Gəncəsər monastırı

Vikipediya, azad ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Gəncəsər monastırı
Գանձասար Վանք.jpg
40°03′24″ şm. e. 46°31′52″ ş. u.
Ölkə Azərbaycan Azərbaycan
Şəhər Kəlbəcər
Yerləşir Vəngli kəndi
Aidiyyatı Xaçın knyazlığı
Sifarişçi Həsən Cəlal
Əsas tarixlər 1240-1836 - Alban Həvari Kilsəsi
1836-2015 - Erməni Qriqoryan Kilsəsi
1551, 1781, 1907, 1999 - Yenidənqurma işləri aparılıb
Tikilmə tarixi 1216-1238 (kilsə)
1261 - qavit
Vəziyyəti yaxşı
Rəsmi sayt gandzasar.com
İstinad nöm.10
KateqoriyaMonastır
ƏhəmiyyətiDünya əhəmiyyətli
Gəncəsər monastırı (Azərbaycan)
Locator Dot2.gif
Gəncəsər monastırı
Gəncəsər ümumi.JPG
Kompleksin planı
Commons-logo.svg Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Gəncəsər (erm. Գանձասար trans: Qanczasar) — keçmiş Ağdərə rayonunun (indiki Kəlbəcər) Vəngli kəndində, Xaçınçayın sol sahilində yerləşən XIII əsr xristian alban monastırı. Orta əsrlərdə monastır Alban Həvvari Kilsəsinin mərkəzi iqamətgahı olmuşdur. 1991-1994-cü illər Qarabağ müharibəsinin nəticəsində bu tarixi abidənin yerləşdiyi ərazi Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin işğalı altındadır.

Adın etimologiyası[redaktə | əsas redaktə]

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Qədim kilsə[redaktə | əsas redaktə]

Müasir kilsə[redaktə | əsas redaktə]

Müqəddəs İohann kilsəsinin inşa kitabəsi
Kitabə kilsənin interyerində yerləşir.
Kitabənin sifarişçi və kilsənin ithafı ilə bağlı hissəsinin tərcüməsi: Müqəddəs Üçlüyün - Ata, Oğul və Müqəddəs ruhun adı ilə, mən, Tanrının xidmətçisi, Həsən Dövlə, Vaxtınqın oğlu, Böyük Həsənin nəvəsi, geniş əyalətləri ilə Xoxanaberdin çarı bu kitabəni yazmağı əmr etdim. Atam, ölümü və digər dünyaya köçməsindən əvvəl mənə və böyük knyaz Sərkisin qızı olan anam Xorişəyə, atalarımızın məzarı olan Gəncəsərdə bu kilsəni inşa etməyi vəsiyyət etdi ki, biz də inşaata erməni təqviminin 665-ci ilində Ruzi verənin köməkliyi ilə başladıq və şərq divarını pəncərəyə qədər inşa etdikdə dünyəvi həyatdan imtina edən anam üçüncü dəfə Yerusəlimə ziyarətə yola düşdü, orda rahibə köynəyi geyinərək illərlə Müqəddəs Qəbir kilsəsinin qapıları ağzında zahid həyatı sürərək vəfat etdi və orda da dəfn olundu. Biz isə həyatda qarşımıza çıxa biləcək bədbəxtlikləri yadda saxlayaraq inşaatı tamamlamağa çalışdıq və Rəhmli Rəbbin lütfü və xeyir-duası ilə onu 682-ci ildə tamamladıq. Səy və xoş niyyətimiz sayəsində müxtəlif formalar və rəsmlərlə bəzədilmiş kilsəyə mən, xaçlar, kitablar, müqəddəs əşyalar, zərif metallardan tökülmüş və qiymətli daşlarla bəzədilmiş müxtəlif məişət əşyaları verim. Bu kilsə, 689-cu ildə Alban Katolikosu ter-Nersesin hakimiyyəti dövründə ithaf edildi.[1]
Gəncəsər monastırında Həsən Cəlal Dövlənin inşaat kitabəsi.jpg
Mingəçevir kilsə kompleksində arxeoloji qazıntılar zamanı aşkarlanmış, üzərində tovuzquşuları və həyat ağacı motivi, həmçinin, alban əlifbası ilə yazı olan altar daşı
Müqəddəs Vəftizçi İohann kilsəsinin giriş qapısı üzərindəki portalda da tovuzquşuları ilə olan motiv təkrarlanır.

Məbədin divarında daş üzərindəki epiqrafik yazıdan məlum olur ki, bu abidə "yüksək və büyük Arsax ölkəsinin hökmdarı, Alban geniş vilayətin çarı, Böyük Həsənin nəvəsi, Vaxtanqın oğlu, Həsən Cəlal Dövlə və anası Xorişə Xatun tərəfindən 1216-1238-ci illərdə inşa edilmişdir". VIII əsrin əvvəllərindən etibarən Albaniya katalikosluğunun yerləşdiyi ərazi - Qarabağın dağlıq hissəsi knyazlıq, hökmranlıq mənasında "Arşax" və ya "Arsax" adlanmışdır. Bu isə təsadüfi deyil, çünki Albaniyada I əsrin ortalarında hakimiyyətə gəlmiş çar I Vaçaqanın nəslindən olan Arşakilər sülaləsinin hökmdarları "arşax", VI əsrdən VIII əsrin əvvəlinədək hakimiyyətdə olmuş Mehranilər sülaləsinin hökmdarları isə "aranşax" adlanmışdır.

1261-ci ildə monqol-tatar işğalçıları tərəfindən Cənubi Azərbaycanın Qəzvin şəhərində qətlə yetirilmiş Həsən Cəlal Dövləni oğlu knyaz Atabəy gətirib Gəncəsər məbədində dəfn etmişdir. Bu məbəd 1511-ci ildən 1836-cı ilə, yəni Rusiya Sinodunun rəsmi qərarı ilə Alban kilsəsi ləğv edilənədək diofizit alban xristianlarının iqamətgahı olmuşdur. Həsən Cəlalın nəslindən olan bir çox alban din xadimləri bu məbəd kompleksinin ərazisində dəfn olunmuşlar. Hündür qala divarları ilə əhatə olunmuş Gəncəsər kompleksinə alban xristian memarlığı üslubunda inşa edilmiş baş kilsə, ona bitişik dörd mailli dam örtüyündə rotonda yüksələn məbəd binası və qala divarlarına içəri tərəfdən hörülmüş tikililər daxildir. Baş kilsənin xaçşəkilli günbəz kompozisiyası, 16 künclü günbəz barabanı və onun üzərində yüksələn çətir formalı piramidaşəkilli daş günbəz örtüyü alban dindarlarının son iqamətgahına xüsusi əzəmət və gözəllik verir. Şərq və qərb fasadlarından fərqli olaraq şimal və cənub fasadlarının memarlıq həlli, demək olar ki, eynidir. Onların hər biri beş tağla bəzənmiş, ortadakı ən hündür tağ isə profilli xaçla tamamlanmışdır.

Kilsənin daxilindəki tağların yuxarı hissələri müqəddəs hesab olunan öküz və qoyun başlarının barelyefləri ilə bəzədilmişdir. Məbəd kompleksinin memarlıq planlaşdırma və kompozisiya həlli, heykəltaraşlıq nümunələri və diofizit xarakterli elementlər bu abidəni çoxəsrlik ənənələri olan Qafqaz Albaniyası memarlığına aid olduğunu təsdiq edir. Uzun müddət Alban xristianlarının iqamətgahı olmuş məbəd dinin baş xəzinəsi mənasında Gəncəsər adlanmışdır.

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Бархударянц, Макар (1895). Арцах, I. Баку. 155.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]