Xudavəng monastır kompleksi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Xudavəng monastır kompleksi
Dadil.jpg
ÖlkəFlag of Azerbaijan.svg Azərbaycan
ŞəhərKalbajar.PNG Kəlbəcər
YerləşirBağlıpəyə
AidiyyatıDop sülaləsi
SifarişçiMüqəddəs Faddey (inanca görə)
Arzuxatun Artsruni
Tikilmə tarixi1214
İstinad nöm. 11
Kateqoriya Monastır
Əhəmiyyəti Dünya əhəmiyyətli
Xudavəng  — yerləşdiyi ərazi Kəlbəcər rayonu
Xudavəng
Xudavəng
Xudavəng  — yerləşdiyi ərazi Azərbaycan
Xudavəng
Xudavəng
Common plan of Khudavang monastery.jpg
Kompleksin ümumi planı
Commons-logo.svg Xudavəng monastır kompleksi Commonsda

Xudavəng monastır kompleksi ("Xotavəng monastırı" - farscadan tərcümədə "təpədə yerləşən"; "Dədəvəng monastırı") — Kəlbəcərdən şərqdə, Ağdərə-Kəlbəcər magistral yolunun qırağındakı Bağlıpəyə kəndindən aşağı, yəni Ağdərə tərəfdə, Kəlbəcər rayonunun 29 kilometrliyində yerləşən qədim alban[1] məbəd kompleksi. VI-VII əsrlərdə Alban knyazı tərəfindən tikilib. XV əsrlərdə bu abidə Alban knyazlığının dini məbədi olub. Sonralar məbəd bir neçə dəfə təmir edilib, əlavələr olunub və nəhayət, Alban hökmdarı Həsən Cəlal tərəfindən əsaslı bərpa edilib.

Məlumatlar göstərir ki, Həsən Cəlalın arvadı Minə Xatun burada dəfn olunub, anası Arzu Xatun və dövrün görkəmli ziyalısı Mxitar Qoş bu məbəddə olmuş və xatirə üçün nişan daşları qoymuşdur. Maraqlısı odur ki, üstü günbəz kimi tikilmiş bu binaların tikintisində ağac materialından istifadə olunmuşdur. Binanın divarlarında yağlı boya ilə çəkilmiş çoxlu şəkillər və yazılar var idi. Ağdərədən və Basarkeçərdən gələn ermənilər həmin xaç və yazıları balta ilə çaparaq yox etmiş və beləliklə, tarixi saxtalaşdırmağa çalışmışlar [2]. Abidənin tikintisində istifadə olunmuş daşlar Tərtər çayının sahilindən – bir dərədə yığılaraq suxurlaşmış və kristallaşmış gildən əmələ gəlmişdir.

Abidə dəfələrlə ermənilərin təcavüzünə məruz qalmışdır. Ağdərə RPK katibinin göstərişi ilə abidə-kompleks taxtadan çəpərlənmişdi. Lakin Kəlbəcər camaatı həmin çəpəri dağıtmışlar.

Ermənilər yenə də başqa vasitələrdən istifadə edərək xaricdə göstərdikləri kino-filmlərdə çox ustalıqla alban abidəsini erməni kilsəsi kimi təqdim edir və ulu Artsakın maddi-mədəniyyət abidəsinin türklər tərəfindən dağıdılması haqqında dünya ictimayyətinə saxta tarixi məlumatlar çatdırırlar.

Memarlıq xüsusiyyətləri[redaktə | əsas redaktə]

Kompleksə ümumilkdə doqquz tikili daxildir. Onlardan beşi əsas tikili digərləri isə köməkçi və xidməti xarakterli tikililərdir. Kompleksə daxil olan abidələrin heç də hamısı dövrümüzə yaxşı vəziyyətdə çatmamış, onlardan daha qədim olanlar nisbətən dağılmışdır. Kompleksin ətrafı digər alban monastırlarında olduğu kimi möhkəm divarlarla əhatələnmişdir. Kompleksin əsas tikililəri Alban bazilikası (Müqəddəs Məryə ana baziliksaı) və Arzu xatun kilsələridir. Həmçinin kompleksə sonradan əlavə edilmiş Müqəddəs Qriqoris məbədi və Həsən Cəlal kilsəsi də diqqətə layiq memarlıq nümunələridir.

Kompleksə daxil olan binaların inşası zamanı əsasən yerli qara bazalt daşdan, bişmiş kərpicdən və əhəng məhlulundan istifadə edilmiş, binaların damı isə kirəmit və səliqə ilə kəsilmiş daşlarla örtülmüşdür.

Qədim bazilika[redaktə | əsas redaktə]

Mənbələrin məlumatında görə məbədin əsası İsanın həvarilərindən biri olan Müqəddəs Faddeyin təbliğat üçün "Şərq ölkəsinə" göndərdiyi Dada və ya Dadi tərəfindən qoyulmuşdur. [3] Mxitar Qoş da məbədin qədim tarixə malik olmasını, onun əsasının bizim eranın ilk əsrlərində missionerlərin Qafqaz Albaniyasında təbliğatla məşğul olduqları dövrdə qoyulmasını təsdiq edir.[4]

Bazilika Xudavəng monastırı ərazisindəki ən qədim tikilidir.[5] Birnefli bazlikanın şərq dətəfində geniş yarımdairəvi altar apsidası yerləşir. Divarlara bitişik yerləşən üç cüt sütun dövrümüzə çatmamış çatmatağ tavanı dəstəkləyirdi. Divarlardakı pilyastrlar arasında dərin nişlər yerləşir. G. Məmmədovanın fikrincə bazilikanın kilsənin ən maraqlı xüsusiyyətlərindən biri əsas altarın yanlarında yerləşən əlavə məkanlardır. Tədqiqatçı bildirir ki, bu məkanlar Qafqaz Albaniyası memarlığında məbəd inşasının kanonlaşdırılması dövründə hətta birnefli kilsələrdə də əlavə altar yerlərinin inşası ənənəsini parlaq şəkildə əks etdirir.[5] Həmin dövr əlavə məkanların plan və kompozisiya həlli və binanın ümumi kompozisiyasında yerləşdirilməsi ilə bağlı çoxsaylı müxtəlif nümunələr verir.[6] Xudavəng bazilikasının ölçü baxımından eyni olmayan asimmetrik əlavə məkanları sakində daş kütlə içində oyulmuşdur.[5]

Arxeoloji tədqiqatlar nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, bizim dövrümüzə kimi çatmış bina daha qədim binanın təməli üzərində inşa edilsə də, köhnə binadan daha böyük ölçülərə malikdir.[7] Dövrümüzə çatmış tikili arxeoloqlar tərəfindən VIII-IX əsrlərə aid edilir. [8] G. Məmmədova isə qeyd edir ki, Cənubi Qafqazın anoloji abidələrinin tədqiqi göstərmişdir ki, böyük ölçülü birnefli bazilikalar əsasən erkən orta əsrlərdə inşa edilmişdir. Nadir hallarda VI-VII əsrlərdə də belə tikililərə rast gəlinir.[9] Tədqiqatçıların fikrincə Xudavəng bazilikasının qonşu ölkələrdəki anoloji abidələrlə müqayisəsinə əsasən tikilinin VI əsrə aid olmasını söyləmək olar.[9] Epiqrafika məlumatına əsasən bazilikanın əlavə məkanları (pridel) XIII əsrə aid edilir.[9]

Məbədin cənub divarına bitişik narteks və kiçik birnefli kilsə inşa edilmişdir. Kilsənin divarında yerləşdirilmiş sütunlar qabağa çıxaraq ensiz, lakin dərin nişlər formalaşdırır. Bina Qafqaz Albaniyası monastırlarında geniş yayılmış düzbucaqlı altar kilsələri qrupuna aiddir. Oxşar kilsə binasına nümunə olaraq Gütəvəng monatırındakı kilsəni, həmçinin XatirvəngMüqəddəs Yelisey monastırlarındakı sovməələri göstərmək mümkündür.[9]

Arzu Xatun kilsəsi[redaktə | əsas redaktə]

Alban knyazı Vaxtanqın xanımı Arzu Xatun Arcruni tərəfindın 1214-cü ildə əri Vaxtanq və iki oğlunun xatirəsinə inşa etdirilmişdir. Kilsənin Şərq fasadında daş üzərində Vaxtanqın, Cənub fasadında isə Arzu Xatunun iki oğlunun təsvirləri həkk olunub. Arzu Xatun özü başqa bir Alban knyazı Kürdünün qızıdır.

Planda düzbucaqlı şəkildə inşa edilmiş kilsənin giriş qapısının hər iki tərəfində xırda otaqlar vardır. Apsisin ətrafında isə iki rahib cübbəxanası yerləşdirilmişdir. Binanın tam mərkəzində böyük bir alın hissənin üstündə qübbə ucaldılmış, qübbənin üstü isə konusvari damla örtülmüşdür.

Kompleksin planı
Xudavəng məbəd kompleksinin planı

Şəkildəki planda abidələr rəqəmlərlə göstərilmiş, aşağıdakı cədvəldə isə hansı rəqəm altında hansı abidənin qeyd edildiyi yazılmışdır.

  1. Qədim kilsə
  2. Kiçik birnefli bazilika
  3. Arzu Xatun məbədi (Alban knyazı Vaxtanqın xanımı Arzu Xatun tərəfindən 1214-cü ildə əri Vaxtanq və iki oğlunun xatirəsinə tikdirilmişdir.).
  4. Həsən Cəlal məbədi (Xaçın - Alban knyazı Həsən Cəlal tərəfindən inşa etdirilmişdir)
  5. Müqəddəs Qriqoris məbədi (Alban Həvvari kilsəsinin katolikoslarından biri, xristianlığın dövlət dini elan edilməsinin səbəbkarı və Müqəddəs Qriqorun nəvəsi Müqəddəs Qriqorisə həsr edilmişdir.)
  6. Arzu xatun məbədinə əlavə edilmiş zal
  7. Zəng qülləsi
  8. Məktəb binası.
  9. Qalereya.

Kilsənin fasadı səliqə ilə yonulmuş daşla üzlənmiş və daşların üstündə qabartma və oyma şəklində çox incə naxışlar işlənmişdir. Qübbənin fasadı yarımçıq kəmərlər silsiləsi ilə əhatələnmiş, kəmərlərin arasındakı boşluqlar isə qabartma şəklilli naxışlarla bəzədilmişdir. Həmçinin kəmərlərin arasına içəriyə işıq düşməsi üçün pəncərə yarıqları da qoyulmuşdur.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Azərbaycan Tarixi (yeddi cilddə). Bakı: 2007, II cild
  2. Milli Azərbaycan Ensiklopediyası - Azərbaycan Cildi, Bakı, 2008
  3. Геюшев 1982, s. 3
  4. Qoş 2006, s. 246
  5. 5,0 5,1 5,2 Мамедова 2004, s. 38
  6. Геюшев 1982, s. 8
  7. Геюшев 1982, s. 72
  8. Геюшев 1982, s. 6
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 Мамедова 2004, s. 39

Ədəbiyyat[redaktə | əsas redaktə]

(1982) "О Худаванкском храме и его надписях". ИАНА, серия история, философия, право №3 (Баку).