə III Mömin Vaçaqan (487-510) və Cavanşirin (637-680) hakimiyyətləri dövrünə təsadüf edir. Moisey Kalankatlı bildirir ki, Arşakilər sülaləsindən olan hökmdarlardan yalnız III Vaçaqan ölkədə “ilin günlərinin sayı qədər kilsə inşa etdirmişdi.”[1] “Xəlifənin bəxş etdiyi bütün şərəflərdən imtina edən” Cavanşir Mehrani isə “daha çox inşaat və ölkəsinin abadlaşdırılması ilə məşğul olmuşdur.” [2]

Dövrümüzə çatmış çoxsaylı monumental memarlıq nümunələri alban memarlarının ustalığından xəbər verir. Erkən orta əsrlər alban memarlığı haqqında daha geniş və çoxsahəli məlumatı alban memarlarının ən yaxşı inşaat təcrübəsinin istifadə edildiyi dini tikililərdən almaq mümkündür. Erkən xristian memarlığı yalnız inşaat ənənələri baxımından deyil, həm də mövcud dini tikililərin memarlıq-planlaşdırma strukturunun mənimsənilməsinə görə daha əvvəlki dövrlərə aid yerli memarlıqla əlaqəlidir. [3]

Qafqaz Albaniyası ərazisində ilk xristian kilsələri xristianlığın dövlət dini elan edilməsindən xeyli əvvəl inşa edilmişdir.[4] Moisey Kalankatlının Rostak əyaləti ərazisində Tərtərçayı sahilində inşa edildiyini göstərdiyi [5] kilsə kimi erkən kilsələrin bir çoxu taxtadan inşa edilmiş gil və ya saman qarışıq əhəng məhlulu ilə suvanmışdır. Sonrakı dövrlərdə taxta kilsələrin yerində daş və kərpic kilsələr ucaldılmış, taxta kilsələr haqqında məlumatlar isə yalnız mənbələrdə qalmışdır. Məmmədova 34 Xristianlığın dövlət dini elan edilməsindən sonra ölkə ərazisində köhnəə məbədlərin yeni dinə uyğunlaşdırılması və yeni məbədlərin inşasına başlanılmışdır.[4]

Yeni dinin təbliğatçıları xristianlıqdan əvvəlki dövrə aid ziyarətgah və ibadət yerlərini bacarıqla öz təbliğatları üçün istifadə etməyə başlayırlar. Qədim dövrlərdən yerli əhalinin ziyarət etdiyi belə məkanlarda çox vaxt politeist məbədlərinin inşaat və memarlıq xüsusiyyətlərini də qoruyub saxlayan kilsələr inşa edilirdi.[4]

Mənbə məlumatları[redaktə | əsas redaktə]

Moisey Kalankatlı[redaktə | əsas redaktə]

"Alban ölkəsinin tarixi" əsərinin miniatürlü əlyazması

Moisey Kalankatlının Alban ölkəsinin tarixi əsəri Qafqaz Albaniyasının tarixi və memarlığı üzrə əsas mənbə olmaqla,etnik, ərazi, siyasi və dini həyatın öyrənilməsi, hökmdarlar və ölkə tarixində iz qoymuş digər şəxslərin fəaliyyəti, o cümlədən quruculuq işlərinin tədqiqi, Alban Həvari Kilsəsinin yaranması, onun politeizm və sektantizmlə mübarizəsinin işıqlandırılması üçün müxtəlif materiallarla zəngindir.[6] Mənbədə memarlıq və tikinti işləri ilə bağlı hər üç hissədə (əsər üç hissədən ibarətdir) məlumat olsada, ilk iki hissə bu cür məlumatlarla daha zəngindir. M. Kalankatlı Qafqaz Albaniyasında kilsə tikintisinin təməlinin qoyulmasının I əsrdə başlamasından bəhs edərək, Qafqaz Albaniyasının “müdəqqəs maarifləndiricisi” Həvari Yeliseyin ölkəyə gələrək Gisdə ilk kilsə inşa etməsi və “qansız qurban gətir”məsini xəbər verir.[7] Ənənəvi olaraq bəhs edilən bu kilsə, Şəki rayonunun Kiş kəndindəki Müqəddəs Yelisey kilsəsi ilə identikləşdirilir. Lakin, sonradan Gis kəndi tarixçi tərəfindən Mesrop Maştotsun fəaliyyəti ilə əlaqədər olaraq da xatırlanır. Kalankatlı qeyd edir ki, Ermənistandan yolla irəliləyən Maştots Şərq ölkəsinə çatdı, burada Uti əyalətində bataqlıq, mamırlarla örtülmüş Gis adlı yerdə məskunlaşdı.”[8] Albaniyanın digər əyalətlərində olduqdan sonra, təhlükəni hiss edən Maştots Gisə geri döndü və “...burada müqəddəs xaçın bir hissəsini dəfn etdi. Bundan sonra, o və tələbələri iki qrupa bölündülər. Birinci hissəs Mets-Kolmank əyalətindən çıxmağı qərara aldı. İkinci hissə isə elə oradaca öldürüldü. Yeni dini qəbul etmiş şəxslərdən bir nəfər onların məzarı üzərində dördbucaqlı kilsə inşa etdi. Sonradan genişləndirilmiş bu kilsə Gisin qədim kilsəsi adlandırıldı.”[9] Professor G.Məmmədova qeyd edir ki, Kalankatlının əsərin əvvəlində Gisdə inşa edilməsini xəbər verdiyi və “alban kilsələrinin anası” adlandırdığı qədim kilsəni yenidən Gisdən bəhs edərkən xatırlamamasından belə qərara gəlmək olar ki, söhbət eyni adlı iki fərqli kənddən gedir.[10]

Kalankatlı həm də xristianlığın Qafqaz Albaniyasında dövlət dini kimi qəbul edilməsindən sonra inşa edilmiş ilk kilsə haqqında məlumat verir. Həmin kilsə, mərdlik göstərərək İberiyaAlbaniyanı maarfləndirmək üçün yola çıxmış Maarifçi Qriqorinin adı ilə əlaqələndirilir. Haband vilayətinə gələrək, o, xalqa tanrı oğlunun qanunlarını öyrətdi və riayət etməyi buyurdu, daha sonra Amaras şəhərində kilsənin təməlini qoyaraq, tikinti üçün işçilər və memarlar təyin etdi.”[11] Arxeoloji tədqiqatların nəticəsi göstərmişdir ki, həmin zaman inşa edilmiş kilsə, üçnefli bazilika olmuşdur.[12] Həmin Amaras monastırı ərazisində VI əsrin əvvəllərində, III Vaçaqanın hakimiyyəti dövründə Qafqaz Albaniyasının ilk katolikosu Müqəddəs Qriqorisin məzarı üzərində başqa bir kilsə inşa edilmişdir. “Məzarın üzərində kilsənin əsası qoyuldu, onun tamamlanmasına tələsildi və Müqəddəs Qriqoris kilsəsi adlandırıldı.”[13] Elə həmin dövrdə, III Vaçaqanın göstərişi ilə onun doğma kəndi Dütaqanda da Müqəddəs Panteleon kilsəsi inşa edilmişdir. Dütaqan kəndinin xarabalıqları hazırda Tərtər rayonunun Madaqiz kəndi yaxınlığında yerləşir.[14]

Kalankatlı hələ erkən xristianlıq dövründə (IV-V əsrlər) Qafqaz Albaniyası ərazisində monastırların inşa edilməsindən bəhs edir.[14] Ölkədə ən qədim monastırlardan biri assuriyalılar tərəfindən inşa edilmişdi: “Bir neçə süryani monaxı onların (Müqəddəs Qriqoris və tələbələrinin) cəsədlərini götürərək Qaku kəndində dəfn etdilər, həmin yerdə monastırın əsasını qoydular və hələ də həmin müqəddəslərin cəsədləri monastır ərazisində qalmaqdadır."[15] Qaku kəndinin Qafqaz Albaniyasının hansı ərazisində yerləşməsi müəyyən edilməmişdir.[14] Kalankatlı Cavanşir tərəfindən Girdiman qalasındaBərdə yaxınlığında inşa etdirilmiş monastırlar haqqında da məlumat verir: “Bizans imperatoru, İraklinin nəvəsi II Konstantindən Müqəddəs xaçın bir hissəsini hədiyyə olaraq aldıqdan sonra, müdrik Cavanşir, öz əyaləti olan Girdmanda Tanrı evinin əsasını qoydu və onu möhtəşəm bəzədi. İki il davam edən mbarizə nəticəsində xəzərlərin qovulmasından sonra məbədin inşası tamamlandı.”[16] “Katolikos və bütün əyalətlərin yepiskoplarını yanına alaraq o, Firuzabaddan yola çıxdı, iki əyalət arasında öz rahatlığı üçün inşa etdirdiyi monastırda dua etdi...Buradan böyük kütlə ilə hərəkət edərək araç (yanvar) ayının on birinci günündə Girdman yalətinə daxil oldu. O, Müqəddəs xaçın qalığını inşa etdirdiyi anrı evində yerləşdirdi.”[17] G. Məmmədova tarixçinin bu məlumatına istinadən qeyd edir ki, Girdman qalasındakı monastır və onun baş kilsəsi 662-664-cü illərdə inşa edilmiş, həsr edilmə (ithaf) mərasimi 664-cü ildə baş tutmuşdur.[14] Bu məlumatda Cavanşirin Bərdə-Girdman yolunda, paytaxtdan bir günlük məsafədə, qışlaq ərazisində inşa etdirdiyi başqa bir monastır da xatırlanır.[18] Girdiman əyalətinin sərhəddi Kürəkçaydan keçirdi. Tarixçi tərəfindən verilmiş koordinatlar nəzərə alındıqda həmin monastır Goranboy rayonu ərazisində yerləşməlidir.[14]

Moisey Kalankatlı - «Alban ölkəsinin tarixi»[1]

Cəsur Vaçaqandan Mömin Vaçaqana kimi on hökmdar olmuşdur ki, onlardan yalnız Mömin Vaçaqan ölkədə ilin günlərinin sayı qədər kilsə inşa etdirmişdir.

Qafqaz Albaniyasını, alban hökmdarları və knyazlarını təsvir edən Kalankatlı, xüsusilə onların quruculuq fəaliyyətinə diqqət çəkir. Cəsur Vaçaqandan Mömin Vaçaqana kimi on hökmdar olmuşdur ki, onlardan yalnız Mömin Vaçaqan ölkədə ilin günlərinin sayı qədər kilsə inşa etdirmişdir.” [1] Əsərdə dəfələrlə Cavanşir tərəfindən həyata keçirilmiş quruculuq işlərinə diqqət çəkilir: “O, inşa etməyi, ağac əkməyi həzz almağı və sülh vəziyyətində yaşamağı əmr etdi. O, çoxlu saraylar inşa etdirdi və insanın həzz ala biləcəyi hər şeyə sahib oldu.”[19] Ərəb işğalından əvvəlki dövrdə Qafqaz Albaniyasında memarlığın çiçəklənməsini həm də Kalankatlının “böyük şəhər Çolanın nəhəng divarı” adlandırdığı Dərbənd qalasının inşası sübut edir.[14] Tarixçi qalanın inşası haqqında yazır: Pers şahları Qafqaz dağlarıböyük şərq dənizi arasında nəhəng binanı inşa etmək üçün memarlar və materiallar axtarışı ilə bizim ölkəni talan etdilər.”[20]

Ərəb işğalı ilə əlaqədar olaraq inşaat işlərində bir müddət səngimə baş versə də, IX əsrdə yenidən inşaata təkan verilmişdir. Mehranilər sülaləsindən olan Adernerseh və onun ailə üzvləri bu işdə iştirak etmişlər. Knyazın həyat yoldaşı “xanım Sprama günlərini xeyriyyəçilikdə keçirərək, Sodenk əyalətində monastır inşa etdirdi və onu gözəl bəzədi.” [21] Adernerseh özü Xandu qalasını və hökmdar hamamlarının yerləşdiyi Vaykunik kəndində saray inşa etdirdi. Tarixçinin qeyd etdiyi Handu qalası Ağdərə rayonu ərazisindəki Handaberddir. Onun oğlu Qriqor “Xavaxaqaçin qalasını inşa etdirərək hakimiyyətini həmin ərazidə yaydı.” İ.Orbeli Havaxaqaçin qalasını Ağdərə rayonu ərazisindəki Havaqala ilə eyniləşdirir.[22]

Alban ölkəsinin tarixi” əsərində bəzi şəhərlərin salınması haqqında da məlumatlar vardır. Kalankatlı Sasani şahı Firuzun göstərişi ilə Vaçe tərəfindən Firuzabad-Partav şəhərinin[23], Mehr tərəfindən Girdman vilayətində Mehrəvan şəhərinin[24] inşa edilməsi haqqında məlumat verir.

Sasani şahı Firuzun (454-459) hakimiyyəti dövründə Qafqaz Albaniyası ərazisində çoxlu sayda atəşgahların inşa edilməsi haqqında məlumat vardır.[25] Məlumatdan aydın olur ki, onlar yalnız ölkənin düzən ərazilərində deyil, həm də Artsakda inşa edilmişdir. Çünki, Mömin Vaçaqan (487-510) Qafqaz Albaniyasında hakimiyyətə gəldikdən sonra, “özünün hakimiyyəti altında olan möhkəm Artsak ərazisində saxta tanrılara inamı və qurban verilməsini dayandırmağı" əmr etmiş[26], cadu və magiya ilə məşğul olanlar üçün cəza və cərimə təyin etmişdi.[27] V-VI əsrlərdə Qafqaz Albaniyasında atəşgahların inşası geniş yayılmışdı. G. Məmmədova qeyd edir ki, məbələrdəki bu məlumat ölkənin dini memarlığının mənşələrinin müəyyənləşdirilməsi üçün böyük əhəmiyyətə maikdir.[28]

“Alban ölkəsinin tarixi” əsərində bu və ya digər obyektlərin inşası ilə yanaşı, məbədlər və digər tikililərin inşa tarixinin müəyyənləşdirilməsinə kömək edən xatırlatmalar da vardır. Bu baxımdan tarixi hadisələrlə əlaqədar olaraq müxtəlif kilsə, monastır və qalaların adlarının çəkilməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. [29] AluenPartav kilsə məclislərinin reestlərindən[30] Kapaq, Qaşua, Yeşu, Yeute, Partav[30] Kabalaka, Qoşi, Amarasda[31] yepiskopluq mərkəzlərinin olması, Tsri, Taraqoç, Bed, Urbat, Ayramanuş ərazilərində kilsə dairələrinin mərkəzlərinin olması[31], Ners-Mihr, Güt, Kataro, Müqəddəs İosif, Kalankatuk, Tuqrakert, Aqaçop monastırlarının[31] fəaliyyət göstərməsi məlumdur. Lakin bu adların çox az hissəsi, dövrümüzə çatmış abidələrin adında qorunmuşdur. Bunlar Amaras, Gütəvəng, Kataro və Ners-Mihr monastırlarıdır. Kalankatlı tərəfindən qeyd edilmiş yepiskopluq mərkəzlərinin əksərinin yeri naməlum olaaq qalır, onların bəziləri yeparxiya kimi əhəmiyyətini itirərək ləğv edilmiş, bəziləri isə ilkin adlarını itirərək sonradan başqa ad altında tanınmışdır. Müxtəlif tarixi hadisələrlə əlaqədar olaraq Kalankatlı IV-V əsrlərdə Ners-Mihr monastırının[32], VI əsrin əvvəllərində “Ter-Abbasın hakimiyyətə gəlməsindən əvvəl” Kataro monastırının[33], VIII əsrin əvvəllərində katolikos Mixailin hakimiyyəti dövründə Şəmkir qalası monastırının,[34] VII əsrdə xəzərlərin yürüşləri zamanı katolikos Vironun alban zadəganlarını topladığı Caraberd qalasının[31] adını çəkir.

Mömin bir xristian kimi Moisey Kalankatlı Alban Həvari Kilsəsi müqəddəslərinin qalıqları ilə bağlı məlumatları ətraflı təsvir edir. Bu məlumatlardan VI əsrdə Böyük Arran monastırının[35] fəaliyyət göstərməsini öyrənmək mümkün olur. Cavanşirin hakimiyyəti dövründə yepiskop İsrailin fəaliyyəti ilə əlaqədar olaraq dəfələrlə Mets-Kuen əyalətində yüksək dağlıq ərazidə yerləşən Qlxovəng monastırı xatırlanır. [36] Monastırın adı hərfi tərcümədə “baş monastırı” anlamına gəlir ki, bu da onun Urekan kəndindəki monastırla identikləşdirilməsinə əsas vermişdir. [29] Kalankatlı məlumat verir ki, keşiş Müqəddəs Yeliseyin başını öz yaşadığı yerə apardı. [32] Ürəkvəng monastırı Tərtər rayonun Talış kəndi ərazisində yerləşir. Verilən məlumatlardan bu monastırın artıq IV-V əsrlərdən fəaliyyət göstərən, Qafqaz Albaniyasının ən qədim monastırlarından biri olması məlum olur.

“Alban ölkəsinin tarixi” əsərində alban kilsələrinin konstruktiv və dekorativ həlli ilə bağlı da dəyərli məlumatlar saxlanmışdır. Məsələn, IV-V əsrlərdə Gis kəndində inşa edilmiş kilsə ilə bağlı məlumatda qeyd edilir ki, “Uzun müddətdən sonra Varaz-Firuz adlı Arranşahlar sülaləsindən olan knyaz köhnə kilsəni bərpa etmək istəyərkən, günbəzin kərpic tağını uçurmağa əli gəlmədi.”[9] G.Məmmədova qeyd edir ki, bu məlumatdan artıq IV-V əsrlərdə Qafqaz Albaniyasında günbəzli kilsələrin inşa olunması məlum olur.[37] Cavanşirin Girdman qalasında inşa etdirdiyi kilsədən bəhs edərkn Kalankatlı qeyd edir ki, “Bundan sonra o, kilsənin bəzədilməsi üçün ən yaxşı materiallardan istifadəni buyurdu. Rəssamları işə cəlb edərək günbəz və bütün divarları rəsmlərlə bəzədi, aşağı hissələri ipək örtüklərlə örtdü, qapıları gümüşə çəki və onlar üzərində oyma təsvirlər işləməyi əmr etdi.” [38]

Kirakos Qandzaketsi[redaktə | əsas redaktə]

"Tarix" əsərinin əlyazma səhifəsi

Kirakos QandzaketsininTarix” əsərində də Qafqaz Albaniyası ilə bağlı çoxlu dəyərli məlumatlar verilmişdir. Müəllif monqol-tatarların Qafqaza yürüşü dövründə yaşamış və təsvir etdiyi hadisələrin birbaşa şahidi olmuşdur. Memarlıq və inşaat haqqında məlumatlarla zənginliyi baxımından əsərin ikinci hissəsi xüsusi maraq kəsb edir.[39] Mənbənin məlumatına görə, XII-XIII əsrlərdə Qafqaz Albaniyasının xristianlıq saxlanmış hissəsinin siyasi həyatında Xaçın knyazlığı aparıcı rol oynamışdır. Həmin dövrün ən məşhur dövlət xadimi Aşağı Xaçın hökmdarı olmuş Həsən Cəlal Dövlədir.[40] Həsən Cəlal XudavəngXatirvəng monastırlarının kitabələrində xatırlanan[41] Xaçın knyazı Vaxtanq TangikGəncəsər monastırının kitabəsində xatırlanan [42] Xorişə xatunun övladırır. Həsən Cəlalın Gəncəsər monastırının zəng qülləli nəhəng narteksini inşa etdirmiş[43] həyat yoldaşı Mamkan xatun isə Baq çarının nəvəsi olmuşdur. [44] Vaquas yepiskop evi, Gəncəsər, Böyük Arran, Vaçar monastırları, Akana, Xoxanaberd, Qaxac,[45] Caraberd, Karkar, Ded qalaları[46] Həsən Cəlal sülaləsinə məxsus idi. Gəncəsər monastırının epiqrafikasına əsasən monastırın əsas kilsəsi olan Müqəddəs Vəftizçi İohann kilsəsinin 1216-cı ildə başladılmış inşas məhz Həsən Cəlalın adı ilə bağlıdır. Kilsənin inşası 1238-ci ildə Həsən Cəlalın anasının vəfatından sonra tamamlanmışdır. Kirakos Qandzaketsi bu məbədin inşasına xüsusi diqqət ayırır.[43]

Həsən Cəlal sülaləsi ilə yanaşı, Qandzaketsi Yuxarı Xaçın ərazisində hakimiyyətdə olmuş knyaz Vaxtanqın da quruculuq işləri ilə bağlı məlumatlar verir. Bu sülalə başlanğıcını çar Vaxtanqdan götürür. Onun oğlu Həsənin həyat yoldaşı, Kürike çarının qızı Mamaxatun Xudavəng monastırında rahibəliyi qəbul etmişdi. Həsəndən sonra hakimiyyətə onun oğlu Vaxtanq Axbak gəlmişdi. Vaxtanq Axbak Kaen vilayətinin kürd mənşəli[47] hakimi Sadunun qızı Arzu xatunla evli idi. Arzu xatun eyni zamanda Zakare və İvane Dolqorukilərin də kuzeni idi. Xudavəng monastırının baş kilsəsi məhz Arzu xatunun sifarişi ilə inşa etdirilmişdir. Həyat yoldaşı Vaxtanq və dövrün mühüm elm xadimi Mxitar Qoşla birlikdə Arzu xatun Qoşavəng monastırının inşasını maliyyələşdirmişdir.[48] Müasirləri tərəfindən Aterk sülaləsi adlandırılmış bu sülaləyə Xudavəng monastırı, Aterk, Havaqala, Akanaberd qalaları məxsus idi. [49]

Kirakos Qandzaketsinin haqqında məlumat verdiyi monastırlardan biri də, Xatirvəng monastırıdır. Bu monastır Dop sülaləsinin dəfn yeri kimi məlumdur. Sülalə adını Dop (Dofi) adlı ilk təmsilçisi olan qadının adından almışdır. Mənbələrdə həm də Şuşan adlandırılan bu qadın İberiyanın kürd mənşəli knyazları Dolqorukilərin bacısı olmuşdur. Onun həyat yoldaşı Həsən isə Qeqam vilayətinin hakimi olmuşdur. [50] Qara Həsən və Dop xatunun oğlu Cəsur Həsən isə Knyaz Kürdün qızı və Arzu xatunun bacısı Mamkan xatunla evli idi.[51] Cəsur Həsən və Mamkanın oğlu Qriqor Həsən Cəlalın qızı Asfa xatunla evli idi. Bu şəxslərin adı yuxarı Xaçın ərazisindəki əksər abidələrin kitabələrində xatırlanır və Qriqori və Asfa xatunun XIV əsrdə yaşamış nəvəsi Sarkis Xudavəng, Xatirvəng və Getameç monastırlarının zəng qüllələrini inşa etdirmişdi. Dop sülaləsinə Andaberd, Tsar qalaları və Xatirvəng monastırı məxsus idi.[51]

İnşaat və quruculuq işləri ilə yalnız alban knyazları deyil, həm də alban katolikosları məşğul olurdular. Kirakosun məlumatına görə Ərəb Xilafəti dövründə, daimi mərkəzi olmayan alban katolikosları tez-tez məskunlaşdıqları yeri dəyişməyə məcbur olurdular. Onların qərar tutduqları yerlərdən biri də Gədəbəy rayonu ərazisindəki Çarek qalası yaxınlığındakı mağaralar idi. [52] Makar Barxudaryan “Artsak” adlı tədqiqat əsərində həmin mağara-kilsə kompleksini ətraflı təsvir edərək qeyd edir ki, qayalıqda yerləşən yeddi mağaradan yalnız ikisi kilsə kimi, digərləri isə yaşayış yeri kimi istifadə edilmişdir. Mağaraların girişi daş və gil məhluludan hörülmüş divarlarla örtülmüş, divarlarda isə qapı yerləri yaradılmışdır.[51] 1195-ci ildə katolokos taxtına keçən Hovannes Zakare və İvane qardaşlarına müraciət edərək məskunlaşmaq üçün müvafiq yer istəyir. İvane ona Miapor əyaləti ərazisindəki Həmşivəng monastırında yerləşməyi məsləhət görür. Qandzaketsi Gədəbəyin Böyük Qaramurad kəndi yaxınlığında yerləşən Həmşivəng monastırının baş kilsəsinin inşasına başlanılması haqqında məlumat verir: “İvane Dolqoruki orada böyük və möhtəşəm kilsənin inşasına başladı. Lakin Xorasan sultanı Cəlaləddinin gəlişinə görə kilsənin inşası tamamlanmadı.” [53]

Mxitar Qoş[redaktə | əsas redaktə]

Mxitar Qoşun əsərlərində də bəzi memarlıq abidələri haqqında qısa məlumatlar dövrümüzə çatmışdır. Qoş 1139-cu ildə baş vermiş zəlzələnin Gəncə, o cümlədən, Dağlıq və Düzənlik Xaçın, Parisos ərazisindəki yaşayış məntəqələrində törətdiyi dağıntılardan bəhs edir. “Dağlıq rayonlarda bir çox qalalar və kəndlər sakinlərin başına uçdu, monastırlar və kilsələrlə birlikdə xarabalığa çevrildi.”[54] “Zəlzələ və gürcü çarı Demetrenin talançı yürüşündən sonra, atabəy Qara Sonqur Arranın bərpasına başladı. O, Gəncənin qala divarlarını yenidən inşa etdirdi." [55] G. Məmmədovanın fikrincə, XII əsr hadisələri ilə əlaqədar olaraq Mxitar Qoşun Gəncəsər monastırının adını çəkməsi,[56] həmin monastırın hələ Həsən Cəlalın inşaat işlərindən əvvəl mövcud olmasını sübut edir.[57]

İnkişaf mərhələləri[redaktə | əsas redaktə]

IV-VII əsrlərin memarlığı[redaktə | əsas redaktə]

IV əsrə Qafqaz Albaniyasında xristianlığın dövlət dini elan edilməsindən sonra bütün ölkə ərazisində oxsaylı dini tikililərin inşasına başlanılır, həmçinin köhnə məbədlərə əlavələr edilərək onlar xristian kilsəsinə çevrilirlər. Bu cür dəyişiklərə məruz qalmış abidələrə nümunə əlaraq, Ləkit, Kilsədağ, Mamrux, Mingəçevir kilsələrini göstərmək mümkündür. Yeni inşa edilən məbədlərin memarlığında isə əvvəlki politeist məbədlərin memarlığı əsas alınır. Beləcə Qafqaz Albaniyasında bir və üç nefli zal məbədlərinin inşasına başlanılır. Birnefli zal kompozisiyaları dini memarlıq praktikasında uzun müddət davam edən ənənəyə malik olmuşdur. Yerli inşaat materiallarından istifadəyə imkan verən sadə və aydın konstruktiv həll, şərq-qərb oxunu vurğulayan və ibadətə gələnlərin nəzərini altara yönləndirən kompozisiya strukturu yeni ideologiyanın tələblərinə yaxşı cavab verirdi. G. Məmmədova yazır ki, bu memarlıq tipində birləşdirilmiş məbədləri iki qrupa ayırmaq olar: böyük birnefli bazilikalar (Mingəçevir, Gavurqala, Xudavəngdəki qədim bazilika və sair) və çox da böyük olmayan tağlı zal kilsələri (Calut monastırındakı qədim bazilika, Qızılkilsə və sair).[58]

Qədim bazilikalar yeganə düzbucaqlı zal və altardan ibarətdir. Kompozisiya baxımından yalnız, binanın memarlıq və dini baxımından dominantı olan və ibdat ayininin keçirildiyi altar hissə fərqlənir.[58]

Xristian ideologiyasının kütləviləşməsi ilə əlaqədar olaraq VI əsrdən etibarən məbədlərin memarlıq baxımından zənginləşdirilməsi tələbi meydana çıxır. İnşaat texnikasının inkişafı divarların qalınlığının azaldılmasına imkan verir, tağ-tavanların dözümlüyünün artırılması üçün isə pilyastrlara söykənən əlavə tağlar əlavə edilir. Divarların pilyastrlar vasitəsiylə dərinləşdirilmiş hissələri də tağ şəklində həll edilir. Baxmayaraq ki, məbədlərin plan quruluşunda heç bir dəyişiklik baş vermir, daxili məkan genişlik əldə edir, divarlar isə daha plastik görünür (Xudavəng monastırındakı qədim bazilika).[59]

İlkin olaraq tağlı tavanlarla yanaşı qədim düz tavanlardan da istifadə olunsa da, sonrakı dövrdə tədricən düz taxta tavanlar sıxışdıralar təcrübədən çıxarılmışdır. Əgər erkən xristian məbədləri nümunə olaraq istinad etdikləri qədim politeist məbədləri kimi şərq fasadında çıxış əmələ gətirən apsidaya malik olurdularsa (Mingəçevir kilsə kompleksinə daxil olan məbədlər), sonradan, altar hissəsi də məbədin ümumi dözbucaqlı çərçivəsinə daxil edilir (Calut, Gavurqala və sair) və çıxıntılı apsidalara nadir hallarda rast gəlinir.[60] Erkən orta əsrlər memarlığının ən mühüm nailiyyətlərindən biri, hələ Mingəçevir kilsələrində meydana çıxmağa başlayan və sonradan Qafqaz Albaniyası memarlğında müxtəlif variantlarda (Xudavəng, Əyrivəng və s.) geniş yayılan altar yanında yerləşdirilən əlavə məkanlardır.[60]

VIII-X əsrlərin memarlığı[redaktə | əsas redaktə]

XI-XIV əsrlərin memarlığı[redaktə | əsas redaktə]

Alban məbədlərinin memarlıq tipləri[redaktə | əsas redaktə]

Tağ-tavanlı zal məbədləri[redaktə | əsas redaktə]

Birnefli bazilikalar[redaktə | əsas redaktə]

İlk xristian ibadətgahları yaşayış evləri və ya katakombalarda təşkil olunurdu. Zaman keçdikcə xristianlığın geniş yayılması kilsələrin inşasına tələbat formalaşdırmışdır. Xristian məbədi üçün erkən proobraz kimi isə son antik dövrdən etibarən Roma imperiyası və ona qonşu ərazilərdə, o cümlədən Qafqazda[61] geniş yayılmış bazilika forması əsas götürülmüşdür. Arxeoloqlar tərəfindən Cənubi Azərbaycandakı Bastam qalasının şimal qapısı yaxınlığında aşkarlanmış zal tikilisi bazilikal tipə malik olsa da, onun dam örtüyü haqqında heç bir məlumat yoxdur.[62] G. Məmmədovanın fikrincə bizim eranın ilk əsrlərində Qafqaz Albaniyası ərazisində də bir və üç nefli bazilikaların inşa edildiyini güman etmək olar.[61] Bu fikri həm də Mingəçevir bazilikası kimi bəzi xristin məbədlərində politeist dinlərin izlərinin saxlanması da sübut edir.[61] Antik dövrdə Qafqaz Albaniyası ərazisində digər növ məbədlər də yayılmışdı.[63] Bütün bu tiplər xristianlıqdan əvvəlki dövrə aid yerli memarlıq ənənələrindən götürülərək erkən örta əsrlər memarlığında öz əksini tapmış və ya təkmilləşdirilərək yeni tip tikililərin formalaşdırılmasına təkan vermişdir.[61]

Xristian məbədi elementləri əlavə edilmiş birnefli politeist bazilikası yeni dinə daha sadə uyğunlaşdırılmışdı. Buna görə də xristianlığın erkən yayılma mərhələsində birnefli bazilika və tağ-tavanlı zallar daha geniş yayılmış dini memarlıq nümunələrinə çevrildi. Bu prosesi 1948-ci ildə Mingəçevir SES-in inşası zamanı aşkarlanmış Mingəçevir kilsə kompleksinə daxil olan bazilikalar daha yaxşı nümayiş etdirir.[61] G. Məmmədovanın fikrincə Mingəçevir məbədləri birnefli bazilikaların bir neçə əsr ərzində Qafqaz Albaniyasında keçdiyi inkişaf yolunun ən yaxşı şahidləridir.[64] Politeist məbədləri xristianlığa uyğunlaşdırılarkən tədricən ölçüləri kiçildilir, onlara altar və köməkçi tikililər əlavə olunur.[64] Qafqaz Albaniyasında birnefli bazlika kompozisiyasının inkişafının növbəti mərhələsini Gavurqala kilsəsi əks etdirir. Abidə Ağdamın Sofulu kəndi ərazisində arxeoloji tədqiqatlar zamanı aşkarlanmışdır.[65] Tərtər çayı sahilində, Kəlbəcər rayonunun Vəngli kəndi ərazisində yerləşən Xudavəng monastır kompleksinə daxil olan qədim bazilika da erkən orta əsrlərə aid birnefli bazilikalar sırasına daxildir.[64] Mənbələrin məlumatında görə məbədin əsası İsanın həvarilərindən biri olan Müqəddəs Faddeyin təbliğat üçün "Şərq ölkəsinə" göndərdiyi Dada və ya Dadi tərəfindən qoyulmuşdur. [66]

Xristianlığın mövqelərinin möhkəmlənməsi ilə kilsənin gücü və təsiri də artır, eyni zamanda məbədlərin memarlığında funksianallıq və estetika ilə bağlı tələblər də çoxalır. Böyük birnefli bazilikalar daha mürəkkəb və təkmil həcm-məkan kompozisiyasına malik, dövlət işlərində xristian kilsəsinin artan nüfuzunu və feodal təbəqəsinin zənginliyini əks etdirən üçnefli bazilikalarla əvəz edilir. Buna baxmayaraq, birnefli bazilikalar Qafqaz Albaniyasında memarlıq praktikasından itmir və XIX əsrə qədər varlığını davam etdirir. Lakin, zaman keçdikcə onların ölçüləri kiçilərək daha davamlı nisbətlər alır. Bu növ məbədlərə Calut monastırındakı qədim bazilika, Böyük Arran monastırının tağ-tavanlı bazilikaları, Bideyiz kilsəsi, Mazımçay kilsəsini nümunə göstərmək mümkündür.[67] Qafqaz Albaniyasının erkən orta əsrlər zal kilsələri arasında rast gəlinən düzbucaq formalı altara malik kilsələr sonradan geniş yayılaraq alban kilsə memarlığının əsas xüsusiyyətlərindən birinə çevrilir.[68] Düzbucaq planlı apsidaya malik kilsələrə nümunə kimi Ürəkvəng monastırının kafedral kilsəsini nümunə göstərmək olar.[68]

Üçnefli bazilikalar[redaktə | əsas redaktə]

Xristianlığın geniş yayılması ilə məbədlərin tutumunun artırılmasına da ehtiyac yaranır. Lakin, tutumun artırılmasına artıq məlum olan memarlıq tiplərinin genişləndirilməsi ilə yox, yeni həcm-məkan və konstruktiv vasitələrlə nail olunmuşdur. Bunun nəticəsində də, Qafqaz Albaniyasında yeni tipli dini binalar yaranır və qısa zamanda geniş yayılır. Birnefli bazilika forması isə böyük dini binaların inşası zamanı əhəmiyyətini itirsə də, XIX əsrə qədər alban memarları tərəfindən istifadə edilir. [60]

Erkən orta əsrlərdə əksər Yaxın Şərq ölkələrində xristian kilsələrinin inşası zamanı istifadə edilən əsas memarlıq tipi üçnefli bazilika forması olmuşdur. Bu da təsadüfi deyildir; belə ki, üç nefli bazilika forması xristian dini mərasiminə uyğun idi və onun geniş interteri çoxlu insan qəbul etməyə imkan verir, tənətnə, sakitlik hissi yaradır, daxili setunların ritmi isə diqqəti məbədin mərkəzi hissəsi olan altara yönləndirirdi.[60] Cənubi Qafqazda üçnefli bazilika planı ciddi dəyişikliyə məruz qalmışdır.[60] Əgər, Sisərnəvəng, Bolnisi Sionu, Urbnisis Sionu, Kasax bazilikası kimi qədim bazilikalar beş-altı cüt stunlu uzun binalar olsa da, sonradan belə uzun plan qısaldılır, region üçün xarakterik olan qısa, iki, bəzən isə bir cüt sütunla dəstəklənən damla örtülür. [69]

Qafqaz Albaniyası memarlığının Qum bazilikası, Sisərnəvəng bazilikası və sairə maraqlı üç nefli bazilika nümunələri dövrümüzə çatmışdır. Qafqaz Albaniyası ərazisində bu cür məbədlərin inşası uzun müddət davam etmiş, üç nefli bazilikalar gümbəzli məbədlərlə yanaşı son orta əsrlərə kimi varlığını davam etdirmişdir.[70] G. Məmmədovanın fikrincə uzunsov plana malik erkən orta əsrlər Qafqaz Albaniyası bazilikalarından olan Sisərnəvəng bazilikası ölkədə bu tipin inkişafının yekun mərhələsini əks etdirir.[71]

Dövrümüzə çatmış və qalıqları arxeoloqlar tərəfindən aşkarlanmış üçnefli bazilikaların plan və kompozisiya həllinin mütəxəssislər tərəfindən analizi, üçnefli bazilika tipinin Qafqaz Albaniyasında yayılmış ən erkən dini bina tiplərindən biri olmasını deməyə imkan verir.[72] Erkən mərhələdə uzun formaya və çoxsaylı daxili sütunlara malik (Sisərnəvəng, Həmşivəng) bazilikalarla yanaşı, qısa və iki sütuna malik (Amaras, Qum, Təzəkənd) bazilikalar da inşa edilmişdir. Onların memarlıq xüsusiyyətləri əsasında isə sonradan günbəzli bazilikaların inşasına başlanılmışdır. Bu gün IV-VII əsrlərə aid olan və günbəzli olması mübahisə doğurmayan yeganə alban bazilikası Yeddi kilsə monastır kompleksinə daxil olan Müqəddəs Faddey kilsəsidir (kompleksin qərb kilsəsi) ki, onun da günbəzi VII-VIII əsrlərə aid edilir.[72]

Qafqaz Albaniyasının üçnefli bazilikaları üçün, neflərin yarımdairəvi, qutuvari, nadir hallarda oxvari tağlarla örtülmə, tağlar və altarın nalvari və ya yarımdairəvi forması, divarların 120-140 sm qalınlığı, sütunların dördbucaqlı forması, xaçvari və ya mürəkkəb çoxbucaqlı konfiqurasiya xarakterikdir. [73] VI əsrdən qabaq tikilmiş bazilikalarda altar hissəsinin düzbucaqlı plandan kənarda yerləşdirilməsi geniş yayılsa da, həmin əsrdən sonra apsida və pastaforiyaların düzbucaqlının içində yerləşdirilməsinə üstünlük verilir.[72]

VII-IX əsrlərdə və daha sonra Qafqaz Albaniyasında günbəzli bazilikaların da inşasına başlanılır, lakin, günbəzsiz üçnefli bazilikalar praktikadan çıxmayaraq həm XI-XIII əsrlərdə (Həmşivəng, Çarekvəng), həm də son orta əsrlərdə (Nicdə Müqəddəs Yelisey bazilikası) inşa edilir.

Günbəz memarlığı[redaktə | əsas redaktə]

Dairəvi məbədlər[redaktə | əsas redaktə]

Dairəvi məbədlərin en kəsimi

Erkən orta əsrlər Qafqaz Albaniyası memarlığında gümbəz mövzusu dairəvi və xaç-günbəz formalı məbədlər, “azad xaç” formalı kilsələr, həmçinin günbəzli zal və bazilikalar əsasında inkişaf etdirilmişdir. Azərbaycan memarlıq tarixində xüsusi əlamətdar əhəmiyyətə malik olmaqla, alban memarlarının yüksək sənətkarlıq və təcrübəsini əks etdirən dairəvi məbədlər mühüm yer tuturlar. Dairəvi məbədlər Qafqaz Albaniyasında günbəz memarlığının xüsusi tarixi inkişaf mərhələsini əks etdirir.[74] Bu kilsələrin inşası zamanı həll edilmiş çox mürəkkəb konstruktiv və kompozisiya məsələləri, sonrakı dövrlərdə Qafqaz Albaniyası memarlığında mühüm rol oynamaqla yeni növ mərkəzi günbəzli kilsələrin əsasında dayanmışdır.[74]

Dairəvi məbədlərin xarabalıqları Qəbələ rayonunun Böyük Əmili, Zaqatala rayonunun MamruxQax rayonunun Ləkit kəndlərində aşkarlanmışdır. Üç dairəvi məbəd arasında digərləri ilə müqayisədə qismən tədqiq edilmiş Ləkit məbədi 1940-cı ildə aşkarlanmışdır. Məbədi ilk tədqiq edən alimlərdən biri olan P.D.Baranovski onu V əsrə aid etməklə, Cənubi Qafqaz ərazisində tetrakon tipə malik ilk tikililərdən biri kimi xarakterizə etmişdir.[75]

Kilsədağ dairəvi məbədi 1971-ci ildə arxeoloji tədqiqatlar zamanı aşkarlanmışdır.[76] Məbədin tarixinin təyin edilməsi haqqında müxtəlif rəylər vardır. Bəzi tədqiqatçılar onu VI əsrin əvvəllərinə[77] aid etsələr də, digərləri II-IV əsrlərə[78] aid edirlər. Üçüncü dairəvi məbəd 1974-cü ildə arxeoloji tədqiqatlar zamanı Mamrux kəndi yaxınlığında aşkarlanmışdır. 1984-cü ildə məbəd G.Məmmədovanın təhbərliyi ilə AMEA-nın ekspedisiyası tərəfindən təmizlənmiş, ölçülmüşdür.[79]

Kilsədağ kilsəsi.jpg Mamrux kilsəsinin qalıqları.jpg
Kilsədağ (solda) və Mamrux (sağda) kilsələrinin qalıqları

Ləkit 1.jpg
Ləkit kilsəsinin xarabalıqları

Qafqaz Albaniyası dairəvi məbədlərinin elmi ədəbiyyatda olan rekonstruksiya variantları [80][81][82] [83][84] bu məbədləri çoxyaruslu mərkəzi günbəzli kompozisiyaya malik tikililər kimi təsvir edirlər. Halqaşəkilli dolama hissədən və günbəzaltı hissədən ibarət olan məbəd planının tipik həlli, xarici divarların yumru və ya çoxtərəfli dövrələməsi, yan otaqların xüsusi forması, dərin-lokal inşaat texnikası və başqa ümumi xüsusiyyətlər, bu məbədlərin mərkəzi-günbəzli növün variantlarından biri kimi, həmin qrupda birləşməsinə əsas vermişdir.[85]

Qafqaz Albaniyasının üç dairəvi məbədi bir sıra xüsusiyyətlərə malikdir ki, bu da onları bir qrupda birləşdirməyə imkan verir: xarici divarlardan sonra yerləşən dolama hissə, planda dairəvi giriş və günbəzaltı hissənin birləşdirilməsi, çoxyaruslu kompozisiya və kiçik yan otaqların özünəməxsus memarlıq xüsusiyyəti. Hər üç məbədin kompozisiyasının əsasında günbəzaltı konstruksiya və günbəz dayanır və digər mümarlıq elementləri məhz bu hissənin ətrafında formalaşdırılır. Antik memarlığın təsiri hiss edilən Kilsədağ kilsəsi daha erkən dövrə aid olmaqla bir qədər bəsit quruluşa malikdir. Onun təsiri ilə sonradan Mamrux kilsəsi inşa edilmişdir. Bunu məbəd binasında girişlərin planlaşdırılması, altar apsidasının yaradılması və günbəzin daha təkmil struktura malik olması sübut edir. Daha sonrakı dövrdə inşa edilmiş Ləkit kilsəsi isə, əvvəlki iki dairəvi məbəddən fərqlənən müstəqil və daha təkmil plana malik olmasına baxmayaraq, KilsədağMamrux kilsələrinin təsirini daşıyır. [86] G. Məmmədovanın fikrincə yuxarıda sadalanan xüsusiyyətlər bəzi tədqiqatçıların Ləkit kilsəsinin Zvartsots və ya Bana kilsələrinin daha kiçik kopyası olması haqqında fikrini[87] təkzib edir.[86]

Yuxarıda adları çəkilmiş üç dairəvi alban məbədi özündə günbəz sisteminin üç fərqli həllini ehtiva edir ki, bu da onları bir-birindən fərqləndirən əsas xüsusiyyətdir.[86] Kilsədağ kilsəsinin günbəzi sütunlardan yaradılmış halqa üzərində ucalmaqla dairəvi əsasa malik olmuşdur.[86] Mamrux kilsəsinin günbəzi isə müstəqil dayanan dörd sütun üzərində formalaşdırılmış kvadrat əsasında ucaldılmışdı.[86] Ləkit kilsəsinin günbəzi isə tetrakonxun mərkəzində səkkizgüşəli özül üzərində ucaldılmışdı.[86] Bu və ya digər günbəz sisteminin tətbiq edilməsindən asılı olaraq isə, kilsələrin digər elementlərinin quruluşu və həcm-məkan strukturunun həlli də dəyişilmişdir.[86]

Kilsədağ kilsəsində tikilinin ümumi diametri ilə müqayisədə böyük görünən günbəzin ağırlığı giriş portallarının kontroforsları və şərq hissədəki dairəvi tikililər vasitəsi ilə möhkəmləndirilən xarici divarların üzərinə salınır. Mamrux kilsəsində günbəzaltı dairənin əvəzlənməsi dolama hissənin formasının dəyişməsinə səbəb olaraq onun qeyri-adi genişliyə malik olmasına gətirib çıxarır. Günbəzin ağırlığını xarici divar üzərində paylaşdıran tağ sistemi isə onu möhkəmləndirən əlavə konstruksiya tələb edir. Buna görə də, Mamrux kilsəsinin memarı Kilsədağ kilsəsindən bəlli olan köhnə kontrofors sistemini yeni elementlə - altar apsidası və onun iki tərəfində yerləşən iki yan otaqla zənginləşdirir. Ləkit kilsəsində isə eksedr konxları dörd tərəfdən günbəzi dəstəkləyir. Effektivlik həm də onların dolama hissə üzərindən başlayaraq günbəzin təzyiq hissəsinə yönəlməsi ilə də gücləndirilir. Bu, divarları möhkəmləndirən xarici tikililərdən imtina etməyə imkan vermişdir. Dövrümüzə çatmış yan otaqlar isə funksional olaraq lazımlı olsalar da, ümumilikdə tikilinin tarazlığının saxlanmasında onların rolu minimuma endirilmişdi.[74]

Dairəvi məbədlər Qafqaz Albaniyasında günbəz memarlığının xüsusi tarixi inkişaf mərhələsini əks etdirir.[74] Bu kilsələrin inşası zamanı həll edilmiş çox mürəkkəb konstruktiv və kompozisiya məsələləri, sonrakı dövrlərdə Qafqaz Albaniyası memarlığında mühüm rol oynamaqla yeni növ mərkəzi günbəzli kilsələrin əsasında dayanmışdır.[74]

Günbəzli zal kilsələri[redaktə | əsas redaktə]

Alban memarlığında konstruksiya və dekorativ həll[redaktə | əsas redaktə]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. 1,0 1,1 1,2 Каганкатваци 1861, s. 277
  2. Каганкатваци 1861, s. 137
  3. Г. Г. Мамедова,, Э. А. Заргарли (1992). К проблеме генезиса христианского зодчества Кавказской Албании. Краткое содержание докладов межд. конф. «Арх. и исскуство Ближнего Востока. Элм.
  4. 4,0 4,1 4,2 Мамедова 2004, s. 34
  5. Каганкатваци 1861, s. 166
  6. Мамедова 2004, s. 17
  7. Каганкатваци 1861, s. 7
  8. Каганкатваци 1861, s. 70
  9. 9,0 9,1 Каганкатваци 1861, s. 71
  10. Мамедова 2004, s. 19
  11. Каганкатваци 1861, s. 27
  12. Göyüşov, R. (1975). Amaras-Ağoğlan. Bakı: Elm, 55-57.
  13. Каганкатваци 1861, s. 60
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 14,5 Мамедова 2004, s. 21
  15. Каганкатваци 1861, s. 25
  16. Каганкатваци 1861, s. 148
  17. Каганкатваци 1861, s. 150-151
  18. Каганкатваци 1861, s. 150-153
  19. Каганкатваци 1861, s. 149
  20. Каганкатваци 1861, s. 105
  21. Каганкатваци 1861, s. 276
  22. Орбели, И. А. (1963). Хасан Джалал, князь Хаченский, Избранные труды, 161.
  23. Каганкатваци 1861, s. 19
  24. Каганкатваци 1861, s. 136
  25. Каганкатваци 1861, s. 32
  26. Каганкатваци 1861, s. 37
  27. Каганкатваци 1861, s. 32
  28. Мамедова 2004, s. 23
  29. 29,0 29,1 Мамедова 2004, s. 24
  30. 30,0 30,1 Каганкатваци 1861, s. 66
  31. 31,0 31,1 31,2 31,3 Каганкатваци 1861, s. 243
  32. 32,0 32,1 Каганкатваци 1861, s. 8
  33. Каганкатваци 1861, s. 91
  34. Каганкатваци 1861, s. 124
  35. Каганкатваци 1861, s. 167-168
  36. Каганкатваци 1861, s. 167, 172, 176, 181, 190
  37. Мамедова 2004, s. 25
  38. Каганкатваци 1861, s. 158
  39. Мамедова 2004, s. 27
  40. Гандзакеци 1976, s. 135
  41. Орбели, И. А. (1963). Хасан Джалал, князь Хаченский, Избранные труды,, 147.
  42. Мамедова 2004, s. 28
  43. 43,0 43,1 Гандзакеци 1976, s. 136
  44. Орбели, И. А. (1963). Хасан Джалал, князь Хаченский, Избранные труды,, 156.
  45. Гандзакеци 1976, s. 182
  46. Гандзакеци 1976, s. 157
  47. Гандзакеци 1976, s. 107, 256, 273
  48. Гандзакеци 1976, s. 110
  49. Мамедова 2004, s. 29
  50. Гандзакеци 1976, s. 256
  51. 51,0 51,1 51,2 Мамедова 2004, s. 31
  52. Гандзакеци 1976, s. 93
  53. Мамедова, Г. (1997). Отражение взаимосвязей архитектуры Кавказской Албании в «Истории Албан» Моисея Каланкатуйского, доклады межд. симпозима «Азербайджан в международных экономических и культурных взаимосвязях», Баку: Элм, 105-107.
  54. Qoş 2006, s. 245
  55. Qoş 2006, s. 246
  56. Qoş 2006, s. 249
  57. Мамедова 2004, s. 32
  58. 58,0 58,1 Мамедова 2004, s. 44
  59. Мамедова 2004, s. 45
  60. 60,0 60,1 60,2 60,3 60,4 Мамедова 2004, s. 46
  61. 61,0 61,1 61,2 61,3 61,4 Мамедова 2004, s. 35
  62. Kleis (1971). Azcheologische Mitteilunden aus Iran No.4, 15-17.
  63. Заргарли, Э.А. (1989). Архитектура и строительное искусство Кавказской Албании античного периода. Автореферат диссертации канд.архит..
  64. 64,0 64,1 64,2 Мамедова 2004, s. 38
  65. Ваидов, Р.М. (1965). Археологические раскопки в Гяуркала, в.кн.МКА, вып.6, 168-178.
  66. Геюшев, Р. Б. (1982). "О Худаванкском храме и его надписях". ИАНА, серия история, философия, право №3 (Баку). İstifadə tarixi: 10 yanvar 2018.
  67. Мамедова 2004, s. 40
  68. 68,0 68,1 Мамедова 2004, s. 41
  69. Мамедова 2004, s. 47
  70. Мамедова 2004, s. 50
  71. Мамедова 2004, s. 59
  72. 72,0 72,1 72,2 Мамедова 2004, s. 60
  73. Мамедова 2004, s. 61
  74. 74,0 74,1 74,2 74,3 74,4 Мамедова 2004, s. 75
  75. Барановский, П.Д. (1947). Памятники в селениях Кум и Лекит. Баку: ААЭИ, 32.
  76. Р.М.Ваидов, К.М.Мамедзаде, П.И.Гулиев (1972). Новый памятник архитектуры Кавказской Албании. Москва: Наука, 487-488.
  77. Мамедзаде, К.М. (1973). Строительное искусство Азербайджана (с древнейших времен до XIX в.). Баку: Элм, 34.
  78. Ахундов, Д.А. (1976). Пути развития круглых храмов Азербайджана. Баку: Уч.зап. АИСИ, сер.10, №1, 4.
  79. Мамедова 2004, s. 63
  80. Ахундов, Д.А. (1976). Пути развития круглых храмов Азербайджана. Баку: Уч.зап. АИСИ, сер.10, №1, 4-5.
  81. Барановский, П.Д. (1947). Памятники в селениях Кум и Лекит. Баку: ААЭИ, 30.
  82. Мнацаканян, С.Х (1971). Звартноц. Москва: Изд. Исскуство, 59-68.
  83. Мамедзаде, К.М. (1973). Строительное искусство Азербайджана (с древнейших времен до XIX в.). Баку: Элм, 32.
  84. Чубинашвили, Г.. Архитектура Кахетии. Тблиси: Изд. АН Груз.ССР, 226-227.
  85. Мамедова, Г.Г. (1980). Архитектура круглых храмов, Актуалные проблемы исползования исторического наследия в современной архитектурной практике, Тезисы докладов респ. научн. Конференции», 41.
  86. 86,0 86,1 86,2 86,3 86,4 86,5 86,6 Мамедова 2004, s. 73
  87. Якобсон, А. Л. (1977). Архитектурные связи Кавказской Албании и Армении, Ист.-филол. журн., № 1., 72.. 22 oktyabr 2016 tarixində istifadə olunub.

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]